بررسی تاثیر آموزش از طریق داوطلبین سلامت مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای پیشگیری کننده از کم خونی فقر آهن زنان باردار مراجعه کننده به پایگاه های سلامت شهر زاهدان در سال 1396

کم خونی فقر آهن شایعترین اختلال خونی ناشی از کمبود مصرف آهن, اختلال در جذب آن و یا از دست رفتن و یا افزایش نیاز به آهن ایجاد می شود. کم خونی توسط سازمان جهانی بهداشت به هموگلوبین کمتر از 11 گرم در دسی لیتر تعریف شده است. در حدود 3/1 میلیون نفر در جهان از آنمی رنج می برند. شیوع کم خونی در کل جمعیت برابر یا بیشتر از 40 درصد است که شیوع آن در زنان بیشتر از مردان است(1). طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO) 2 بیلیون نفر (25 درصد جمعیت جهان از کم خونی رنج می برند که از این تعداد 56 میلیون نفر را زنان تشکیل می دهند. شیوع کم خونی در کشورهای در حال توسعه 100-35 درصد گزارش شده است. وضعیت کم خونی مادران باردار ایران بر اساس طبقه بندی سازمان جهانی بهداشت در سال 2007، در وضعیت کم خونی شدید(%40≤ ) بود که این میزان در دومین بررسی کشوری ریزمغذی ها در سال 1391 ، بیشترین میزان کم خونی کشوری بعد از کودکان در زنان باردار 3/14 درصد و در سیستان و بلوچستان میزان 26 درصد را به خود اختصاص میداد(23). در مطالعات انجام شده آنمی با 20-15 درصد مرگ مادران باردار مرتبط است(2). آنمی یک مشکل شایع بهداشتی در سراسر دنیا می باشد(3). در میان مسائل و مشکلات تغذیه ای دوران بارداری کم خونی ناشی از کمبود آهن بعلت بالا بودن شیوع و عوارض نامطلوب آن بعنوان یکی از مشکلات عمده تهدید کننده سلامتی مطرح می باشد(4) بگونه ای که آنمی فقر آهن 95 درصد از کل آنمی های دوران بارداری را شامل می شود که ناشی از کمبود آهن در رژیم غذایی و مصرف غیراصولی ترکیبات آهن است(2). تغذیه نامناسب، سقط جنین، مصرف بیش از حد چای و مصرف قهوه بعد از غذا از پیش گویی کننده های کم خونی در زنان باردار می باشد(1). مطالعات متعدد ارتباط کم خونی با مرگ مادر و عوارض مادری را تایید کردند. در سراسر جهان کم خونی عامل 20 درصد مرگ مادر می باشد(5). کم خونی فقر آهن اثرات زیانباری روی مادر و جنین دارد و می تواند باعث افزایش سقط خودبخودی، کنده شدن پیش از موعد جفت(6) زایمان زودرس، کم وزنی نوزاد، مشکلات جنینی و مرگ نوزاد گردد(5, 6). کم خونی فقر آهن همچنین میتواند باعث کاهش ضریب هوشی، کاهش قدرت یادگیری، اختلال در رشد جسمی و نهایتا کاهش قدرت یادگیری، اختلال در رشد جسمی و نهایتا کاهش توانمندی های ذهنی و جسمی در کودکان شود و بالاخره سبب اتلاف منابع و مراقبت های بهداشتی و کاهش بهره وری در کشور گردد(7). علیرغم توصیه های مکرر و اجرای برنامه های مصرف مکمل آهن همچنان زنان باردار به دلایلی از جمله عدم دسترسی مناسب به قرص آهن(8, 9)، مشاوره ناکافی ارائه دهندگان خدمت در خصوص نحوه مصرف قرص آهن(8, 9)، کمبود آگاهی مادران (8-10) عوارض جانبی گوارشی قرص آهن(8) اعتقاد به مضر بودن و بروز عوارض جانبی برای نوزاد(9) از مصرف قرص آهن خودداری میکنند. هر گونه شرایط مخاطره آمیزی سلامت جنین را تحت تاثیر قرار میدهد(11) کنترل کم خونی بیشترین منافع را برای بهداشت عمومی دارد که شامل کاهش مرگ و میر در زنان باردار و نوزادانشان میباشد(12). اقداماتی منجمله توزیع مکمل آهن برای کنترل کم خونی فقر آهن بدون افزایش سطح دانش مردم با مشکل مواجه میشود(13)

یکی از جنبه های حائز اهمیت در پیشگیری و کنترل این مشکلات اتخاذ استراتژیهای پیشگیری سطح اول مشتمل بر آموزش بهداشت و خود مراقبتی است. می دانیم که برای تحقق خود مراقبتی داشتن آگاهیهای بهداشتی، نگرش مثبت و مهارت کافی در انجام رفتارهای بهداشتی ضرورت دارد و برای نیل به این منظور بایستی برنامه های آموزش بهداشت تدارک و اجرا گردد(8, 9). آموزش بهداشت یکی از علوم بهداشتی است که موضوع آن بررسی و تجزیه تحلیل آگاهی ها، گرایش ها و رفتارهای بهداشتی، طرح ریزی و اجرای برنامه های آموزشی بر پایۀ یافته های عملی است(9).

