بررسی تاثیر مصاحبه انگیزشی بر خودکارآمدی، ولع مصرف و وابستگی به مصرف قلیان در زنان باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان در سال 1396

-   مقدمه و بیان مسئله تحقیق (مشتمل بر مرور تحقیقات گذشته داخلی وخارجی مرتبط با موضوع با ذکر منابع

سوء مصرف مواد یکی از علل عمده بیماری های قابل پیشگیری و مرگ زودرس در دنیا است و علی رغم تلاش های قانونی برای جلوگیری از استفاده آنها، مصرف مواد همچنان در جهان بالاست. مصرف دخانیات یکی از عوامل عمده مرگ و میر، ناتوانی و مرگ زودرس در جهان بویژه در کشورهای در حال توسعه است. بنظر می رسد تا سال 2020 عامل مرگ حدود 7 میلیون نفر ، مصرف دخانیات خواهد بود. تنباکو به روش های مختلفی از جمله سیگار، قلیان و انفیه مورد استفاده قرار می گیرد (1،2،3).مصرف تنباکو در جهان همچنان شیوع بالایی دارد و هر چند که مصرف سیگار در برخی نواحی جهان کاهش یافته ولی شیوع مصرف جایگزین های آنان از جمله قلیان رو به افزایش است به طوری که در جهان میلیون ها  نفر با قلیان آشنا بوده و حدود 100 میلیون نفر روزانه به طور مرتب قلیان می کشند. ساخت و عرضه طعم دهنده های جدید به این رشد سریع قلیان در جهان کمک کرده است (4). بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، نزدیک به 6 میلیون مرگ در هر سال به دلیل استفاده از دخانیات است که بیش از 5 میلیون آنها مستقیم به کشیدن تنباکو و حدود 600 هزار مورد مرگ غیر مستقیم و مربوط به استنشاق دود تنباکو در محیط است(5) .میزان شیوع مصرف قلیان در آسیا را مطالعات بسیار متفاوت و بین 6 درصد تا 41 درصد گزارش کرده است(6).آمار مصرف قلیان در ایران در برخی گروه های سنی مورد بررسی تا 45 درصد هم اعلام شده است. در یک بررسی انجام شده در تهران نتایج نشان داد که بر اساس خودگزارش دهی 34/33درصد و همان جامعه با کنترل سطح کوتنین شرکت کنندگان، حدود 36/48درصد از سیگار یا قلیان استفاده می کنند.روند مصرف قلیان در بین گروه جوانان و زنان در ایران در حال رشد است(7).

قلیان وسیله ای است سنتی که برای کشیدن تنباکو کاربرد دارد.برای سوختن تنباکو از زغال داغ که بر روی تنباکو در کاسه بالای قلیان قرار می گیرد استفاده می شود. دود ناشی از آن از یک بطری یا مخزن آب عبور داده می شود و از آنجا به یک لوله لاستیکی برای استنشاق هدایت می شود (8). برخی  معتقدند که تنباکو مضر نیست چون اعتقاد دارند دود از طریق آب فیلتر شد و مواد مضر آن گرفته می شود. ولی واقعیت های علمی نشان می دهد که در مقایسه با سیگار، تعداد پوک ها و حجم هر پوک در قلیان 10 برابر بیشتر از سیگار است و دود سیگار 36 برابر نیکوتین بیشتری داشته و غلظت فلزات سنگین در آن بالاتر است. درجه حرارت سوختن تنباکو در قلیان 900 درجه در قیاس با 400 درجه در سیگار بسیار بیشتر است و این مسئله باعث شده است تا انواع مواد شیمایی و با سطوح نسبتا بالا در دود قلیان وجود داشته باشد. نتایج یک بررسی نشان می دهد که اعتقادمبنی بر بی خطر بودن قلیان نسبت به سیگار در بین افراد آسیایی تبار بیشتر شیوع داشته و58/3درصد افراد مورد مطالعه بر این اعتقاد بودند(9).

مطالعات مرور سیستماتیک نشان می دهد که مصرف قلیان به طور معناداری با سرطان ریه، بیماری های تنفسی، تولد نوزادان با وزن کم و بیماری های دهان و دندان رابطه دارد و ارتباط آن با سرطان مثانه، حنجره، مری، ضعف عضلات دهان و نازایی نیز رد نشده است. حتی تاثیر آن بر عملکرد منفی ریه از دود ناشی از سیگار هم بیشتر است.از این رو بود که در سال 2005 میلادی سازمان جهانی بهداشت بیانیه ای به منظور درک کامل از روند وضعیت جهانی مصرف قلیان منتشر کرد و در سال 2007 انجمن ریه آمریکا قلیان را به عنوان مصرف ماده ای نوظهور که ممکن است به مرگ منجر شود به جهان معرفی کرد. درنتیجه مطالعات پیمایشی جدی در مورد الگوهای مصرف قلیان در بین جوامع ، اقلیت های قومی و گروه های مختلف آغاز شد(8 ،10).

مصرف دخانیات در بستر حاملگی هم یک نگرانی عمده در بهداشت عمومی است و علی رغم انگ اجتماعی که در مورد سیگار کشیدن در دوران بارداری وجود دارد، نگرش نسبت به مصرف قلیان در طی بارداری تا حد زیادی ناشناخته باقی مانده است. مصرف تنباکو در دوران بارداری بسیار زیان بار است و علاوه بر این که مادران را در معرض همان مخاطرات مردان(سرطان ها، بیماری های قلبی و بیماری های تنفسی) قرار می دهد،  زمینه بروز سرطان های سرویکس، یائسگی زودرس و پوکی استخوان را  هم در آنان فراهم می کند و بر سیستم باروری از طریق کاهش قدرت باروری ، افزایش سقط های خودبخودی، تولدهای زودرس و کاهش وزن هنگام تولد تاثیر منفی می گذارد(11).مصرف دخانیات یا مواجهه با دود آن در طول دوران بارداری با افزایش بیماری و مرگ و میر نوزاد همراه است.(12) و می تواند موجب محدودیت رشد داخل رحمی (13) افزایش برخی ناسازگاریهای کروموزمی (14) آپوپتوز جفتی (15) افزایش احتمال کاهش وزن جنین (16) زایمان زودرس، کوچک بودن جنین نسبت به سن حاملگی (17) افزایش مرگ و میر پره ناتال و ناهنجاریهای مادرزادی (18) همراه است. مطالعه فراتحلیل Suliankatchi و Sinha  (2016)  تحت عنوان هزینه انسانی توتون و تنباکو جویدنی در زنان بارداردر هند نشان داد که می توان 12/5درصد تولدهای زودرس، 13/1درصد وزن کم هنگام تولد در زنان فول ترم و 23/3 درصد سندرم مرگ ناگهانی نوزاد را به مصرف سیگار و تنباکو نسبت داد.(19) مطالعه انجام شده در ایران  توسط حاجی وندی و همکاران (2005) نشان داد میانگین وزن نوزادانی که مادرانشان مصرف قلیان داشته اند نسبت به گروه شاهد کمتر بوده همچنین شانس کم وزن شدن نوزاد در گروه مادرانی که مصرف قلیان داشته باشند تقریباٌ سه برابر می گردد(20).

مصرف قلیان با وابستگی به نیکوتین همراه بوده و این وابستگی طیفی از پدیده های رفتاری، شناختی و روانی از جمله تمایل شدید به مصرف دخانیات یا ولع مصرف، ادامه مصرف با وجود اطلاع از عواقب مصرف آن و افزایش تحمل را در پی دارد(21).هورمس و روزین (2010) ولع را احساس بسیار قوی و خواستن فوری یک چیز، به طوری که امکان هر گونه تمرکز بر موضوعی غیر از موضوع خواسته شده ناممکن باشد، تعریف کرده اند(22). در واقع یکی از عوامل مهم شکست برنامه های درمانی و عود مصرف مواد ،ولع مصرف می باشد(23). سازمان جهانی بهداشت ولع مصرف را به عنوان زیر بنای شروع وابستگی مواد، از دست دادن کنترل و عود دانسته است(24). ولع مصرف را می توان عامل ایجاد علائم ترک روانی و جسمانی دانست و عامل تعیین کننده ادامه مصرف و عود مصرف مواد پس از دوره های درمانی شناخت. بررسی ها نشان داده اند که یک نشانه تصویری یا غیر تصویری برای نمونه، صوتی یا بویایی در محیط خارجی و یا یک تخیل درون زاد می تواند عامل القای ولع مصرف گردد(25). عزیزیان در مطالعه ای که در سال 2008 تحت عنوان اثرات جنسیت بر خلق و خو و ولع مصرف سیگار در طول ترک انجام دادند نتایج نشان داد که زنان بیشتر از مردان بعد از شروع ترک سیگار ولع مصرف سیگار را دارند(26). لیتوین در مطالعه پاسخ به ولع مصرف دخانیات: آزمون تجربی پذیرش در مقابل سرکوب در سال 2012 که بر روی 162 فرد سیگاری انجام دادند نشان داد در سه روز پیگیری گروههای مداخله خودکارآمدی بیشتری برای اجتناب از سیگار کشیدن در هنگام تجربه ولع مصرف در مقایسه  با گروه کنترل نشان دادند(27). ریسی و ویلیکس در مطالعه رابطه بین باورهای ولع مصرف و خودکارآمدی ترک در سال 2016 نشان دادند که باورهای مربوط به ماهیت خاص از ولع مصرف با انگیزه های سیگار کشیدن و خودکارآمدی ترک ارتباط دارد(28) .

