بررسی تاثیر آموزش ایمن سازی دربرابر استرس بر راهبردهای مقابله ای و استرس شغلی ماماهای شاغل در مراکز بهداشتی درمانی شهر زاهدان ، سال 1396

استرس، نوعی واکنش روانی فیزیولوژیک است که فرد هنگام عدم برقراری تعادل بین تقاضاها و نیازهای محیطی و توانایی وظرفیت مواجه شدن با این نیازها در خود احساس می کند (1). به عبارت دیگر استرس موقعیت هیجانی و عاطفی ناخوشایند است که فرد تجربه می کند (2). حال اگر این استرس توسط یک فرد خاص در یک موقعیت شغلی معینی ایجاد شود به آن استرس شغلی گویند در واقع استرس شغلی استرسی است که درآن کنش متقابل بین شرایط کار و ویژگیهای فرد شاغل به گونه ای است که خواست های محیط کار و در نتیجه فشارهای مرتبط با آن بیش از آن است که فرد بتواند از عهده آنها برآید (3).

استرس شغل زمانی رخ می دهد که الزامات شغلی با توانایی ها، منابع یا نیازهای کارمندان مطابقت نداشته باشد (4). همچنین شرح وظایف زیاد )حجم کار و فشار کاری(، کنترل کم )خودگردانی شغلی، وسعت تصمیم گیری(، فقدان حمایت از جانب سرپرستان و همکاران )بطورکلی اختلاف میان همکاران، مدیران و سازمان( و ابهام و تضاد )زمانی که افراد وظایف مبهم و متضادی در سازمان دارند( از عوامل موثردیگر بر استرس شغلی گزارش شده اند (5).

پژوهش های متعددی نشان داده اند مشاغلی که با سلامت مردم سروکار دارند از مشاغل پر استرس محسوب می شوند بنابراین دﺳﺖ اﻧﺪرکﺎران ﺣﺮﻓﻪ ﻫﺎی ﭘﺰﺷـکی ﺑﻪ دﻟیﻞ ﺑﺮﻋﻬﺪه داﺷﺘﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟیﺖ ﺗﺎﻣیﻦ ﺳـﻼﻣﺖ و درﻣـﺎن ﺑیﻤـﺎران، ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛیﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺘﻌﺪد اﺳﺘﺮس زا هستند (6). این استرس در بین حرفه های ﻣﺎﻣــﺎیی و ﭘﺮﺳــﺘﺎری کـﻪ ﺑـیﺶ از 80 % از ﻣﺮاﻗﺒــﺖ هایﻣــﺴﺘﻘیﻢ ﺑیﻤــﺎران ﺗﻮﺳــﻂ ایــﻦ دو ﮔﺮوه ﺑﺰرگ ﻧﻈﺎم ﺑﻬﺪاﺷﺘی اﻧﺠﺎمﻣی ﮔیرد بسیار حساس تر است (7) درزمینه مشاغل بهداشتی محققین معتقدندکه در بیمارستانها، درمانگاهها وهر جایی که پرسنل بهداشتی مشغول هستند، استرس ممکن است باعث کاهش کیفیت ارائه مراقبت، درمان و حتی به خطر افتادن جان افراد بیشماری گردد . بعلاوه استرس شغلی واضح باعث نارضایتی فرد شده، تداوم آن منجر به کاهش توانایی، مهارت و تعهد کاری کارکنان بهداشتی، احساس عدم کفایت، افسردگی ، افزایش شیوع غیبت از محل کار، افزایش میزان حوادث در محیط کار، افت کمی و کیفی در ارائه خدمات به ارباب رجوع، افزایش مقاومت در برابر تغییرات سازمانی ،افزایش میزان بازنشستگی پیش از موعد و از کار افتادگی و کاهش ارزشهای شغلی آنان می شود(11-8). همچنین سازمان اجرایی ایمنی و بهداشت انگلستان (HSE) پیش بینی کرد بین سال های 2007 تا 2009 بیش از 13.4 میلیون روزکاری و سالیانه بیش از 3.8 میلیون پوند خسارت به خاطر استرس های شغلی، به جوامع وارد شود (43).