امروزه دانشمندان رشتۀ آموزش بهداشت برای رسیدن به هدف تغییر رفتار با استفاده از تئوری های مختلف روانشناسی و علوم اجتماعی الگوهایی را ساخته اند که بسیار کار ساز و مفید هستند. از جملۀ این الگوها، مدل اعتقاد بهداشتی است. این الگو در اوایل سال 1950 طراحی شد و به تدریج توسعه یافت. این مدل بیشتر برای پیشگیری از وقوع بیماریها انتخاب می شود(9).

آموزش بهداشت با استفاده از نظریه ها یا مدل های آموزشی جهت افزایش آگاهی، تغییر نگرش و اتخاذ رفتارهای بهداشتی، مؤثر و اساسی است. بر اساس مطالعات انجام شده یکی از بهترین مدل هایی که در برنامه های آموزش بهداشت مورد استفاده قرار گرفته مدل اعتقاد بهداشتی است.

مدل اعتقاد بهداشتی ( health belief model ):

مدل اعتقاد بهداشتی, BeckerRosenstoch و  Maiman، عمدتاً بر پیشگیری از وقوع بیماری ها متمرکز گردیده و ارتباط بین باورها و عقاید بهداشتی فرد با رفتارهای وی را نشان می دهد. اولین جزء این مدل درک فرد از استعداد ابتلا به یک بیماری می باشد. جزء دوم آن درک فرد از جدی بودن بیماری است. سومین جزء مدل، منافع درک شده یا درک فرد از منافع یا کارآیی رفتار توصیه شده تلقی می گردد. جزء چهارم، موانع درک شده یا درک فرد از موانع موجود بر سر راه انجام رفتار توصیه شده می باشد. پس از تجزیه و تحلیل ادراکات مزبور، فرد در مورد اجرای رفتار توصیه شده تصمیم گیری می نماید. الگوی اعتقاد بهداشتی این گونه می پندارد که مردم زمانی نسبت به پیام های بهداشتی و پیشگیری از بیماری ها، عکس العمل خوب و مناسبی از خود نشان می دهند که احساس کنند در معرض خطر قرار دارند، خطر تهدید کننده آنها بسیار جدی است، تغییر رفتار در جهت رفع موانع موجود برای آنها منافع زیادی دارد. در این شرایط است که مداخلات و برنامه های آموزشی احتمالاً مؤثر واقع می شود(11).

مهمترین هدف آموزش بهداشت، تغییر رفتارهای بهداشتی افراد از طریق مشارکت خودشان می باشد(10).

داوطلبان سلامت کسانی هستند که به منظور ترویج رفتارهای سالم در جامعه، پس از گذراندن دوره های آموزشی و دریافت مفاهیم بهداشتی مهارت های بهداشتی را فرا گرفته و آموخته های خود را با زبان مردم به آنان انتقال داده و به حفظ سلامت آنان کمک نمایند(13-15). توانمند کردن داوطلبین سلامت علاوه بر یاری رساندن به پرسنل بهداشتی در شناسایی عوامل خطر ,نقش مهمی و موثری بر مراجعان بمنظور کاهش رفتارهای مخاطره آمیز  سلامت و اتخاذ رفتارهای سالم دارد(16). در حال حاضر بیش از یکصد هزار زن داوطلب، به عنوان رابط سلامت در سطح کشور با پایگاه های بهداشتی همکاری می کنند که پس از شرکت در کلاس های آموزش بهداشت، اطلاعات کسب شده را به خانوارهای تحت پوشش، انتقال می دهند. همچنین نقش کلیدی و تناسب فرهنگی و اجتماعی رابطین سلامت در آموزش خانوارهای تحت پوشش اهمیت و ضرورت انجام این مطالعه را بیشتر آشکار می نماید(17).

 با توجه به محرومیت منطقه و عدم بررسی کارآیی مدل اعتقاد بهداشتی و همچنین ظرفیت داوطلبین سلامت  در شهر زاهدان  این مطالعه  با هدف بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی توسط داوطلبان سلامت بر رفتارهای پسشگیرانه از کم خونی فقر آهن  مادران باردار مراجعه کننده به پایگاه های سلامت شهر زاهدان انجام خواهد گرفت.