خودکارآمدی یکی از سازه های کلیدی در بسیاری از الگوهای آموزشی و ارتقای سلامت است و به معنی باور فرد به توانایی انجام موفقیت آمیز یک رفتار است. خودکارآمدی از نظریه یادگیری اجتماعی بندورا اخذ شده است. خودکارآمدی به اعتقاد و باور فرد اشاره دارد که به واسطه آن می تواند اقدامات لازم را در جهت رسیدن به هدف مورد نظر به نحو موفقیت آمیزی به مرحله اجرا در آورد (29). به بیان دیگر افراد خودکارآمد به توانایی خود در کنترل افکار، احساسات و فعالیت ها اطمینان دارند که این نکته در دستیابی به هدف نقش موثری ایفا می کند. فردی که در او انتظارات خودکارآمدی شکل گرفته است، هیجانات و انتخاب رفتار او همچنین میزان تلاش وکوششی که صرف یک عمل می نماید نیز تحت تاثیر قرار می گیرند(30). خودکارآمدی الگویی است که می تواند انگیزه افراد را برای تغییر زیاد کند و می تواند پیشگویی کننده رفتار سلامتی باشد (31). موثرترین درمان ها برای اعتیاد به مواد درمان هایی هستند که خودکارآمدی ترک مصرف مواد  را در افراد متقاضی ترک افزایش می دهند(32).مطالعات زیادی جهت تبیین و پیشگویی رفتارهای مرتبط با دخانیات و وابستگی به نیکوتین مورد ارزیابی قرار گرفته است. مطالعه فیروز آبادی و همکاران (2015)، شهنازی و همکاران (2013)، ستوده و همکاران(2016) و یانگ و همکاران (2006) که به بررسی عوامل پیشگویی کننده قصد  پیشگویی تداوم مصرف قلیان و سیگار  با استفاده از نظریه های  رفتاری مختلف پرداخته بودند، همه نشان دادند که خودکارآمدی یک عامل مهم در پیش بینی ترک سیگار و قلیان می باشد و خودکارآمدی با رفتار وابستگی به نیکوتین ارتباط معنی داری دارد (33، 34،35،36). مطالعه نارگینگ و همکاران (2006) نشان داد که خودکارآمدی معتادان می تواند 47 درصد واریانس ترک مصرف الکل و 69 درصد مصرف ماری جوانا را پیش بینی کند(37).استرلینگ و همکاران (2007) در مطالعه خود نشان دادند که خودکارآمدی به طور مستقیم بر روی توجه به سیگار اثر داشته و می تواند یک راهکار مفید در پیشگیری از مصرف سیگار و همچنین در ترک سیگار به کار گرفته شود(38).

با توجه به پیچیدگی رفتار مصرف دخانیات و تاثیر عوامل متعدد در این رفتار، لازم است از نظریه های تغییر رفتار در درمان و ترک مصرف آن استفاده شود(39). تاکنون مداخله های مختلفی برای ترک مصرف مواد از جمله سیگار و قلیان در گروه های مختلف انجام شده است: کاربرد الگوی اعتقاد بهداشتی بر وابستگی به نیکوتین در زنان مصرف کننده قلیان(ستوده و همکاران، 2016)، آموزش رابطان بهداشت در کاهش میزان مصرف قلیان زنان (نوروزی و همکاران، 2015)، آموزش مبتنی بر  الگوی فرانظری بر ترک سیگار در زنان باردار(آویارد و همکاران، 2006)،  الگوی فرانظری برماندگاری رفتار ترک سیگار(شمسی و همکاران، 2013) ، مداخله شناختی رفتاری بر کاهش وابستگی به نیکوتین (هال و همکاران، 2006)و تحریک الکتریکی مستقیم مغز از روی جمجمه TDCS (پورمحمد شاندیز و همکاران، 2016)  از جمله مهمترین این رویکردهای درمانی بوده است که همه آنها تاثیر گذاری نسبی داشته اند(35،40،41،42،43،44).

امروزه درمان های موج سوم در روان درمانی به جای چالش با شناخت ها، بر آگاهی و پذیرش افراد از احساسات، هیجان ها، شناخت ها و باورها تاکید دارند. یکی از رویکردهای جدید درمانی که در سالهای اخیر مورد توجه زیادی قرار گرفته و مطالعات در خصوص تاثیر مثبت آن رو به افزایش است مصاحبه انگیزشی است (45). بهترین شیوه برای مقابله با اسطوره مراجعان بی انگیزه برای تغییرات رفتاری، مشاوره انگیزشی است. روش بالینی مصاحبه انگیزشی اولین بار در سال 1983 به عنوان مداخله و نوعی درمان  کوتاه مدت برای درمان معتادان به مشروبات الکلی که در آن انگیزه بیمار، مانع رایجی محسوب می گردد، طراحی شد. مشاوره انگیزشی، روشی مراجع محور، رهنمودی به منظور تقویت و افزایش انگیزه درونی برای تغییر، از طریق کشف، شناسایی و حل تردید ها و دوسوگرایی است. مدل مفهومی مصاحبه انگیزشی بر پایه مفاهیمی از مراحل تغییر پروچسکا و دیکلمنته (1991)، دوسوگرایی-تعارض، باورهای بهداشتی نظریه حفاظتی راجرز (1976) ، موازنه تصمیم گیری جانیس و مان (1977)،  نظریه متعادل سازی برم (1981)، نظریه ادراک خویشتن بم (1972)، نظریه خودسامان دهی کانفر (1986) و نظریه ارزش های راکیج (1976) شکل گرفته است. مصاحبه انگیزشی مداخله نوید بخش برای ترغیب رفتار بهداشتی مثبت در حوزه پزشکی، بهداشت و روانپزشکی است. علاوه بر انعطاف پذیری و کاربرد آن در حیطه های مختلف رفتاری، به صورت فردی وگروهی قابل اجرا است، مراجعان سنین کودکی تا سالمندی را پوشش می دهد، به صورت درمان یا همراه سایر درمان ها، وبه اشکال مختلف حضوری، تلفنی و اینترنتی مورد استفاده قرار می گیرد(46) .

مصاحبه انگیزشی از طریق فعال کردن انگیزه بیمار  برای تغییر و نیز تعهد و الزام بیمار به درمان عمل می کند، بیمارانی که تحت درمان با استفاده از مصاحبه انگیزشی بوده اند در مقایسه با افرادی که درمان معمول را دریافت کرده اند، احتمال ورود آنها در کارآزمایی های بالینی بیشتر بوده، بیشتر در برنامه های درمانی باقی ماندند، بیشتر درمان را کامل کردند و در مراجعات و ویزیت های پیگیری درمان بیشتر شرکت کردند (47). اخیراٌ مطالعات فراتحلیل متعددی درباره مصاحبه انگیزشی انجام شده است. تحلیل ها نشان می دهد روش مصاحبه انگیزشی نسبت به آموزش و توصیه های درمانی سنتی در دامنه بسیار وسیعی از مشکلات روان شناختی و بیماریهای جسمانی برتری دارد. نتایج اندازه اثری بین حداقل 0/25 تا 2/17 را نشان داد(48). این رویکرد انگیزشی به جای ارائه اطلاعات و استدلال، توصیه، ترغیب و اجبار از طریق فرآیند تعامل و طی دو مرحله ایجاد انگیزه درونی و تقویت تعهد نسبت به تغییر، باعث تسهیل تغییرات رفتاری میشود. مطالعات نشان میدهد که روش مصاحبه انگیزشی نسبت به آموزش و توصیه های درمانی سنتی در دامنه وسیعی از مشکلات روانشناختی از جمله اعتیاد برتری دارد(45).

