بررسی ارتباط شاخص OHI-S با ویژگی های دموگرافیک زنان باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهرستان زاهدان در سال 1395

سازمان بهداشت جهانی، بهداشت دهان را یک ضرورت و بخشی از سلامت عمومی در تمام عمر دانسته و بیان می دارد که بهداشت ضعیف دهان و بیماری های درمان نشده دهانی می تواند تأثیر عمیقی بر کیفیت زندگی بگذارد. علاوه بر آن، برخی از بیماری های مزمن مانند دیابت، بیماری قلبی و برخی خصوصیات روانی مانند تصویر ذهنی مثبت از خود و به تبع آن سلامت روان با بهداشت دهان و دندان مرتبط است ، لذا توجه به این مقوله یکی از برنامه های سازمان بهداشت جهانی در حوزه جلوگیری از بیماری های مزمن و ارتقای سلامت است(1)، از طرفی توجه به بهداشت دهان و دندان در برخی از گروههای آسیب پذیر از جمله مادران باردار به دلیل حفظ سلامت آنها و جنین از اهمیت بیشتری برخوردار است ، چرا که بارداری با تغییراتی در بدن از جمله دهان و دندان همراه است که این تغییرات در صورت عدم مراقبت مناسب و به موقع سبب ناراحتی دهان و دندان خواهد شد. تغییرات هورمو نی و تغذیه ای شرایط مستعدی را برای ایجاد بیماریهای لثه و پوسیدگی دندان در مادران باردار فراهم می کند. از طرفی مراقبت های بهداشتی که درحالت عادی به سهولت انجام می شود ممکن است در خانم های باردار با مشکل مواجه شود از این رو اکثریت خانم های باردار ممکن است به دردهای دندانی شدید و افز ایش پوسیدگی مبتلا گردند، لذا شرایط خاص دوران بارداری ایجاب می کند که مراقبت بیشتری از دهان و دندان در این دوران به عمل آید، و عدم توجه به این مهم می تواند علاوه بر مشکلات دهان و دندان سلامت سایر سیستم های بدن مادر و به دنبال آن سلامت جنین را به مخاطر ه بیندازد. در همین زمینه مشخص گردیده که، التهاب شدید لثه در زنان باردار عامل خطر مهمی برای ایجاد زایمان زودرس و تولد نوزادکم وزن است (2-4) ،اما به رغم اهمیت این امر نتایج تحقیقات نشان داده است که زنان در دوران بارداری به قدر کافی بهداشت دهان و دندان را رعایت نمی کنند؛ به گونه ای که نیمی از زنان در دوران بارداری ژنژیویت را تجربه می کنند که این امر باعث تورم قرمزی، خونریزی و حساسیت لثه می شود. متخصصان معتقدند خون ریزی از لثه در دوران بارداری به دلیل تغییرات هورمونی و عدم رعایت بهداشت دهان و دندان به وجود می آید. تهوع و استفراغ نیز در اوایل بارداری محیط را برای پوسیدگی دندان ها مساعد می کند و احتمال ژنژیویت نیز افزایش می یابد که خود موجب اختلال در تغذیه، و سیستم گوارش خواهد شد. همچنین عفونت لثه ها منبع بالقوه ای بر ای عفونت غدد پاروتید، دستگاه گوارش و دستگاه تنفس، و نیز بیماری قلبی و روماتیسم مفاصل محسوب می شود ، پیش گیری از ناراحتی دهان و دندان با آگاهی از مسایل بهداشتی و نگرش درست زنان باردار در این زمینه امکان پذیر است. دیده شده که زنان باردار با بروز حالت تهوع از نظافت کردن دهان اجتناب می کنند در حالیکه تهوع و استفراغ محیط دهان را اسیدی کرده و احتمال پوسیدگی را افزایش می دهد و توجه بیشتری در این مورد لازم است، در حالیکه مادران از اهمیت این امر اگاه نیستند (5)؛ و از طرفی ممکن است اقدامات دندانپزشکی را برای خود و جنین مضر بدانند. در نتایج مطالعه ای آمده است ٤٥ درصد زنان معتقدند ، در دوران بارداری نباید اقدامات دندانپزشکی انجام دهند در حالیکه زنان باردار باید بدون احساس خطر نسبت به درمان مشکلات دهان و دندان خود اقدام نمایند.