بررسی متون

بهارزاده و همکاران در مطالعه ای نیمه تجربی، تأثیر مداخله آموزشی مبتنی بر الگوی اعتقاد بهداشتی بر ارتقاء رفتارهای پیشگیرانه در برابر کم خونی فقر آهن در زنان شهر اهواز را بررسی نمودند. این مطالعه بر روی 80 زن باردارکه به صورت تصادفی انتخاب شدند. نتایج این مطالعه نشان داد پس از اجرای مداخله نمره موانع درک شده کاهش و نمره حساسیت درک شده, شدت درک شده و خودکارآمدی افزایش یافت. همچنین این مطالعه اجرای جلسات آموزشی بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی را در مراکز بهداشتی درمانی جهت ترویج رفتار تغذیه ای در رابطه با کم خونی در بارداری پیشنهاد نمود(18).

کفایی و همکاران در یک مطالعه توصیفی – تحلیلی به بررسی سازه های مدل اعتقاد بهداشتی بر مصرف قرص فولیک اسید در زنان باردار و متمایل به بارداری در شهر بوشهر پرداختند. این مطالعه بر روی 228 زن با روش نمونه گیری تصادفی انجام شد. در این مطالعه موانع درک شده قویترین پیشگویی کننده مصرف قرص آهن بود(19).

شریفی و همکاران در یک مطالعه کارآزمایی بالینی, به بررسی تاثیر برنامه های آموزشی تغذیه بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی در 110 زن باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهر گناباد پرداختند. بعد از مداخله میانگین نمره حساسیت,شدت ,موانع, منافع و رفتار تغذیه ای تفاوت معناداری با قبل مداخله داشت.همچنین اختلاف معناداری بین دو گروه در خصوص کسب وزن مطلوب مشاهده شد بگونه ای که میزان افزایش وزن مطلوب با توجه به BMIمادر به حداکثر و افزایش وزن مغایر با استاندارد به حداقل می رسد(20).

منصوریان و همکاران مطالعه ای نیمه تجربی در نمونه 400 نفری از دانش آموزان دختر که بصورت تصادفی انتخاب شده بودند را به منظور ارزیابی تاثیر آموزش مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر مصرف قرص آهن انجام دادند. نتایج بدست آمده بیانگر تاثیر مثبت برنامه آموزشی بر مبنای مدل اعتقاد بهداشتی بود بگونه ای که مداخله باعث افزایش شدت و حساسیت درک شده در گروه مداخله شده بود اما در منافع و موانع درک شده هیچ تغییری ایجاد نشده بود(9).

کجل هارام و همکاران مطالعه مروری با عنوان بررسی مصرف مکمل آهن در دوران بارداری را انجام دادند. بررسی نشان داد با توجه به اهمیت مصرف قرص آهن در دوران بارداری آگاهی کسب شده بر اساس تجارب فردی, سنت ها و شرایط اقتصادی در مصرف قرص آهن موثر بود در حالیکه تجویز قرص آهن بصورت روزانه توصیه شده است(21).

کلوبلین و بتیش در آمریکا الگوی اعتقاد بهداشتی را بمنظور پیشگویی عوامل موثر بر پیگیری رژیم غذایی با فولات بالا در یک نمونه 251 نفری از زنان باردار کم درآمد واجد شرایط یا در انتظار دریافت مکمل غذایی از سیستم بهداشتی بصورت نمونه گیری تصادفی بکار گرفتند. نگرش و باور افراد در  15 دقیقه مصاحبه مورد ارزیابی قرار گرفت. در این مطالعه همبستگی بالا بین سازه های مدل اعتقاد بهداشتی و تمایل به پیگیری رژیم غذایی با فولات بالا وجود داشت و سازه منافع درک شده قوی ترین پیشگویی کننده تمایل به مصرف فولات بود(8).

مطالعه ای که توسط وازالو و همکاران در سال 2009 در گروه سنی 82-18 ساله ی مسئول خرید خانوار،  بمنظور بررسی عوامل پیش گویی کننده تمایل به مصرف نان غنی شده با فولات بر اساس سازه های الگوی اعتقاد بهداشتی در چهار کشور (انگلستان, ایتالیا ,آلمان و فنلاند ) بر طبق دو دیدگاه جلوگیری از بیماری و ارتقای سلامت انجام شد؛ نشان داد سازه های فواید درک شده، موانع درک شده و انگیزش پیشگویی کننده تمایل به مصرف نان غنی شده بود و خودکارآمدی تنها در کشور فنلاند پیش گویی کننده رفتار بهداشتی بود در حالی که سازه حساسیت درک شده و شدت درک شده و نیز راهنما برای عمل پیشگویی کننده تمایل به مصرف نبودند(9).