تاکنون مداخله های زیاد مصاحبه انگیزشی  در حوزه های مختلف رفتارهای بهداشتی و بویژه در حوزه اعتیاد با در نظر گرفتن متغیرهای وابسته متفاوت در ترک مصرف مواد و رفتارهای مرتبط با آن بخصوص در مورد مشکلات زنان انجام شده است که حاکی از کاربرد، تاثیر و مقبولیت رویکردهای مبتنی بر مصاحبه انگیزشی است. که از مهمترین آنها می توان به : تاثیر مصاحبه انگیزشی بر عود اعتیاد در زنان (دهقانی فیروزآبادی، 2014)، مصاحبه انگیزشی بر میزان ولع مصرف در معتادین( نویدیان و همکاران، 2016)، مصاحبه انگیزشی بر استفاده از بکارگیری روش های پیشگیری از حاملگی در زنان آزاد شده از زندان (کلارک و همکاران، 2012)، مصاحبه انگیزشی گروهی بر ارتقای عزت نفس و خودکارآمدی زنان( دهقانی فیروزآبادی و همکاران، 2013)، مصاحبه انگیزشی و مدل فرانظری تغییر بر اصلاح عادات سیگار کشیدن (کنانیدو و همکاران، 2014)، مصاحبه انگیزشی بر درمان بیماری های دهان و دندان در افراد سیگاری(کوپ و همکاران، 2017)، مصاحبه انگیزشی به همراه آموزش مهارت های حل مسئله برای کاهش مصرف مواد در بیماران مراجعه کننده به فوریت ها (سورسدال و همکاران، 2015) و آموزش درمان بیماری های دهان و دندان به کمک مصاحبه انگیزشی بر ترک سیگار دانشجویان و بیماران تحت درمان این دانشجویان( اسچونهیم- کلین و همکاران، 2013) اشاره کرد. با توجه به مشابهت مصرف قلیان با سایر رفتارهای اعتیادی، بررسی انجام شده نشان داد که تا کنون مطالعه ای که استفاده از مصاحبه انگیزشی را در کاهش و ترک مصرف قلیان مورد بررسی قرار دهد، یافت نشد.

به طور کلی می توان گفت روش های درمانی مختلفی برای ترک اعتیاد و مصرف مواد مختلف از جمله قلیان در ایران و جهان انجام شده است و بسیاری از متغیرهای وابسته در اعتیاد از جمله وابستگی، ترک، ماندگاری در برنامه های درمانی، عود رفتار اعتیادی، خودکارآمدی و ولع مصرف راهدف قرار داده اند. شناختن مصرف قلیان به عنوان رفتار اعتیادی غیرقابل قبول از نظر اجتماعی بخصوص در برخی خرده فرهنگ ها و قومیت ها و گروه های سنی و جنسی باعث شده است روش های درمانی کمتری در مورد کاهش مصرف این روش استفاده از تنباکو در قیاس با سایر روش ها از جمله سیگار مورد بررسی قرار گیرد. اغلب تحقیقات انجام شده به صورت غیر مداخله ای و بر روی گروه های خاص مانند جوانان و دانشجویان متمرکز بوده است. با توجه به شیوع نسبتا بالای مصرف قلیان در زنان این منطقه که ریشه در دیدگاه های سنتی غیر اعتیادی بودن قلیان دارد و گاهی در دوران بارداری نیز این رفتار ادامه پیدا می کند از یک طرف و پیامدهای منفی مصرف قلیان بر حاملگی و تولد که میزان نیکوتین آن به مراتب بیشتر از سیگار است،از طرف دیگر، ضرورت دارد روش های مداخله ای مختلف برای ترک و کاهش مصرف قلیان بویژه در این گروه حساس و آسیب پذیر مورد بررسی قرار گیرد.  مصاحبه انگیزشی یکی از جدیدترین رویکردهای تغییر رفتار بهداشتی است که در زمینه های مختلف رفتارهای بهداشتی و بخصوص تغییر رفتار بهداشتی در گروه زنان نیز مورد استفاده قرار گرفته است و از سویی مطالعه ای که کاهش ولع مصرف، وابستگی و ترک  قلیان را در زنان باردار ایرانی مورد بررسی قرار داده باشد، تا کنون یافت نشده است. بنابراین مطالعه حاضر با هدف تعیین  تاثیر مصاحبه انگیزشی بر خودکارآمدی، ولع مصرف و وابستگی به مصرف قلیان در زنان باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان در سال 1396 انجام خواهد شد. شاید نتایج این مطالعه بتواند ضمن کاهش مصرف قلیان در دوران بارداری و کاهش هزینه های بهداشتی و سلامتی در این زنان طبقه پایین اجتماعی اقتصادی حاشیه شهر، به بهبود پیامدهای زایمان و سلامت مادران در دوران بارداری  و حتی خارج از دوره بارداری  کمک کند.

مرور بر مطالعات انجام شده

با استفاده از کلید واژهای فارسی قلیان، مصاحبه انگیزشی، ولع مصرف، خودکارمدی  و کلید واژه های لاتین Craving, Motivational Interviewing, Hookha, Self-Efficacy,  در پایگاه های اطلاعاتی Magiran ، Pro Quest ، Elsevier ، Springer ، Pub Med ، Web of Sciences، SID, Google Scholar در محدوده سال های 2004 تا 2017 جستجو و بررسی متون انجام شد.

مروری بر مطالعات داخلی

● مطالعه ای توسط دهقان فیروز آبادی و همکاران تحت عنوان اثربخشی مصاحبه انگیزشی بر پیش بینی عود در زنان وابسته به مواد مخدر در سال 2014 انجام شد. نمونه پژوهش 30 نفر از زنان معتاد ساکن در کمپ شهر اصفهان انتخاب شدند و به طور تصادفی در 2گروه مداخله و کنترل گمارده شدند. ابزار اندازه گیری مورد استفاده پرسشنامه آگاهی از بازگشت مجدد به مصرف مواد بود. گروه مداخله در هشت جلسه 90 دقیقه ای مصاحبه انگیزشی شرکت کردند. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که جلسات مصاحبه انگیزشی اثر گذار بوده و می توان گفت مصاحبه انگیزشی در کاهش عود مصرف مواد مخدر مفید و موثر است (49).

● مطالعه ای نیمه تجربی توسط نویدیان و همکاران (2016) با هدف اثربخشی مصاحبه انگیزشی گروهی بر میزان ولع مصرف معتادین به مواد مخدر تحت درمان نگهدارنده با متادون بر روی 100نفر از مردان وابسته به مواد مخدر 18 تا 50 ساله تحت درمان نگهدارنده با متادون در  کلینیک ترک اعتیاد انجام شد. نمونه ها پس از همسان سازی به صورت تصادفی به دو گروه 50 نفری کنترل و مداخله تقسیم شدند. گروه مداخله ابتدا  5 جلسه مشاوره انگیزشی گروهی را دریافت و سپس وارد فرآیند درمان شدند. گروه کنترل درمان معمول کلینیک ترک اعتیاد را دریافت کردند. میانگین میزان ولع گروه کنترل در مقاطع زمانی 2 ، 6 و 12 ماهه پس از ترک اعتیاد بطور معناداری(0001/0=P) بیشتر از مقادیر گروه مداخله بود. همچنین میانگین طول مدت ماندگاری در درمان گروه مداخله 45/2 ± 24/9 ماه بطور معناداری(001/0=P) بیش از گروه کنترل 65/3 ± 88/4 ماه تعیین گردید.نتایج مطالعه تایید کننده این مطلب است که مصاحبه انگیزشی بر کاهش میزان ولع مصرف مواد تاثیر داشته و احتمال ماندگاری معتادین در برنامه های درمانی طولانی مدت ترک را افزایش می دهد(45).

● مطالعه ای نیمه تجربی توسط دهقانی فیروز آبادی و همکاران درسال 2013 تحت عنوان اثربخشی جلسات گروهی مصاحبه انگیزشی بر ارتقاء عزت نفس و خودکارآمدی زنان معتاد انجام شد. تعداد 30 نفر به روش نمونه گیری در دسترس به عنوان نمونه آماری انتخاب و به دو گروه مداخله و کنترل به صورت تصادفی تقسیم شدند. جلسات مشاوره گروهی به سبک مصاحبه انگیزشی در طی 8 جلسه 90 دقیقه ای بر روی گروه مداخله اجرا شد. برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه عزت نفس کوپر اسمیت و خودکارآمدی عمومی استفاده شد. یافته ها نشان دهنده اثربخشی مصاحبه انگیزشی بود. نتایج نشان داد که مصاحبه انگیزشی توانسته در افزایش عزت نفس و خودکارآمدی افراد گروه آزمایش موثر واقع شود(32).