(6, 7)احمدیان و همکاران در پژوهشی با عنوان مطالعه توصیفی بهداشت و سلامت دهان در دوران بارداری در گروهی از زنان آسیایی مقیم انگلستان نشان دادند که حدود 72 درصد زنان رژیم غذایی خود را در زمان حاملگی در مقایسه با قبل از آن تغییر داده بودند. حدود ٦٣ درصد مصرف مواد غذایی قندی را در دوران حاملگی افزایش داده و حدود ٦٥ درصد از زنان حامله یکبار در روز مسواک زده بودند و حدود ٥٩ درصد از زنان در هنگام مسواک زدن با مشکل خونریزی از لثه مواجه بوده اند، اکثریت زنان ( ٨٣ درصد) در دوره های آموزش بهداشت شرکت نکرده بودند.(8)  همچنین برخی مطالعات در سال های اخیر رابطه ای را بین ویژگی های دموگرافیک (مثل شغل  مادر ، تحصیلات مادرو..) و بهداشت دهان و سلامت دندان ها در  مادران باردار  گزارش کرده اند .(9, 10)اکثر مطالعات نشان دادند در مادران بارداری که از تحصیلات بالاتر و وضعیت اجتماعی اقتصادی بهتری برخوردارند وضعیت بهداشتی دهان بهتری دارند.(11) با توجه به اهمیت سلامت دهان در سلامت عمومی خانم های باردار و فرزندانشان ،یکی از گروه های هدف درسیستم ارائه مراقبت های بهداشتی اولیهP.H.C (Primary Health Care) راگروه زنان باردار تشکیل میدهد. دلایل انتخاب این گروه بعنوان یک گروه هدف شامل موارد زیر است : الف) در هر خانواده ، مادران نقش بسیار مهمی در بهداشت عمومی و همچنین بهداشت دهان و دندان خانواده دارند و الگوی رفتاری فرزندانشان هستند. ب) مادران در دوران بارداری و شیردهی علاقه بیشتری به یادگیری مسائل بهداشتی در مورد خود و نوزادشان دارند و این دوران بهترین زمان ممکن برای ارائه اموزش های بهداشتی می باشد. ج) در دوران بارداری بعلت تغییرات هورمونی که ایجاد می شود ، مسئله افزایش حجم لثه و حساس شدن مخاط دهان به تحریکاتی که در اثر عوامل محرک موضعی ایجاد می شود ، اهمیت بیشتری پیدا می کند ، بنابراین در این دوره باید تاکید بیشتری بر اموزش و رعایت اصول بهداشتی دهان و دندان شود. پرسنل P.H.C در رابطه با بهداشت دهان و دندان وظایف زیر را بر عهده دارند : الف) مراقبت از خانم های باردار در ماه سوم ، پنج و هفتم بارداری ب) در صورت لزوم یکبار جرم گیری برای زنان باردار در طول دوران بارداری (ترجیحا سه ماهه دوم) ج) ارائه خدمات بهداشتی درمانی مورد نیاز زنان باردار تا یکسال بعد از زایمان (ترمیم ، جرم گیری ، کشیدن دندان غیر قابل نگهداری) د) اموزش مادران باردار که شامل نحوه مسواک زدن ، اشنایی با تغذیه مناسب ، نحوه صحیح مصرف مواد قندی ، اشنایی با فلوراید و محصولات ان ، مراقبت های دهان و دندان لازم در دوران بارداری ، اهمیت دندان و لثه و اشنایی با نحوه تشکیل پلاک و بیماری های مرتبط با ان می باشد. (12)مادران در زمان بارداری به خانه های بهداشت و پایگاه های بهداشتی درمانی مراجعه می کنند و در هر بار مراجعه توسط بهورزان (در روستاها) و کاردان های بهداشت خانواده (در شهرها) بمدت 10 دقیقه اموزش داده می شوند،بنابراین این مراکز محل مناسبی برای اندازه گیری شاخص (OHI-S(ORAL HEALTH INDEX- SIMPLIFIED در خانم های بارداری است که در این مکان ها ، تشکیل پرونده داده اند ، تا این مادران اینده هم از وضعیت بهداشت دهانی خود اگاهی شوند.