میری و همکاران در مطالعه نیمه تجربی تاثیر آموزش داوطلبین بهداشتی بر آگاهی و نگرش بهداشتی 121 نفر از زنان 49-15 سال روستایی به این نتیجه رسیدند که وجود داوطلبین بهداشتی و اجرای آموزش توسط آنان در افزایش میزان آگاهی و نگرش بهداشتی زنان روستایی موثر بوده است(11).

1.میانگین تغییرات نمرات رفتار زنان باردار در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و گروه کنترل متفاوت است.

2. میانگین تغییرات نمره حساسیت درک شده در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و کنترل متفاوت است.

3. میانگین تغییرات نمره شدت درک شده در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و کنترل متفاوت است.

4. میانگین تغییرات نمره منافع درک شده زنان باردار در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و کنترل متفاوت است.

5. میانگین تغییرات نمره موانع درک شده زنان باردار در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و کنترل متفاوت است.

6. میانگین تغییرات نمره راهنمایی برای عمل زنان باردار در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و کنترل متفاوت است.

7. میانگین تغییرات نمره خودکارآمدی زنان باردار در پیشگیری از کم خونی فقر آهن قبل و بعد از مداخله در گروه های مداخله و کنترل متفاوت است.

تعیین تاثیر آموزش از طریق داوطلبین سلامت مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای پیشگیری کننده از کم خونی فقر آهن زنان باردار مراجعه کننده به پایگاه های سلامت شهر زاهدان در سال 1396

دانشگاه های علوم پزشکی و مراکز جامع خدمات سلامت

آموزش بهداشت:

تعریف نظری: فرآیندی است که بین اطلاعات بهداشتی و رفتار بهداشتی پلی برقرار می کند و درفرد ایجاد انگیزه می نماید تا اطلاعات موجود را بدست آورده و بکار ببندد تا از رفتارهای مضر دوری و رفتار سودمند را در خود ایجاد نماید تا خود را سالم نگاه دارد(22).

تعریف عملی: یاد دادن مطالب بهداشتی به گروه هدف از طریق داوطلبین سلامت به صورت چهره به چهره، گروهی،سخنرانی و استفاده از وسایل کمک آموزشی و ...

خودکارآمدی :

تعریف نظری: اطمینان فرد به توانایی خود در پیگیری یک رفتار(22).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از خودکارآمدی بررسی توانایی انجام رفتار(مصرف قرص آهن)  در زنان باردار می باشد و بر اساس پاسخگویی به سوالات30- 24پرسشنامه سنجیده خواهد شد.

رفتار:

تعریف نظری: هر گونه کنش آشکار،آگاهانه یا ناخودآگاه،با بسامد،شدت و مدت قابل اندازه گیری(22).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از رفتار مصرف قرص آهن در زنان باردار می شوند و بر اساس پاسخگویی به سوال 45 پرسشنامه سنجیده خواهد شد.

منافع درک شده:

تعریف نظری: در رابطه با اعتماد به مزایا ی روش های پیشنهادی جهت کاهش خطر یا وخامت بیماری یا وضعیت زیانبار حاصل از یک رفتار خاص می باشد(22).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از منافع درک شده عواملی می باشند که باعث مصرف قرص آهن در زنان باردار می شوند و بر اساس پاسخگویی به سوالات23- 14پرسشنامه سنجیده خواهد شد.

موانع درک شده: 

تعریف نظری: باورهایی در مورد هزینه های واقعی و متصور پیگیری رفتار جدید می باشد مانند هزینه بر بودن، دشواری، ناخوشایند بودن یا دردناک بودن(22).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از موانع درک شده عواملی می باشند که مانع مصرف قرص آهن در زنان باردار می شوند و بر اساس پاسخگویی به سوالات13- 1پرسشنامه سنجیده خواهد شد.

این مطالعه یک مطالعه نیمه تجربی است که  تاثیر آموزش از طریق داوطلبین سلامت مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای پیشگیری کننده از کم خونی فقر آهن زنان باردار مراجعه کننده به پایگاه های سلامت شهر زاهدان را مورد بررسی قرار خواهد داد

زنان بارداری که برای اولین مراقبتشان از هفته 6-12  بارداری به  پایگاه های سلامت تحت پوشش مرکز بهداشت شهرستان زاهدان مراجعه می نمایند. معیار ورود به مطالعه باردار بودن فرد و مراجعه به مراکز خدمات جامع سلامت در هفته 6-12 بارداری است. معیار خروج مطالعه عدم تمایل به ادامه حضور در مطالعه می باشد.