●تحقیقی توسط پورمحمد شاندیز و همکاران(2016) با عنوان بررسی اثربخشی روش تحریک الکتریکی مستقیم مغز از روی جمجمه (tDCS) بر کاهش ولع مصرف و بهبود کنش‌ های اجرایی افراد مصرف‌کننده قلیان انجام شد.جامعه آماری پژوهش شامل کلیه افراد 25 تا 35 ساله‌ای که در بهار سال 1394 ساکن مشهد و مصرف­ کننده ­ی قلیان بود. از این تعداد 21 نفر به روش نمونه­ گیری داوطلبانه انتخاب و به‌ صورت تصادفی در دو گروه مداخله و  یک گروه کنترل گمارده شدند. گروه مداخله، روش درمانی در یک سطح tDCS را دریافت کردند و گروه کنترل هیچ درمانی دریافت نکرد. نتایج پژوهش نشان داد که ولع پایه و ولع القایی در گروه‌ های مداخله در سطح اطمینان 99 درصد تفاوت معناداری وجود دارد (p<0.01). همچنین بین حافظه کاری و مهارت حل مسئله در گروه‌های آزمایش و کنترل تفاوت معناداری وجود ندارد (p>0.05). بنابراین نتیجه گیری کردند که روش تحریک الکتریکی مستقیم مغز از روی جمجمه باعث کاهش ولع پایه و ولع القایی استعمال قلیان در افراد قلیانی می‌شود؛ اما روش تحریک الکتریکی مستقیم مغز از روی جمجمه باعث بهبود حافظه‌ ی کاری و بهبود مهارت حل مسئله و برنامه‌ ریزی در افراد قلیانی نمی‌شود(44).

●تحقیقی توسط زارع منگابادی وهمکاران (2012 ) با عنوان اثربخشی مصاحبه انگیزشی گروهی برکاهش تکانشگری شدت اعتیاد در بیماران تحت درمان با متادون انجام شد. جامعه آماری شامل کلیه افراد وابسته به مواد مراجعه کننده به مراکز ترک اعتیاد شهر یزد بوده ، که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند گمارده شدند. بدین منظور تعداد 40 نفر از بیماران تحت درمان با متادون به طور تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند و از مقیاس تکانشگری بارات نسخه یازدهم(2004) و پرسشنامه شدت اعتیاد مک لیلان ( 1992 ) برای جمع آوری داده ها استفاده شد. برنامه مصاحبه انگیزشی در6 جلسه 90 دقیقه ای برای گروه آزمایشی اجرا شد. درپایان دوره آموزشی از دو گروه مجدداً آزمون ها به عمل آمد. نتایج آزمون تی نشان داد که بین دو گروه تفاوت معنی دار وجود دارد. بر اساس نتایج این پژوهش می توان نتیجه گرفت که مصاحبه انگیزشی گروهی بر کاهش شدت اعتیاد و تکانشگری افراد

وابسته به مواد موثر است (50).

●مطالعه نیمه تجربی توسط دهقان و همکاران (2013) تحت عنوان اثربخشی مصاحبه انگیزشی در کاهش گرایش سوء مصرف مواد در بیماران افسرده انجام شد. این مطالعه نیمه تجربی ، پژوهشی و در دوگروه کنترل و آزمایش انجام شد بیماران شامل یکصد و دو بیمار که ازطریق نمونه گیری در دسترس و با مصاحبه انتخاب و افسرده بودن و مستعد بودن آنان به سوء مصرف مواد با آزمون تایید شده بود و در دو گروه بطور تصادفی جای گرفته و در گروه آزمایش مداخله به صورت سه جلسه مصاحبه انگیزشی انجام گردید و دوگروه به مدت سه ماه از نظر گرایش به مصرف مواد تحت بررسی قرار گرفتند.نتایج نشان داد  در گروه آزمایش گرایش به مصرف مواد پس از مداخله به طور معناداری پایین تر از گروه کنترل بود. نتایج آماری نشان از اثر بخشی مصاحبه انگیزشی در کاهش گرایش به مصرف مواد در بیماران افسرده می باشد(51).                                                                                                                                                          

مروری بر مطالعات خارجی

● مطالعه ای توسط توسط فریرا و همکاران در سال 2017 تحت عنوان اثربخشی مصاحبه انگیزشی در نمرات مقیاس افسرگی نوجوانان با چاقی و اضافه وزن انجام شد. هدف از این مطالعه مقایسه اثربخشی مصاحبه انگیزشی با مراقبت های معمول در مقیاس نمرات افسرگی نوجوانان مبتلا به چاقی و اضافه وزن بود. این مطالعه کارآزمایی تصادفی کنترل شده با دو گروه مداخله و کنترل انجام شد. در گروه مداخله 3 جلسه 30 دقیقه ای مصاحبه چهره به چهره بر اساس اصول مصاحبه انگیزشی انجام گرفت. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که مصاحبه انگیزشی اثربخشی مثبت بر نمرات مقیاس افسردگی نوجوانان در طول زمان نسبت به مراقبت معمول را نشان داد (52).

● مطالعه ای از نوع کارآزمایی بالینی توسط کلارک و همکاران (2012)  با عنوان استفاده از مصاحبه انگیزشی به کمک برنامه های کامپیوتری برای توانمند سازی زنان زندانی که از نظر جنسی فعال بودند به منظور استفاده از روش های پیشگیری از حاملگی بر روی دو گروه مداخله با دو جلسه مصاحبه انگیزشی انفرادی و گروه کنترل با دو جلسه آموزش ویدیویی و پیگیری 3، 6، 9 و 12 ماهه از نظر استفاده از کاندوم  انجام شد. نتیجه اصلی نشان داد که زنان گروه مداخله مبتنی بر مصاحبه انگیزشی پس از ورود مجدد به جامعه به طور معناداری از روش ها و ابزارهای پیشگیری از حاملگی بیشتر و به مدت طولانی تری استفاده کردند و رفتارهای پرخطر جنسی زنان زندانی که دو باره به جامعه برگشته بودند، کمتر بود(53).

● کنانیدو در سال 2014 در سازمان رفاه اجتماعی آتن در یونان مطالعه ای تحت عنوان برنامه مداخله ای به منظور اصلاح عادت سیگار کشیدن کارکنان این سازمان با استفاده از تکنیک های مصاحبه انگیزشی و مدل فرانظری تغییر انجام داد.از رفتارهای مربوط به سیگار کشیدن پرسشنامه سلامت و نیز پرسشنامه تغییر در مورد سیگار کشیدن به عنوان ابزار استفاده شد. 10 نفر بطور تصادفی به دو گروه تقسیم شدند. گروه مداخله در 6 جلسه 35 دقیقه ای مصاحبه انگیزشی شرکت کردند و گروه کنترل یک جلسه 25 دقیقه ای اطلاعاتی در مورد فواید ترک سیگار و درمان های دارویی آن دریافت کردند. در پایان نتایج نشان داد که در گروه مداخله 60 درصد تمایل به توقف سیگار  وجود داشت و 40 درصد هم سیگار را ترک کرده بودند. آنان نتیجه گیری کردند که گرچه مصاحبه انگیزشی در کاهش تمایل به مصرف سیگار موثر بوده ولی با توجه به این که جامعه مورد بررسی در این مطالعه نماینده واقعی و معرف جامعه کلی نبوده اند، باید در تعمیم پذیری این یافته احتیاط کرد(54).

● مطالعه ای به صورت مرور نظام مند توسط کوپ و همکاران در سال 2017 با هدف شناسایی اثرات مصاحبه انگیزشی به عنوان درمان الحاقی به  به درمان بیماریهای پریودنتال انجام شد. سه پایگاه اطلاعاتی(PubMed, Cochrane Library, and Web of Science) برای یافتن کارآزمایی های بالینی در این زمینه مورد جستجو قرار گرفت. از 496 مقاله فقط 5 مقاله معیارهای ورود به تحلیل را پیدا کردند. دو مطالعه اثرات مثبت و معناداری را بر خونریزی و تشکیل پلاک های دندانی داشتند. یک مطالعه تاثیر مثبتی بر خودکارآمدی در بهداشت دهان و دندان داشت و در دو مطالعه مصاحبه انگیزشی تاثیر مثبتی بر پارامترهای بیماری های پریودنتال نداشت.  آنان در مجموع نتیجه گیری کردند که استفاده از مصاحبه انگیزشی به عنوان کمک به درمان پریودنتال و اثرات مثبت بر پارامترهای کلینیکی پریودنتال و خودکارآمدی بهداشت دهان ودندان دارد.(55)

● سورسدال و همکارن (2015) کارآزمایی بالینی با عنوان اثربخشی مصاحبه انگیزشی به همراه درمان آموزش حل مسئله برای کاهش سوء مصرف مواد در بین بیماران مراجعه کننده به بخش فوریت های پزشکی در افریقای جنوبی انجام دادند. از بیماران در معرض خطر سوء مصرف مواد از جمله الکل، سیگار و سایر مواد  تعداد 335 نفر بیمار شناسایی و به یکی از سه گروه کنترل با آموزش روانی (110 نفر)، گروه مصاحبه انگیزشی(113 نفر) و گروه مصاحبه انگیزشی بعلاوه مهارت حل مسئله(112 نفر)  تخصیص یافتند.نمره آزمون غربالگری مواد مصرفی سه ماه بعد از مداخله در گروه مصاحبه انگیزشی به همراه آموزش مهارت های حل مسئله، از دو گروه دیگر بسیار پایین تر بود. بین دو گروه آموزش روانی (کنترل) و گروه مصاحبه انگیزشی از نظر نمره وابستگی به مصرف مواد تفاوت معناداری مشاهده وجود نداشت.آنان نتیجه گیری کردند که هرگاه مصاحبه انگیزشی و مهارت های حل مسئله با هم ترکیب شوند، مداخله باعث کاهش مصرف مواد در بین گروه در معرض خطر می شود. از این مطالعه بر می آید که در پاره ای از مطالعات مصاحبه انگیزشی و آموزش معمول مبتنی بر توصیه های درمانی در تغییر رفتار اعتیادی تفاوتی ندارند(56).