با توجه به اهمیت سلامت دهان زنان باردار و نقش ان در سلامت دهان کودکان ان ها مطالعه حاضر با هدف بررسی وضعیت بهداشت دهان مادران و ارتباط ان با عوامل دموگرافیک انجام خواهد شد و نتایج حاصل از این پژوهش می تواند در اختیار مراکز بهداشتی درمانی برای بهبود عملکرد قرار گیرد.

تعیین ارتباط OHI-S با ویژگی های دموگرافیک زنان باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهرستان زاهدان در سال 1395

در سه ماهه اخر بارداری بر حسب سن مادر OHI-S  تعیین توزیع فراوانی

در سه ماهه اخر بارداری بر حسب  میزان تحصیلات مادر OHI-S  تعیین توزیع فراوانی

در سه ماهه اخر بارداری بر حسب تعداد فرزندان خانواده OHI-S  تعیین توزیع فراوانی

در سه ماهه اخر بارداری بر حسب شغل مادر OHI-S  تعیین توزیع فراوانی

تعیین ارتباط   OHI-Sبا ویژگی های دموگرافیک مادر (سن، میزان تحصیلات، شغل و تعداد فرزندان)

شاخص بهداشت دهانی ساده شده ( OHI-S) این شاخص برای دستیابی به روشی سیستماتیک برای کمی سازی متغیر بهداشت دهان در مطالعات جمعیتی توسط گرین و ورمیلیون ایجادشد. دارای دو قسمت است: (DI-S) شاخص دبری ساده شده (CI-S) شاخص جرم ساده شده هر یک از این دو شاخص بر پایه ی تعیین عددی هستند که مقدار دبری یا جرم یافته شده روی سطوح دندان های از پیش انتخاب شده را نشان می دهند

(13)

n=((z_(1^(-a⁄2) ) )^2*p(1-p))/d^2 

ﻧﻤﻮﻧﻪﮔیﺮی ﺑﺎ روش ﺧﻮﺷﻪای ﺗﺼﺎدﻓی انجام خواهد شد به این ترتیب که از بین مراکز بهداشتی درمانی شهر زاهدان تعدادی به عنوان خوشه و سپس در خوشه ها تعدادی زن باردار بصورت تصادفی ساده برای شرکت در مطالعه انتخاب خواهند شد.

ﻧﻤﻮﻧﻪﮔیﺮی ﺑﺎ روش ﺧﻮﺷﻪای ﺗﺼﺎدﻓی ( 29 مرکز بهداشتی درمانی مرجع در شهرستان زاهدان وجود دارد که 10 مرکز را به روش سیستماتیک تصادفی انتخاب کردیم،  از هر مرکز تعداد 15 زن باردار بطور تصادفی ساده وارد مطالعه می شوند).

در ایﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﻮﺻیﻔی از ﺗکﻨیـک ﻣﺸﺎﻫﺪه، معاینه ﺟﻬـﺖ ﺟﻤـﻊآوری اﻃﻼﻋـﺎت و ثبت شاخص OHI-S اﺳـﺘﻔﺎده می گردد. ﻧﻤﻮﻧﻪﮔیﺮی ﺑﺎ روش ﺧﻮﺷﻪای ﺗﺼﺎدﻓی اﻧﺠﺎم خواهد ﺷﺪ. ﭘﺲ از ﻫﻤـﺎﻫﻨﮕی ﺑـﺎ ﻣﺮکﺰ ﺑﻬﺪاﺷﺖ زاﻫـﺪان و کﺴـﺐ اﻃﻼﻋـﺎت در ﻣـﻮرد ﺗﻌـﺪاد و ﻣﺤـﻞ مراکز بهداشتی درمانی ﺗﻌﺪاد 150 نفر از خانم باردار ﺑﻪﻃﻮر ﺗﺼﺎدﻓی اﻧﺘﺨـﺎب و ﭘﺲ از ﺗکﻤیﻞ رﺿﺎیﺖﻧﺎﻣﻪ ﻣﻌﺎیﻨـﻪ خواهند شد. ﻣﻌﺎیﻨـﻪ روی یـک یونیت دندانپزشکی واقع در مراکز بهداشتی درمانی، زیر نور مناسب ﺑـﺎ آیﻨـﻪ و ﺳـﻮﻧﺪ دﻧﺪاﻧﭙﺰﺷـکی ﺗﻮﺳـﻂ دانشجو ﺻـﻮرت خواهد ﮔﺮﻓـﺖ. نکته: تنها به دندان های کاملا رویش یافته دائمی (سطوح اکلوزال و انسیزال که به سطح اکلوزال رسیده باشند) امتیاز داده می شود. دندان های شاخص در زیر مشخص شده اند ؛ و اگر دندان شاخص کاملا رویش یافته نباشد، یا دارای ترمیم کامل تاج بوده یا دارای سطوحی باشد که ارتفاعشان در اثر پوسیدگی یا تروما کاهش یافته، جایگزینی بصورت زیر انجام می شود: o مولر اول راست بالا باکال : مولر دوم راست بالا o ثنایای میانی راست بالا لبیال : ثنایای میانی چپ بالا لبیال o مولر اول چپ بالا باکال : مولر دوم چپ بالا باکال o مولر اول چپ پایین لینگوال : مولر دوم چپ پایین لینگوال o ثنایای میانی چپ پایین لبیال : ثنایای میانی راست پایین لبیال o مولر اول راست پایین لینگوال : مولر دوم راست پایین لینگوال روش های معاینه و سیستم امتیاز دهی OHI-S : بعد از انتخاب 6 سطح دندان، امتیازات تعیین شده ، ثبت و به ترتیب برای شاخص دبری ساده شده (DI-S) و شاخص جرم ساده شده (CI-S) محاسبه می شوند. معیارهای تعیین امتیازات هر یک از سطوح معاینه شده در ثبت OHI-S 1. شاخص دبری ساده شده سطح پوشیده شده با دبری بوسیله ی حرکت کناره ی سوند شماره ی 5 در امتداد سطح دندان تخمین زده می شود. کدها بصورت زیر خواهد بود: کد 0. هیچ دبری وجود ندارد. کد 1. دبری که بیش از یک سوم سطح دندان را نپوشانده کد 2. دبری نرم که بیش از یک سوم و کمتر از دو سوم سطح نمایان دندان را پوشانده است. کد 3. دبری نرم که بیش از دو سوم سطح نمایان دندان را پوشانده است. 2. شاخص جرم ساده شده سوند شماره ی 5 برای تخمین سطوح پوشیده شده از جرم بالای لثه و یافتن جرم زیر لثه به کار می رود. کد 0. هیچ جرمی وجود ندارد. کد 1. جرم بالای لثه ای که بیش از یک سوم سطح دندان را نپوشانده کد 2. جرم بالای لثه ای که بیش از یک سوم و کمتر از دو سوم سطح نمایان دندان را پوشانده یا تکه های کوچک جرم زیر لثه ای در اطراف بخش سرویکال دندان و یا هر دو. کد 3. جرم بالای لثه ای که بیش از دو سوم سطح نمایان دندان را پوشانده است یا یک لایه جرم زیاد زیر لثه ای در اطراف طوق دندان و یا هر دو. محاسبه ی شاخص: ابتدا شاخص دبری ساده شده (DI-S) و شاخص جـــــــرم ساده شده (CI-S) جداگانه محاسبه شده و سپس برای بدست آوردن شاخص بهداشت دهان ساده شده با هم جمع می شوند. مقادیر شاخص دبری و شاخص جرم در فاصله ی 0 تا 3 است که می تواند بصورت زیر تفسیر شود: خوب: 0 تا 0.6 ، متوسط: 0.7 تا 0.8 ، ضعیف 0.9 تا 3 مقادیر شاخص بهداشت دهان ساده شده بین 0 تا 6 است که می توان آن را بصورت زیر تفسیر کرد: خوب: 0 تا 1.2، متوسط: 1.3 تا 3، ضعیف: 3.1 تا 6 وضعیت دموگرافی شرکت کنندگان، با استفاده از فرمی که به این منظور تهیه شده است و توسط خود افراد ثبت خواهد شد.

در نهایت به تمام مادران باردار معاینه شده اموزش بهداشت داده خواهد شد و افرادی که بهداشت دهانی ضعیفی داشتند به همان مرکز بهداشتی درمانی برای جرم گیری ارجاع داده خواهند شد .

برای توصیف داده ها از امارهای توصیفی شامل شاخص های مرکزی ، پراکندگی ، فراوانی ، درصدها ، جداول و نمودارهای اماری استفاده خواهد شد . برای تحلیل داده ها با توجه به کیفی بودن متغیر وابسته می توان از ازمون های مجذور کای استفاده کرد سطح معنی دار 05.در نظر گرفته شده است .

جدول توخالی:

در سه ماهه اخر بارداری بر حسب  میزان تحصیلات مادر OHI-S  تعیین توزیع فراوانی

آزمودنی ها با رضایت آگاهانه وارد مطالعه خواهند شد. در صورت عدم تمایل حتی بعد از اعلام رضایت می توانند از مطالعه خارج شوند. اطلاعات بدست آمده از معاینات فقط برای اهداه همین مطالعه مورد استفاده قرار خواهد گرفت و محرمانه خواهند ماند.

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهشهای علوم پزشکی  دارای آزمودنی انسانی  در جمهوری اسلامی ایران رعایت خواهد شد.کد های اخلاقی شامل کد های مذکور میباشد: 1-2-3-10-11-12-13-17-19-25-27-

بارداری- شاخص بهداشت دهان  -ویژگی های دموگرافیک

Pregnancy- OHI-S index - Demographic Characteristics

1.         Linden GJ, Lyons A, Scannapieco FA. Periodontal systemic associations: review of the evidence. Journal of clinical periodontology. 2013;40(s14).