با توجه به مطالعات قبلی با سطح اطمینان95% و توان اماری80% حجم نمونه با استفاده از فرمول زیرتعیین میشود. با توجه به اینکه مقاله ای منطبق و مناسب با مطالعه فوق یافت نشد در ابتدا مطالعه ای پایلوت جهت تعیین حجم نمونه انجام خواهد شد . حداقل حجم نمونه در هر گروه حدود 50 نفر برآورد میگردد یعنی جمعاً 150 نفر در هر دو گروه  مداخله و شاهد، که بعدا' به تناسب تعداد مراجعین هر مرکز حجم نمونه در هر مرکز محاسبه خواهد .

نمونه گیری به روش تصادفی چند مرحله ای انجام می گردد. ابتدا شهر زاهدان به  5 منطقه مرکزی، شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی و جنوب غربی تقسیم خواهد شد. سپس درهر منطقه از بین لیست مراکز خدمات جامع سلامت ، به صورت تصادفی با روش قرعه کشی یک مرکز به عنوان گروه مداخله در نظر گرفته می شود. مراکز کنترل بمنظور پیشگیری از انتقال اطلاعات آموزشی با در نظر گرفتن بیشترین مسافت با مرکز مداخله انتخاب خواهند شد. نمونه های مطالعه از بین مراجعین مراکز خدمات جامع سلامت منتخب، به شیوه ی نمونه گیری در دسترس، در نظر گرفته خواهند شد.از آنجا که شدت کم خونی و سطح تحصیلات به نظر محقق میتوانند از عوامل مخدوشگر در مصرف قرص آهن باشند دو گروه مداخله و کنترل از این نظر همسان خواهند شد. جهت کنترل، افراد نمونه بصورت هفتگی از نظر همسان بودن بررسی خواهند شد.

ابزار گرد آوری داده ها در این پژوهش پرسشنامه محقق ساخته و بر اساس مطالعات قبلی مبتنی بر سازه های مدل اعتقاد بهداشتی می باشد که جهت گردآوری داده های دموگرافیک (4سوال)، سنجش سازه های مدل اعتقاد بهداشتی (45سوال) و همچنین به منظور سنجش استفاده از قرص آهن( رفتار ) از پرسشنامه استفاده می شود که پس از تدوین برای تعیین روایی آن از پانل خبرگان و برای تعیین پایایی آن از ضریب آلفای کرونباخ استفاده خواهد شد.  به منظور ارزشیابی راحتی و قابل درک بودن سوالات پرسشنامه، آن را به تعدادی از افراد گروه هدف (15 -10 نفر) داده و نظرات آنها را جمع آوری کرده و تغییرات لازم را اعمال می کنیم . ارزشیابی روایی پرسشنامه با استفاده از نظر متخصصین (حداقل 10 نفر) تایید خواهد شد به این طریق که پیش نویس پرسشنامه برای  چند نفر متخصص ارسال و نظر آنان همراه با فرم پیوست در مورد ساختار و موضوع پیشنهاد شده مورد سوال قرار خواهد گرفت و همچنین جایگاهی جهت سوالات مد نظر این افراد پیش بینی خواهد شد که پس از جمع آوری و انجام اصلاحات پرسشنامه ، CVR  و CVI تعیین می گردد در صورتیکه   CVI بیشتر از 0.79 و CVR بیشتر 0.62 باشد دارای اعتبار خواهد بود.

برای تعیین پایایی بین 30 نفر از زنان باردار توزیع می گردد و با استفاده از روش همسانی درونی و آلفای کرونباخ پایایی آن تعیین می گردد.

روش انجام مطالعه به این صورت است که پس از هماهنگی های لازم با مرکز بهداشت زاهدان و کارشناس مشارکتهای مردمی به مراکز خدمات جامع سلامت مورد نظر مراجعه و با نظر مسئول مشارکتهای مردمی مرکز خدمات جامع سلامت یک داوطلب سلامت از هر مرکز که از لحاظ برقراری ارتباط و انتقال مطالب آموزشی توانمند باشد به عنوان آموزش دهنده انتخاب  و آموزشهای لازم شامل روشهای آموزشی، نحوه برقراری ارتباط با گروه هدف، رفتارهای پیشگیری کننده از کم خونی فقر آهن  به شیوه کارگاه آموزشی توسط پژوهشگر به آنان ارائه خواهد شد. در ضمن این افراد ( داوطلبین سلامت ) نیز پس از آموزش مورد آزمون قرار خواهند گرفت و درصورت کسب مهارتهای لازم وارد گروه آموزشی می شوند .