● مطالعه اسچونهیم-کلین و همکاران (2013) با عنوان تاثیر آموزش بیماری های دهان و دندان مبتنی بر مصاحبه انگیزشی بر کارآمدی مداخله های ترک سیگار  طی دو سال تغییر در نظان آموزش دانشجویان بیماری های دهان و دندان انجام شد. دانشجویان به دو گروه تقسیم شدند گروهی که آموزش مصاحبه انگیزشی دریافت نکردند و گروهی که آموزش بیماری های دهان و دندان را با کیفیت و گستره بیشتر و مبتنی بر مصاحبه انگیزشی دریافت کردند. عادات سیگار کشیدن قبل، 1، 6 و 12 ماه پس از آموزش  و درمان بیماری های دهان و دندان به کمک پرسشنامه مورد ارزیابی قرار گرفت. همچنین نگرش و دانش دانشجویان در رابطه با ترک تنباکو  نیز تعیین گردید. نتایج مطالعه نشان داد که در بیماران میزان 20 درصد و در دانشجویان 39 درصد کاهش معناداری در ترک سیگار پس از یک سال گزارش گردید. دانش دانشجویان در خصوص ارتباط بین  سیگار کشیدن و عفونت های دهان و دندان در گروه کنترل 33 درصد و در گروه دریافت کننده آموزش مبتنی بر مصاحبه انگیزشی بالاتر از 96 درصد بود (57).

جمع بندی کلی از مرور بر مطالعات: بر اساس مرور مطالعات و پیشینه تحقیقی که ذکر شد نشان می دهد مصاحبه انگیزشی کاربرد زیادی در حوزه های مختلف از جمله بیماریهای روانشناختی و جسمانی موثر است و همانگونه که مرور مطالعات نشان می دهد علی رغم اثربخشی و کاربرد وسیع آن در حوزه اعتیاد ولی کاربرد این رویگرد تغییر رفتار در مورد رفتار اعتیادی مصرف تنباکو به شکل قلیان مورد بررسی قرار نگرفته است و از طرفی بر روی گروه آسیب پذیر زنان باردار در زمینه مصرف قلیان مطالعه ای صورت نگرفته است بنابراین بستر تحقیقی مناسبی به نظر می رسد.  شروع و ادامه فرایند درمان در زنان وابسته به قلیان غالبا همراه با تعارض و تردید می باشد به نظر می رسد از طریق مصاحبه انگیزشی امکان کشف و مداخله و رفع این تردیدها وجود دارد. بنابراین به استناد تحقیقات انجام شده در جهان استفاده از مصاحبه انگیزشی بر خودکارآمدی، ولع مصرف و ترک قلیان در زنان باردار گزینه مناسبی خواهد بود.

فرضیات تحقیق

1- میانگین نمره خودکارآمدی  کاهش مصرف قلیان در زنان باردار گروه مداخله و کنترل بعد از مصاحبه انگیزشی متفاوت است.

2- میانگین نمره ولع مصرف قلیان در زنان باردار گروه مداخله و کنترل بعد از مصاحبه انگیزشی متفاوت است.

3- میانگین نمره وابستگی به مصرف قلیان در زنان باردار گروه مداخله و کنترل بعد از مصاحبه انگیزشی متفاوت است.

تعیین تاثیر مصاحبه انگیزشی بر خودکارآمدی، ولع مصرف و وابستگی  مصرف قلیان در زنان باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان در سال 1396

1-تعیین و مقایسه میانگین نمره خودکارآمدی کاهش مصرف قلیان در زنان باردار گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مصاحبه انگیزشی.

2- تعیین و مقایسه میانگین نمره وابستگی به مصرف قلیان در زنان باردار گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مصاحبه انگیزشی.

3-تعیین و مقایسه میانگین نمره ولع مصرف قلیان در زنان باردار گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مصاحبه انگیزشی.

-

تعریف علمی مشاوره انگیزشی: مشاوره انگیزشی، روشی مراجع محور، رهنمودی به منظور تقویت و افزایش انگیزه درونی برای تغییر، از طریق کشف، شناسایی و حل تردیدها و دوسوگرایی است.( رولینک و همکاران، 2008 ).

تعریف عملی مشاوره انگیزشی: منظور از مصاحبه انگیزشی در این مطالعه ساختار پنج جلسه ای مشاوره ، هفته ای دو جلسه است  که در آن مفاهیم و محتوای عملی مصاحبه انگیزشی در قالب مشاوره گروهی کوچک اجرا خواهد شد.

تعریف علمی خودکارآمدی: خودکارآمدی به عنوان اعتماد یک نفر برای انجام رفتار تعریف شده است که آن رفتار برای رسیدن به اهداف دلخواه ضروری است(  Lenniو همکاران، 2011).

تعریف عملی خودکارآمدی: نمره ای که آزمودنی از 9 سئوال پرسشنامه خودکارآمدی کاهش مصرف قلیان دریافت می کند و دامنه نمره ای بین 9 تا 90 خواهد داشت.

 تعریف علمی ولع مصرف: احساس بسیار قوی وخواستن فوری یک چیز، به طوری که امکان هر گونه تمرکز به موضوعی غیر از موضوع خواسته شده ناممکن باشد.(هورمس و روزین، 2010)

تعریف عملی ولع مصرف: میانگین نمره ای که آزمودنی از دیدن تصاویر ده گانه مربوط به مصرف قلیان و تمایل به مصرف آن دریافت می کند و دامنه ای بین 0 تا 100 خواهد داشت. 

 تعریف علمی وابستگی: استفاده دائم ومکرر از دخانیات ، در تقسیم بندی روانپزشکی به سندرم وابستگی به نیکوتین  تعریف شده است. به عبارت دیگر یک الگوی غیرانطباقی از مصرف دخانیات در یک دوره زمانی حداقل 6 ماه که همراه با علایم ترک و تحمل میباشد (سادوک و سادوک، 2008 )

تعریف عملی وابستگی به مصرف قلیان: نمره ای که آزمودنی از 12 سئوال پرسشنامه وابستگی به مصرف قلیان دریافت می کند و دامنه نمره ای بین 0 تا 48 خواهد داشت.

طرح پژوهش از نوع نیمه‌تجربی (Quasi Exprimental) با پیش‌ آزمون و پس‌ آزمون و گروه کنترل خواهد بود.

کلیه  زنان باردار مصرف کننده قلیان که به مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان جهت دریافت مراقبت های دوران بارداری در سال 1396 مراجعه می کنند. با توجه به این که مصرف قلیان در بین زنان حاشیه شهر به عنوان یک رسم و سنت دیرینه شایع تر است، به این دلیل مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر به دلیل دسترسی راحت تر انتخاب شدند.

معیارهای ورود

 سن بارداری کمتر از  22 هفته

حداقل 6 ماه استفاده هر روز بر اساس الگوی مصرف  قلیان مصرف کرده باشد

     عدم وجود اختلال روانپزشکی براساس مستندات پرونده/اظهارات مراجع 

عدم اعتیاد به هر نوع ماده ای جز قلیان

همزمان تحت برنامه آموزشی خاصی قرار نگرفته باشد.

معیارهای خروج:

عدم شرکت یا غیبت بیش از یک جلسه در برنامه مشاوره انگیزشی

وقوع مشکلات حاملگی حین اجرای مداخله( سقط، و .....)

حجم نمونه بر اساس مطالعه  نویدیان  و همکاران (2015) و با حدود اطمینان 95 درصد و توان ازمون اماری 80 درصد و بر اساس فرمول زیر در هر گروه تعداد 70 نفر (.... ). و در مجموع 140 نفر حجم نمونه تعیین شد.

ابتدا از بین زنان باردار مصرف کننده قلیان که در مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان پروند مراقبت بارداری دارند و برای دریافت مراقبت های دوران بارداری به این مراکز مراجعه می کنند، افراد واجد معیارهای ورود به روش در دسترس انتخاب می شوند سپس با گمارش تصادفی به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم می شوند.