2.         Wang Y-L, Liou J-D, Pan W-L. Association between maternal periodontal disease and preterm delivery and low birth weight. Taiwanese Journal of Obstetrics and Gynecology. 2013;52(1):71-6.

3.         Christensen LB, Jeppe-Jensen D, Petersen PE. Self-reported gingival conditions and self-care in the oral health of Danish women during pregnancy. Journal of clinical periodontology. 2003;30(11):949-53.

4.         Davenport ES, Williams CE, Sterne JA, Murad S, Sivapathasundram V, Curtis MA. Maternal periodontal disease and preterm low birthweight: case-control study. Journal of dental research. 2002;81(5):313-8.

5.         Martins AMEdB, Barreto SM, Pordeus IA. Factors associated to self perceived need of dental care among Brazilian elderly. Revista de Saúde Pública. 2008;42(3):487-96.

6.         Shamsi M, Hidarnia A, Niknami S. A Survey of Oral Health Care Behavior in Pregnant Women of Arak: Application of Health Belief Model. Journal of Mazandaran University of Medical Sciences. 2012;22(89):103-15.

7.         Romero BC, Chiquito CS, Elejalde LE, Bernardoni CB. Relationship between periodontal disease in pregnant women and the nutritional condition of their newborns. Journal of periodontology. 2002;73(10):1177-83.

8.         AHMADIAN YA, SANATKHANI M. A Descriptive survey of the oral health on a group of the asian pregnant women resident in the UK. 2004.

9.         Dhaliwal JS, Lehl G, Sodhi SK, Sachdeva S. Evaluation of socio-demographic variables affecting the periodontal health of pregnant women in Chandigarh, India. Journal of Indian Society of Periodontology. 2013;17(1):52.

10.       Taani D, Habashneh R, Hammad M, Batieha A. The periodontal status of pregnant women and its relationship with socio‐demographic and clinical variables. Journal of oral rehabilitation. 2003;30(4):440-5.

11.       Kaur A. Evaluation Of Socio Demographic Factors Affecting The Periodontal Health Of Pregnant Women. Indian Journal of Dental Sciences. 2014;6(4).

12.       Khayati F, Saberi MH. Primary Health Care (PHC) an ever strategy for health equity extension. Journal of Health Administration. 2009;12(35):33-40.

13.       Sampat S, Hegde A. Oral Health Status, Knowledge and Attitude of Pregnant Women towards Oral Hygiene in Mangalore. Indian Journal of Contemporary Dentistry. 2015;3(2):6-9.

14.       Wandera M, Åstrøm AN, Okullo I, Tumwine JK. Determinants of periodontal health in pregnant women and association with infants’ anthropometric status: a prospective cohort study from Eastern Uganda. BMC pregnancy and childbirth. 2012;12(1):90.

ضمیمه 1.

فرم رضایت نامه

مادر گرامی

خداوند امانتی را در دامان شما قرار داده است که باید در حفظ سلامتی او کوشا باشید. رشد کامل فرزندتان در ارتباط تنگاتنگ با سلامت بخش های مختلف دهان شماست و چنانچه در حفظ بهداشت دهان خود تلاش کنید گامی بزرگ در رشد کامل فرزند خود برداشته اید. مطالعه ی حاضر با هدف بررسی شاخص بهداشت دهان زنان باردار و رابطه ی آن با برخی عوامل مربوط به مادر از جمله سن، میزان تحصیلات، شغل و تعداد فرزندان انجام خواهد شد ، که سبب اگاهی شما از وضعیت بهداشت و سلامت دهانتان خواهد شد و اگر نیازمند مراقبت بیشتر و رعایت بهتر بهداشت دهان باشید به شما اگاهی لازم داده خواهد شد ، شما در صورت تمایل می توانید در این تحقیق مشارکت نمایید.

اینجانب............................................. مایل به شرکت در مطالعه هستم و معاینه ی دهان و دندان من بلامانع است.           

امضا .........................

تاریخ ............................

ضمیمه 2

فرم اطلاعات دموگرافیک و معاینه

نام و نام خانوادگی ..........................

سن :  15-20 سال / 20-30سال / 30 سال به بالا

شغل:  خانه دار / کارمند 

میزان تحصیلات : بی سواد / ایتدایی / سیکل / دیپلم / تحصیلات دانشگاهی 

تعداد فرزندان (غیر از فرزندی که باردار هستید) : 1 فرزند / 2-3 فرزند / 4-6فرزند / بیشتر از 6فرزند