پرسشنامه اولیه به تعداد 20عدد تکثیر می گردد و به شیوه مصاحبه توسط پرسشگر با زنان باردار تکمیل شده و پس از آنالیز نیازهای آموزشی تعیین می گردد این پرسشنامه بر اساس منابع علمی شامل بوکلت مراقبت مادران و راهنمای تغذیه در دوران بارداری شامل سوالات رفتار (1 سوال ) حساسیت درک شده (3 سوال ) ، شدت درک شده (6 سوال ) ، منافع درک شده(10سوال ) ، موانع درک شده (13سوال )، راهنمای عمل (5 سوال ) و خودکارآمدی (7 سوال ) تهیه میشود ؛ طرز نمره دهی به سوالات پرسشنامه بدین صورت است که در قسمت سوالات رفتاری و نحوه مصرف قرص آهن به پاسخهای بلی نمره یک ، پاسخ خیر نمره صفر داده می شود. در قسمت سوالات مربوط مدل به پاسخهای کاملا درست نمره 5، درست نمره 4 به نمیدانم نمره 3 به نادرست نمره 2 و کاملا نادرست نمره 1 سازه راهنمای عمل نیز مانند سایر سازه ها با طیف لیکرت طراحی  و به پاسخهای همیشه نمره 4 ، اکثر اوقات نمره 3 ، به ندرت نمره 2 ، اصلاً نمره صفر داده خواهد شد.  شرکت کنندگان در این مطالعه به 3 گروه (یک گروه شاهد و 2 گروه مداخله ) تقسیم خواهند شد که در یکی از گروه های مداخله پیگیری صورت خواهد گرفت.  افراد نمونه در گروه های مداخله به گروه های حداکثر 8 نفره تقسیم وپیش بینی میگردد با توجه به نیاز گروه هدف تعداد دو جلسه آموزشی برای هر گروه و هر جلسه 45 تا 60 دقیقه توسط داوطلبین سلامت و با حضور محقق برگزار گردد. بمنظور افزایش حساسیت و شدت درک شده به عوارض ایجاد شده ناشی از کمبود آهن در جنین و مادر اشاره می شود و بمنظور کاهش موانع درک شده محقق اقدام به ارائه راهکار جهت کاهش موانع درک شده می نماید و بمنظور افزایش خودکارآمدی از روش قانع سازی کلامی و تجربه جانشینی استفاده خواهد شد. در جلسات از رسانه آموزشی(پمفلت و کلیپ آموزشی)، آموزش چهره به چهره و سخنرانی استفاده خواهد شد . پس از اتمام دوره آموزش ، دوره انتظار 4 ماه خواهد بود که البته در این مدت نیز رفتار مصرف قرص آهن در سه گروه توسط زنان باردار از طریق تکمیل دفترچه ای که هر روز باید به ازای مصرف قرص آهن علامت زده و ماهانه در مرکز خدمات جامع سلامت توسط مراقب سلامت در هر بار مراقبت مادر کنترل خواهد شد و در گروه دیگر پیگیری تلفنی داوطلب سلامت و محقق جهت پیروی از توصیه های بهداشتی علاوه بر تکمیل دفترچه صورت خواهد گرفت و در گروه آموزش دیده توسط مرکز (گروه کنترل) پیگیری صورت نخواهد گرفت. پس از گذشت مدت زمان انتظار 4 ماهه مجدداْ همان پرسشنامه اولیه برای همان زنان باردار تکمیل می شود .

در تحلیل داده ها از روشهای آماری پارامتری و ناپارامتری متناسب با نوع داده ها استفاده خواهد شد. بدون شک آزمون هایی نظیر kruskal_walis ، ANOVA، post Hoc test، Wilcoxon test ، paired T_test و  Repeated measure Anovaمناسب با نوع داده ها بخشی از آزمون ها و روشهای مورد استفاده را تشکیل خواهند داد. نتایج حاصل از این پرسشنامه (post test) با نتایج حاصله از تکمیل پرسشنامه ای که در ابتدای برنامه تکمیل شد (pre test) جمع آوری و با استفاده از نرم افزار آماری 23spss و آزمون های مناسب نتایج با یکدیگر مقایسه می گردد. همچنین جهت مقایسه دو گروه مداخله و کنترل از آزمون ANOVA  استفاده می کنیم.  در ارائه نتایج حدود اطمینان 95% آماره های محاسبه شده ارائه خواهد شد و مبنای قضاوت در مورد وجود رابطه یا اختلاف معنی دار آماری   5%> P-value خواهد بود. با توجه به میزان p_value نشان داده خواهد شد که آیا بین تاٌثیر برنامه آموزشی مصرف قرص آهن توسط داوطلبین سلامت و ارتقاء رفتارهای مرتبط با مصرف قرص آهن ارتباط وجود دارد یا نه.