ابزار جمع آوری اطلاعات در این مطالعه پرسشنامه و شاخص تصویری سنجش ولع مصرف قلیان است. پرسشنامه سه بخش دارد بخش اول پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک شامل سئوالاتی از قبیل سن ، تحصیلات ، شغل ، سن بارداری، تعداد فرزندان، مدت مصرف قلیان، دفعات ترک قلیان، قومیت باشد. بخش دوم پرسشنامه خودکارآمدی کاهش مصرف قلیان که دارای 9 آیتم با طیف لیکرت 10 نقطه ای (نمی توانم=1 تا قطعاٌ می توانم=10 ) می باشد. حداقل نمره این پرسشنامه 9 و حداکثر آن 90 می باشد.تمام آیتمها مثبت می باشند. این پرسمی شنامه توسط ستوده و همکاران (2015) ساخته شده است .جهت بررسی روایی محتوایی ابزار سئوالات پرسشنامه برای 5 نفر از اساتید آموزش بهداشت ارسال گردید تا نظرات اصلاحی خود را بیان نمایند. شاخص و نسبت روایی محتوایی محاسبه گردید که مقادیر نسبت روایی محتوایی برای سئوالات بین0/66 تا 1 بود. همچنین مقادیر شاخص روایی محتوایی بین 0/60 تا 1 بدست آمد. جهت تعیین پایایی ابزار، مطالعه مقدماتی بر روی 30 نفر از زنان مصرف کننده قلیان صورت گرفت. پس از محاسبه پایایی مقیاس مورد نظر ضریب پایایی آلفای کرونباخ 0/89 محاسبه گردید. در مطالعه حاضر نیز پایایی ابزار به کمک آلفای کرونباخ تعیین خواهد شد. بخش سوم پرسشنامه وابستگی به مصرف قلیان است . این پرسشنامه 12 سوال دارد که بر اساس طیف لیکرت 5 نقطه ای پاسخ داده می شود ( همیشه 4، غالبا 3، تاحدودی 2، به ندرت1 و هرگز0). دامنه نمرات این پرسشنامه بین 0 تا48 متغیر خواهد بود و نمره بالاتر وابستگی بیشتر به مصرف قلیان را نشان می دهد. روایی و پایایی این ابزار توسط پور محمد شاندیز و همکاران (2016) مورد بررسی و تایید قرار گرفت. روایی محتوایی ان با نظر خواهی از اساتید روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد و روایی سازه آن به روش تحلیل عاملی اکتشافی بر روی120 نمونه تعیین و تایید گردید. پایایی این پرسشنامه نیز از طریق پایایی دو نیمه کردن و آلفای کرونباخ 0/79 مورد تایید قرار گرفته است(58). پایایی این ابزار نیز در مطالعه حاضر به روش آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

شاخص تصویری ولع مصرف قلیان: در این ابزار عوامل و نشانه هایی را که می توانند برای افراد مصرف کننده، ولع مصرف قلیان ایجاد کند، بررسی و شناسایی شده است. در این آزمون از موقعیت های ایجاد کننده ولع مصرف مانند تصاویر قلیان، مراحل آماده سازی، محیط ها و افراد در حال کشیدن قلیان به کمک امکانات عکس برداری تهیه شده است. آزمون کامپیوتری در این روش طوری طراحی شده است که در هنگام نمایش هر تصویر، از آزمودنی خواسته می شود که : تماشای این تصویر چقدر در شما تمایل به مصرف یا ولع مصرف ایجاد می کند. و از آزمودنی می خواهند میزان تمایل یا ولع خود را بر روی خط کشی که یک سوی آن ' به هیچ وجه' یعنی صفر و در سوی دیگر آن ' خیلی زیاد' یعنی 100 نوشته شده است، مشخص کند.میانگین نمره ای که فرد از 10 تصویر نمایش داده شده دریافت می کند، میزان ولع مصرف قلیان در فرد را تخمین می زند. این ابزار در ایران توسط پورمحمد شاندیز و همکاران (2016) در قالب پایان نامه ارشد طراحی ساخته و روایی و پایایی آن مورد تایید قرار گرفته است

روایی ابزار از طریق نظر خواهی از متخصصان روانشناسی و تعیین روایی صوری و محتوایی به کمک تکنیک های عکس برداری و نظر هنرمندان این حوزه  و پایایی از طریق بازآزمایی 0/89 و  همسانی درونی بین تصاویر با الفای کرونباخ 0/92 تعیین و مورد تایید قرار گرفته است(44).

پس از اخذ مجوزهای لازم از معاونت تحقیقات و فن آوری و معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان جهت نمونه گیری و برگزاری جلسات مداخله ای در مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان هماهنگی های لازم با مراکز مربوطه و مرکز بهداشت شهر زاهدان به عمل خواهد آمد.سپس به مراکز منتخب مراجعه کرده ، دفتر ممتد مراقبت زنان باردار وسامانه سیب به همراه کمک پژوهشگر  بررسی می شود وزنان باردار مصرف کننده قلیان شناسایی میشوند وپرونده الکترونیک زنان باردار مصرف کننده قلیان بررسی می شود واز طریق تلفن تماس موجود در پرونده الکترونیک کمک پژوهشگربا زنان باردار تماس میگیرد. و اهداف مطالعه به شکل اجمالی برایشان گفته می شود و در صورت تمایل به شرکت در پژوهش از ایشان دعوت می شود به مرکز بهداشتی درمانی مراجعه کنند و با رعایت ملاحظات اخلاقی، موافقت شرکت کنندگان از طریق امضای رضایت نامه شرکت در پژوهش اخذ خواهد شد. سپس شرکت کنندگان در پژوهش به صورت تصادفی ساده  به دوگروه مداخله و کنترل  تقسم می شوند. به این صورت که ابتدا به تعداد کل افراد مورد مطالعه پاکت حاوی گروه های مطالعه تهیه و  به طور تصادفی مرتب خواهند شد. بتدریج و با تعیین فرد واجد شرایط یکی از پاکت ها به ترتیب به افراد منتخب اختصاص خواهد یافت. از هر دو گروه پیش آزمون از طریق تکمیل پرسشنامه ها و مقیاس های خودکارآمدی، ولع مصرف و وابستگی به قلیان بعمل خواهد. سپس برای گروه مداخله  جلسات مشاوره گروهی مبتنی بر مصاحبه انگیزشی در طی چهار جلسه 45 تا 90 دقیقه ای هفته ای دو جلسه در محل درمانگاه و در زمان توافق شده با زنان در قالب گروه های 4 تا 9 نفره اجرا خواهد شد.  گروه کنترل در این مدت فقط آموزشهای روتین بارداری و توصیه ها و آموزش هایی در خصوص مضرات مصرف قلیان و ترک آن دریافت خواهند کرد. و در نهایت برای هر دو گروه پس از گذشت 8 هفته مجددا به همراه کمک پژوهشگر پرسشنامه ها و مقیاس های مربوطه با مراجعه زنان به مرکز تکمیل خواهد شد .در ضمن بسته های تشویقی به گروهها داده میشود

ساختار جلسات و محتوای مشاوره انگیزشی گروهی

داده ها پس از جمع آوری وارد نرم افزار  spss    نسخه 21 خواهند شد وبه کمک آمار توصیفی (فراوانی ،درصد میانگین ،انحراف معیار)و نیز توسط آزمون های آماری تی زوج (مقایسه میانگین نمره هر گروه قبل وبعد) ،تی مستقل (مقایسه میانگین دو گروه،آزمون کای دو(مقایسه متغیرهای دمو گرافیک کیفی  دو گروه) وآزمون کوواریانس (برای تعیین اثر بخشی مداخله ) استفاده خواهد شد.  در صورت عدم نرمال بودن داده ها، از آزمون های ناپارامتریک معادل هر یک استفاده خواهد شد. در صورت عدم نرمال بودن داده ها، از آزمون های ناپارامتریک معادل هر یک مانند  یومن ویتنی و ویلکاکسیون استفاده خواهد شد.

جدول .... : مقایسه میانگین و انحراف معیار نمره ولع مصرف قلیان زنان باردار قبل و بعد از اجرای مصاحبه انگیزشی در گروه مداخله و کنترل

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های دارای آزمودنی انسانی 92

2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

13- در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

16- پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش مطلوب نیست، بپذیرند.

عدم حضور و همکاری برخی زنان باردار در همه جلسات آموزشی، به دلیل پیش آمدن مشکلات بارداری است که در صورت وقوع با جایگزین کردن زنان باردار مصرف کننده قلیان واجد شرایط در قالب یک گروه دیگر مشکل رفع خواهد شد. یا به دلیل عدم امکان هماهنگی برای زمان مداخله بین زنان، تعداد اعضای گروه متغیر خواهد شد.

 مصاحبه انگیزشی، وابستگی به مصرف قلیان، بارداری، ولع مصرف، خودکارآمدی

1- Alzyoud S, Haddad L, El-Shahawy O, Ghadban R, Kheirallah K, Alhawamdeh KA, et al. Paterns of waterpipe use among Arab immigrants in the USA: a pilot study. Brit J Med Res. 2014;4(3):816-827.

2-    Noonan D, Kulbok PA. 'New tobacco trends: waterpipe (hookah) smoking and implications for healthcare providers.' Journal of the American Academy of Nurse Practitioners 21.5 (2009): 258-260.

3- Saadiyah R , Syeda K A , Sidra Z ,Kashif SH. Anti-smoking initiatives and current smoking among 19,643 adolescents in South Asia: findings from the Global Youth Tobacco Survey. Harm Reduc J. 2014;11(8):1-7.

4- Minaker LM, Alanna Shuh A, Burkhalter RJ Manske SR. Hookah use prevalence, predictors, and perceptions among Canadian youth: findings from the 2012/2013 Youth Smoking Survey. Cancer Causes Control (2015) 26:831–838. DOI 10.1007/s10552-015-0556-x

5- World Health Organization. 'WHO report on the global tobacco epidemic, 2008: the MPOWER package.' (2008).

6- Akl EA, Gunukula SK, Aleem S, Obeid R, Jaoude PA, Honeine R, et al. The prevalence of waterpipe tobacco smoking among the general and specific populations: a systematic review. BMC public health. 2011 Apr 19;11:244. PubMed PMID: 21504559. Pubmed Central PMCID: PMC3100253. Epub 2011/04/21. eng.

7- Hoseini M, Yunesian M, Nabizadeh R, Yaghmaeian K, Parmy S, Gharibi H, et al. Biomonitoring of tobacco smoke exposure and self-reported smoking status among general population of Tehran, Iran. Environmental science and pollution research international. 2016 Dec;23(24):25065-73. PubMed PMID: 27677995. Epub 2016/09/30. Eng

8- Akl EA, Gunukula SK, Aleem S, Obeid R, Abou Jaoude P, Honeine R, Jihad Irani J. The prevalence of waterpipe tobacco smoking among the general and specific populations: a systematic review. BMC Public Health 2011, 11:244 http://www.biomedcentral.com/1471-2458/11/244

9-  Aljarrah, K., Ababneh, Z. Q., & Al-Delaimy, W. K. Perceptions of hookah smoking harmfulness: predictors and characteristics among current hookah users. Tobacco induced diseases, 5(1), (2009): 16.‏

10- Akl EA, Gaddam S, Gunukula SK, Honeine R, Abou Jaoude P, Irani J: The effects of waterpipe tobacco smoking on health outcomes: a systematic review. International Journal of Epidemiology 2010; 39(3):834-57. doi: 10.1093/ije/dyq002.

11- Yunis K, Beydoun H, Nakad P, Khogali M, Shatila F, Hala Tamim H. Patterns and predictors of tobacco smoking cessation: A hospital-based study of pregnant women in Lebanon. Int J Public Health 2007; 52:223–232. DOI 10.1007/s00038-007-6087-9

12- Yang Q. Wen S. Smith G. Chen Y. Krewski D, et al Maternal cigarette smoking and the risk of pregnancyinduced hypertension and eclampsia. International Journal of Epidemiology 2006; 35: 288-93

13- Saenger P, Czernichow P, Hughes I, Reiter E O. Small for gestational age: short stature and beyond. Endocrine review 2007; 28: 219-51

14- Canadian Pediatric Society. Use and misuse of tobacco among aboriginal people? update 2006. Pediatric & Child Health 2006; 11: 681-85

15- Chica, Ribas I, Egozcue J, Fuster C. Chromosomal instability in amniocytes from fetuses of mothers who smoke. The Journal of the American Medical Association 2005; 293: 1212-22

16- Isaksen CV, Austgulen R, Chedwick L, Romundstad P, Vatten L, Craven C. Maternal smoking intrauterine growth restriction, and placental apoptosis. Pediatric and Developmental Pathology 2004; 7: 433-42

17- Jedrychowski W, Perera F, Mroz E, et al. Fetal exposure to secondhand tobacco smoke assessed by maternal self-reports and cord blood cotinine: Prospective cohort study in Krakow. Maternal, Child Health Journal 2009; 13:415-23

18- Li L, Manor O, Power C. Early environment and child-to-adult growth trajectories in the 1958 british birth cohort. American Journal of Clinical Nutrition 2004; 80: 185-92

19- Rizwan A. Suliankatchi, Dhirendra N. Sinha. The Human Cost of Tobacco Chewing Among Pregnant Women in India: A Systematic Review and Meta-analysis. The Journal of Obstetrics and Gynecology of India (September–October 2016) 66(S1):S161–S166 DOI 10.1007/s13224-015-0821-7.

20- Hajivandi A, Ghaedi H. Hubble-bubble smoking in pregnancy effects on birth weight and other pregnancy outcomes. koomesh. 2006; 7 (1): 83-88

21- mi C, Jennifer T, Scott E, Rodrigo M, Gery S, George FK, Olivier G. Extended access to nicotine leads to a CRF1 receptor dependent increase in anxiety-like behavior and hyperalgesia in rats. Addict Biol. 2013; 20(1):56-68.

22- Hormes JM, Rozin P. Does 'craving' carve nature at the joints? Absence of a synonym for craving in many languages. Addictive behaviors. 2010 May;35(5):459-63. PubMed PMID: 20097013. Epub 2010/01/26. eng.

23- Atadokht, A. Basharpour, S. Narimani, M. Khosravineya, D. The role of cognitive self-control, compassion and understanding their disease and treatment motivation craving in substance abusers. University researcher Ardabil - College of Education and Psychology. 2014

24- Drummond DC. Theories of drug craving, ancient and modern. Addiction (Abingdon, England). 2001 Jan;96(1):33-46. PubMed PMID: 11177518. Epub 2001/02/15. eng.

25- Ekhteyari, A. Behzadi, A. Oghabeyan, M. A. Edalati, H. Visual cues inducing craving in addicts injecting heroin. Advances in Cognitive Science,2006, 8 (31): 43-51. Persian

26- Xu J, Azizian A, Monterosso J, Domier CP, Brody AL, Fong TW, et al. Gender effects on mood and cigarette craving during early abstinence and resumption of smoking. Nicotine & tobacco research : official journal of the Society for Research on Nicotine and Tobacco. 2008 Nov;10(11):1653-61. PubMed PMID: 18988078. Pubmed Central PMCID: PMC2774521. Epub 2008/11/07. eng.

27- Litvin EB, Kovacs MA, Hayes PL, Brandon TH. Responding to tobacco craving: experimental test of acceptance versus suppression. Psychology of addictive behaviors : journal of the Society of Psychologists in Addictive Behaviors. 2012 Dec;26(4):830-7. PubMed PMID: 23106639. Pubmed Central PMCID: PMC3990001. Epub 2012/10/31. eng.

28- Reese ED, Veilleux JC. Relationships Between Craving Beliefs and Abstinence Self-Efficacy are Mediated by Smoking Motives and Moderated by Nicotine Dependence. Nicotine & tobacco research : official journal of the Society for Research on Nicotine and Tobacco. 2016 Jan;18(1):48-55. PubMed PMID: 25744968. Epub 2015/03/07. eng.

29. Bandura A. Self-efficacy: toward a unifying theory of behavioral change. Psychological review. 1977 Mar;84(2):191-215. PubMed PMID: 847061. Epub 1977/03/01. eng.

30- Delavar M, Godarze M A. The effect of treatment on quality of life The group practices on subjective well-being, self-efficacy and Craving addicts under MMT. Master's thesis in the field of Clinical Psychology.Faculty of Education and Psychology, Shiraz. Augus 2014

31- Glanz K, Rimer BK, Viswanath K. Health Behavior and Health Education: Theory, Research, and Practice. 1 st Edition, Jossey-Bass Inc Pub: UK, 2008

32- Dehghani Firouzabadi. S. Ghasemi, H. Safari, S. Ebrahimi, A. A. Etemadi, Ozra. The effectiveness of motivational interviewing group meetings on promoting self-esteem and self-addicted women. Journal of Research on Addiction, 2013. Vol. 7, No. 26: 145-58. [persian]

33- Saeed-Firoozabadi M, Tahmasebi R, Noroozi A. Predicing factors on coninuedintenion of waterpipe smoking among women in Bushehr using the theory of planned behavior. Iranian J Health Educ Health Promo. 2015;2(4): 260-269. [persian]

34- Shahnazi H, Sharifirad GH, Reisi M, Javadzadeh H, Radjati F, Charkazi A, Moody M. Factors Associated with Cigarette Smoking Based on Constructs of Health Belief Model in Pre University University Students in 2011 in Isfahan, Iran. J Health Syst Res. 2013; 9(4): 378-84[persian]

35- Sotodeh, A., R. Tahmasebi, and A. Norouzi. 'Application of Health Belief Model to Predict Factors of Nicotine Dependece among Water Pipe Smoking Women in 2015.' Journal of Health 7.4 (2016): 425-434. [persian]

36- Young-Ho K. Adolescents’ smoking behavior and its relationships with psychological constructs based on transtheoretical model: A cross-sectional survey. Int J Nurs Stud. 2006;(43): 439–446.