کدهای اخلاقی ذیل  طبق دفترچه راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی مد نظر قرار خواهد گرفت .

• کد شماره (1) : هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.
• کد شماره (2) : در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.
• کد شماره (3) : پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.
• کد شماره (4) : مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.
• کد شماره (8): طراحی و اجرای پژوهش‌هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرند، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته شده بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش‌های قبلی آزمایشگاهی، و  در صورت لزوم،  حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.
• کد شماره (11) :کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.   
• کد شماره (13):  کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.
• کد شماره (15):  پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.
• کد شماره (16) : پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.
• کد شماره (17) : پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.
• کد شماره (19): عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچ‌گونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه می‌شود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.
• کد شماره (25): پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است.
• کد شماره (28): پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.
• کد شماره (29): نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.
• کد شماره (30) : گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.
• کد شماره (31) : روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

عدم همکاری زنان باردار که با توضیح هدف مطالعه همکاری آنها جلب خواهد شد.

مدل اعتقاد بهداشتی، زنان باردار، کم خونی فقر آهن

1.            Karaoglu L, Pehlivan E, Egri M, Deprem C, Gunes G, Genc MF, et al. The prevalence of nutritional anemia in pregnancy in an east Anatolian province, Turkey. BMC Public Health. 2010;10(1):1.

2.            Sayehmiri K, Darvishi Z, Hafezi Ahmadi MR, Azami M. The prevalence of iron deficiency anemia during pregnancy in Iran (1991-2015): A systematic review and meta-analysis. International Journal of Epidemiologic Research. 2015;2(4):221-32.

3.            Idowu O, Mafiana C, Dopu S. Anaemia in pregnancy: a survey of pregnant women in Abeokuta, Nigeria. African health sciences. 2005;5(4):295-9.

4.            KHOSHFETRAT M, MOHAMMADI NF, Ferdowsi R, Rashidi A, HOSSEINI PM, Saneian H. Effectiveness of iron supplementation (6-and 12-weeks) on hematological parameters among non-anemic iron deficient female students. 2012.

5.            Organization WH. Micronutrient deficiencies. Iron deficiency anemia. ht tp. 2011.

6.            Sifakis S, Pharmakides G. Anemia in pregnancy. Annals of the New York Academy of Sciences. 2000;900(1):125-36.

7.            Den Broek V. Iron status in pregnant women: which measurements are valid? British journal of haematology. 1998;103(3):817-24.

8.            Ejidokun OO. Community attitudes to pregnancy, anaemia, iron and folate supplementation in urban and rural Lagos, south-western Nigeria. Midwifery. 2000;16(2):89-95.

9.            Taye B, Abeje G, Mekonen A. Factors associated with compliance of prenatal iron folate supplementation among women in Mecha district, Western Amhara: a cross-sectional study. Pan Afr Med J. 2015;20(1).

10.          Namazi A, Alizadeh S. Health Knowledge of Pregnant Women on Anemia and its Complication in Pregnancy. Holistic Nursing And Midwifery Journal. 2016;26(2):98-106.

11.          Aghda MA, Nodooshan ES, Zavaraki EZ. Comparison between the Health Belief and the Theory of Rational Action in Health Pregnancy and Presenting a Suitable Model. Research Journal of Biological Sciences. 2011;6(10):487-92.

12.          Ghazanfari Z, Gholami Parizad E, Pournajaf AH, Ranjbar E. Assessing Knowledge Attitude and Practice of Ilam Girl High School Students Towards Iron Deficiency Anemia 2013. www sjimu medilam ac ir. 2015;23(4):209-16.

13.          Sanayifar A, Emami Z, Rajabzade R, Sadeghi A, Hosseini S. The prevalence of anemia and some of its related factors in the pregnant women referred to Bojnurd Health and Treatment Centers, 2014. 2015.

14.          Miri M-R, Ramazani AA, Moodi M, Mirkarimi K. The effects of suburban villages’ health volunteer plan on women's health knowledge and attitude. Journal of education and health promotion. 2012;1.

15.          Mansourian M, Behnampour N, Kargar M. The effects of education on liason health-worker's knowledge about menopause, in 2006. J Gorgan Bouyeh Fac Nurs Midwifery. 2007;11:27-30.

16.          Shojaeizadeh D, Sadeghi R, Tarrahi M, Asadi M, Safari H, Lashgarara B. The effect of educational intervention on prevention of osteoporosis through Health Belief Model (HBM) in volunteers of Khorramabad city’s Health Centers in 2010-2011. Ann Biol Res. 2012;3(1):300-7.