37- Naar-King S, Wright K, Parsons JT, Frey M, Templin T, Ondersma S. Transtheoretical Model and substance use in HIV-positive youth. AIDS care. 2006 Oct;18(7):839-45. PubMed PMID: 16971296. Epub 2006/09/15. eng.

38- Sterling, K.L, Diamond, P.M, Mullen, P.D, Pallonen, U, Ford, K.H, McAlister, A.Smoking-related self-efficacy، belief and intention: assessing factorial validity and structur alrelationships in 9th-12th grade current smokers in Texas, Addictive Behaviors, (2007). 32(9), 1863–1876.

39- Alaiekharayem R, Kadivar P, Mohammad khani SH. Analysing the causation model of effective factors on consuming the narcotics by the juveniles of karaj. Police-e-zan. 2010; 4(12);52-76.

40- Setoudeh A, Tahmasebi R , Noroozi A. 'Effect of Education by Health Volunteers on Reducing Water-pipe Use among Women in Bushehr: An Application of Health Belief Model.' Journal of hayat 22.1 (2016): 50-64.‏ [persian]

41- Aveyard P, Lawrence T, ChengK G,Croghan E, Johnson C. A randomized controlled trial of smoking cessation for pregnant women to test the effect of transtheoretical model- based intervention on movement in stage and interaction with baseline stage.TheBritish Journal of Health Psychology.2006;11:263-278.

42- Hekmatpoue1 D, Ouroji M A, Shamsi M. Effectiveness of educational program on smoking cessation consistence based on trans-theoretical model. Daneshvar(medicine) shahed University/ 20th year/2013/NO.104[persian]

43- Hall SM, Tsoh JY, Prochaska JJ, Eisendrath S, Rossi JS, Redding CA, et al. Treatment forcigarette smoking among depressed mental health outpatients: arandomized clinical trial. Am J Public Health. 2006 Oct; 96(10): 1808-14.

44- Pourmohammad shandiz Z.Ghenaee Chamanabadi A, Mashhadi A. The effect of Transcranial direct current stimulation (tDCS) on hookah craving and dependency.Ms Thesis in General Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, 2016

45- Navidian A, Kermansaravi F, Ebrahimi Tabas E, Saeedinezhad F. Efficacy of Group Motivational Interviewing in the Degree of Drug Craving in the Addicts Under the Methadone Maintenance Treatment (MMT) in South East of Iran. Archives of Psychiatric Nursing 30 (2016) 144–149

46-Navidian  A, Poursharifi H, Practical guide group motivational interviewing,Mashhad  misagh. 1390:19-21 [In persian]

47- Rollnick, S. Miller, W. Richard, W. ( Motivational Interviewing in Health Care: helping patients change behavior)C,2008 . Transleted By: Navidian, A. Ahmadi, S. A. Bakhshani, N. Poursharifi, H. Mashad, Misagh. 2010. [persian]

48- Navidian A, Abedi MR, Baghban I, Fatehizadeh M, Poursharifi H. 'The effects of motivational interviewing on lifestyle modifications of clients suffering from hypertension.' Razi Journal of Medical Sciences 17.71 (2010): 79-94.‏

49- Dehghani Firouzabadi, S. Ghasemi, H. Montazer hadesh, R. Fatehizadeh, M. Zolfaghar, S. Ebrahemi, A. A. The effectiveness of motivational interviewing MI model to predict relapse in women addicted to drugs Journal of Research on Addiction, 2014. Vol. 8, No. 29: 107-18[persian]

50- Zaremeghabadi, H. The effectiveness of motivational interviewing in reducing impulsivity on the severity of addiction in patients undergoing methadone treatment [ dissertation]. Master's thesis Marvdasht Islamic Azad University - Faculty of Education and Psychology. 2012.

51- Deghan, M. The effectiveness of motivational interviewing in reducing drug abuse tendencies in depressed patients. Thesis, Department of Psychology, Science and Research Branch Azad University Neyshabur, 2013.

52- Freira S, Lemos MS, Williams G, Ribeiro M, Pena F, Machado MD. Effect of Motivational Interviewing on depression scale scores of adolescents with obesity and overweight. Psychiatry research. 2017 Mar 12;252:340-5. PubMed PMID: 28327447. Epub 2017/03/23. eng.

53- Clarke J, Gold MA, Simon RE, Roberts MB, Stein L. Motivational Interviewing with computer assistance as an intervention to empower women to make contraceptive choices while incarcerated: study protocol for randomized controlled trial. Trials 2012, 13:101. http://www.trialsjournal.com/content/13/1/101

54- Kenanidou E.Intervention program to modify the smoking habit in employee group of Athens’ social welfare organization using motivational interviewing techniques and Trans theoretical Model of Behavior Change. Tobacco Induced Diseases 2014, 12(Suppl 1):A36 http://www.tobaccoinduceddiseases.com/content/12/S1/A36

55- Kopp SL, Ramseier CA, Ratka-Kruger P, Woelber JP. Motivational Interviewing As an Adjunct to Periodontal Therapy-A Systematic Review. Frontiers in psychology. 2017;8:279. PubMed PMID: 28293208. Pubmed Central PMCID: PMC5329060. Epub 2017/03/16. eng.

56- Sorsdahl K, Stein DJ, Corrigall J, Cuijpers P, Smits N, Naledi T, Myers B. The efficacy of a blended motivational interviewing and problem solving therapy intervention to reduce substance use among patients presenting for emergency services in South Africa: A randomized controlled trial. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy (2015) 10:46 DOI 10.1186/s13011-015-0042-1

57- Schoonheim-Klein M, Gresnigt C, Van der Velden U. Influence of dental education in motivational interviewing on the efficacy of interventions for smoking cessation. European Journal of Dental Education 2013;17(1):28-333.

58- Pourmohammad shandiz Z, Assessing Validity and Reliability of Hookah Dependence's Questionnaire. Specialty Journal of Psychology and Management, 2016, Vol, 2 (2): 62-67

بررسی تاثیر مصاحبه انگیزشی بر خودکارآمدی، ولع مصرف و وابستگی به مصرف قلیان در زنان باردار مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی حاشیه شهر زاهدان در سال 1396

چنانچه در طرح تحقیقاتی اقدام تشخیصی یا درمانی انجام شود، هزینه به عهده مجری یا مجریان طرح خواهد بود و بیمار هزینه ای را پرداخت نخواهد کرد.

نتایج آزمایشها و روشهای به کار رفته به اطلاع بیمار خواهد رسید و این نتایج بصورت کاملاً محرمانه و صرفاً جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت و هویت بیماری وی در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

شرکت من در مطالعه کاملاً اختیاری است و آزاد خواهم بود که از شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان  که مایل بودم بدون آنکه تغییری در نحوه رفتار پزشک درمانگر یا نحوه درمان و مراقبت از بیماری اینجانب ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شوم.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری یا همکاران طرح موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلان می نمایم. یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن را داشته ام.

پرسشنامه خودکارآمدی کاهش مصرف قلیان

لطفا از شماره 1 تا 10 مناسبترین عدد را بر اساس شرایط موجود انتخاب نمایید.

1) چقدر اطمینان دارید که قادر هستید مقابل فشار دوستان و اطرافیان برای مصرف قلیان مقاومت کنید.

2) چقدر اطمینان دارید که قادر هستید حتی یک بار هم برای تفریح قلیان مصرف نکنید.

3) چقدر اطمینان دارید که می توانید در مواقع بروز مشکل، قلیان نکشید.

4) چقدر اطمینان دارید که می توانید نسبت به مصرف قلیان احساس تنفر داشته باشید.

5) چقدر اطمینان دارید که قادر هستید در میهمانی هایی که قلیان مصرف می شود، شرکت نکنید.

6) چقدر اطمینان دارید که می توانید با افراد مصرف کننده قلیان، دوستی و معاشرت نکنید.

7) چقدر اطمینان دارید که قادر هستید از سلامت خود با نکشیدن قلیان مراقبت کنید.

8) چقدر اطمینان دارید که برای پیشگیری از بیماری، قلیان کشیدن را ترک کنید.

9) چقدر اطمینان دارید که با دانستن خطرات مصرف دخانیات، قلیان کشیدن را ترک کنید.

پرسشنامه وابستگی به قلیان