17.          وکیلی, مسعود م, حیدرنیا, نیکنامی, شمس‌الدین, نسب م, et al. 17. بررسی تاثیر برنامه‌ی آموزشی توأم ایدز و مهارت‌های ارتباطی بر سازه‌های مدل اعتقاد بهداشتی در رابطین سلامت (زنجان 90-1389). مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی زنجان. 2011;19(77):78-93.

18.          Baharzadeh K, Marashi T, Saki A, Zare A, Javid MA. Using of health belief model to promote preventive behaviors against iron deficiency anemia among pregnant women.

          19.زهره ک, آزیتا ن, رحیم ط. کاربرد الگوی اعتقاد بهداشتی در پیشگوئی مصرف منظم قرص اسید فولیک در زنان باردار و دارای قصد بارداری مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهر برازجان سال 93-1392.

          20. غلامرضا ش, سیامک م, محمد م, مرضیه شس. مقایسه اثربخشی برنامه آموزش تغذیه بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی با آموزش سنتی در افزایش وزن دوران بارداری

21.          Haram K, Nilsen ST, Ulvik RJ. Iron supplementation in pregnancy–evidence and controversies. Acta Obstet Gynecol Scand. 2001;80(8):683-8.

22.- صفاری، محسن. شجاعی زاده، داوود. غفرانی پور، فضل الله. حیدرنیا، علیرضا. پاکپور، حاجی آقا امیر. نظریه ها،مدلها و روشهای آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت.انتشارات آثار سبحان، بهار 1388، صص 18-11.

23- پژوهشی در وضعیت ریزمغذی های ایران 1391 . دفتر بهبود تغذیه جامعه- معاونت سلامت، وزارت بهداشت، درمان

و آموزش پزشکی، تهران، 1394

این مطالعه یک مطالعه نیمه تجربی است که اثر برنامه آموزشی از طریق داوطلبین سلامت مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای پیشگیری کننده از کم خونی فقر آهن زنان باردار مراجعه کننده به پایگاه های سلامت شهر زاهدان در سال 96 مورد بررسی قرار خواهد داد که بمنظور اخذ مدرک کارنشناس ارشد انجام میشود.

خونگیری انجام نمیشود

در این قسمت فواید شرکت در پژوهش مورد نظر اید برای گروه هدف به زبان ساده و قابل فهم بیان میشود

ندارد

ندارد

41650000

ندارد

محقق موظف است که اطلاعات مربوط به آزمودنی را بعنوان راز تلقی و آن را افشاء ننموده و ضمناً شرایط عدم افشاء آن را نیز فراهم کند، مگر آنکه در این مسیر محدودیتی داشته باشد که در اینصورت باید قبلاً آزمودنی را مطلع نماید.

مجری خود را موظف میداند که به تمام پرسش های داوطلبان پاسخ دهد

محقق باید به آزمودنی اعلام نماید که می تواند در هر زمان که مایل باشد از شرکت در تحقیق منصرف شود.

شرکت در پژوهش بصورت آزادانه میباشد

پرسشنامه طرح تحقیقاتی بررسی تاثیر آموزش از طریق داوطلبین سلامت مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر مصرف قرص آهن در زنان باردار مراجعه کننده به مراکز خدمات جامع سلامت شهر زاهدان

پاسخ دهنده ی محترم :

با سلام، ضمن تشکر از شرکت شما در این مطالعه که با هدف تاثیر آموزش از طریق داوطلبین سلامت مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر مصرف قرص آهن شما، طراحی شده است. دستیابی به نتایج معتبر به همکاری و صداقت شما در پاسخ به سؤالات بستگی دارد. اطلاعات جمع آوری شده توسط این پرسشنامه کاملا' محرمانه خواهد بود. نتایج این تحقیق  ما را در جهت برنامه ریزی های مناسب بهداشتی برای ارتقاء سلامت زنان جامعه مان یاری خواهد کرد از اینکه صادقانه به همه ی سؤال هاپاسخ می دهید نهایت سپاس را دارم. 

مشخصات فردی:

        سن :........... سال          

 میزان تحصیلات: زیر دیپلم       دیپلم  فوق دیپلم  لیسانس  لیسانس و بالاتر

وضعیت آنمی: خفیف  متوسط  شدید  ندارد

درآمد:..................... میزان درآمد ماهیانه شما چقدر است؟

کمتر از 650 هزار تومان□ 650هزار تا یک میلیون تومان □ یک میلیون تومان و بیشتر□

شماره تلفن منزل:                                                               شماره تلفن همراه:

موانع درک شده

منافع درک شده

خودکارآمدی درک شده

حساسیت درک شده

شدت درک شده

راهنما برای عمل

رفتار

نحوه مصرف قرص آهن