در مطالعه کردی و همکاران 3/21% ماماها استرس شغلی خفیف ،20% متوسط و58.7% شدید داشتند(12). در مطالعه انجذاب دریزد 73.1% ماماها شدت متوسطی از استرس شغلی را تجربه کرده بودند (13) و نیکخو در تهران استرس شغلی ماماها را در 56% موارد در سطح بالا گزارش کرد(14) .

آنچه در فرایند بیماری های مرتبط با استرس بیش از خود استرس و شدت آن اهمیت دارد ، نوع واکنش و مقابله فرد در برابـر عامـل اسـترس زا است(15). شیوه های مقابله با استرس یعنی فرایندی که به وسیله آن افراد مسائل ناشی از استرس و هیجان منفی ایجاد شده را تحت کنترل خود در می آورند و در واقع تلاش مستمر به منظور سازگاری افراد با وضعیت نامتعادل است (16و17).

افراد در مواجهه با موقعیت های استرس زا، از پاسخ های مقابله ای متفاوتی استفاده مـی کننـد. بـه کارگیــری انــواع شــیوه هـای مقابلـه ای کارآمــد و ناکارآمد پیامدهای متفاوتی بر سلامت جسمانی و روانی افراد دارد (15). در صورت استفاده از سبک های مقابله ای کارآمد، هیجانات تعدیل شده و استرس برطرف می گردد که سبک های مقابله ای کارآمد به تلاشهای شناختی و رفتاری برای جلوگیری، مدیریت و کاهش استرس اطلاق می شوند (17و16). مطالعات نشان داده اند کسانی که بطور موفقیت آمیز با مشکلات مقابله می کنند خود را به مجموعه ای از مهارتهای مقابله ای مجهز کرده اند. نکته مهم این است که این مهارتها قابل فراگیری هستند و آنها را می توان با صرف وقت و تلاش به خزانه مقابله ای خود افزود (18).

برای ایجاد مهارتهای مقابله ای و در نتیجه کاهش استرس شغلی از روشهای مختلفی استفاده شده است. بعنوان مثال برای ایجاد مهارت های مقابله ای کارآمد از روش هایی مانند ذهن آگاهی، حل مسئله، هوش هیجانی و برای کاهش استرس شغلی نیز از روشهایی مانند تن آرامی، موسیقی درمانی، ماساژ، حمایت اجتماعی و مدیریتی و بکارگیری مشاوران مجرب جهت تامین بهداشت روانی پرسنل استفاده شده است که این روشها در کاهش استرس مؤثر بوده اند اما این درمان ها بیشتر سعی در مهار استرس پس از ایجاد دارند (19).

یکی دیگر از روشهای کاهش استرس شغلی، آموزش است. امروزه آموزش به عنوان هسته اصلی فعالیتهای بهداشتی درمانی پذیرفته شده و آموزش افراد جامعه و نیز آموزش مددجویان حرکتی جدید است که هدف آن ارتقاء سطح جامعه و پیشگیری از بیماریها و افزایش خودکارآمدی و در نهایت ارتقاء کیفیت زندگی می باشد (20). روشهای مختلف آموزشی وجود دارد که در محیط های کلینیکی به پرستاران آموزش داده می شود، لیکن قدر مسلم این است که هر تکنیکی که آموزش داده می شود می بایست ساده و عملی باشد تا بازدهی مطلوب را ارایه نماید (21).

مطالعات متعددی در ایران و جهان از جمله رضایی و همکاران (2003)، باقری و همکاران (2015) و حسینی و همکاران (2015) اثربخشی روشهای مختلف (آموزش مهارتهای مقابله ای، آموزش هوش هیجانی و آموزش سلامت به پرستاران) را بر روی کاهش استرس شغلی نشان دادند (24-22). اما در مطالعة رضوی (1993) تغییری در استرس شغلی به دنبال آموزش مهارتهای ارتباطی مشاهده نشد(25). همچنین میشلسن و همکاران (2011) با برنامة مدیریت استرس برای بهبود کیفیت زندگی و استرس بیماران عروق کرونر و سرید و همکاران (2010) با مداخلات شناختی رفتاری بر روی استرس و وضعیت خلقی پرستاران نتایج معنی دار و مؤثری را بدست آوردند (26)

شاملو و همکاران (2014) توانستند با واقعیت درمانی گروهی ، موجب ارتقاء راهبردهای مقابله ای در 91 زن شاغل در شهر مشهد شوند (27). اما نتایج مطالعه واقعی و همکاران (2011) با عنوان تاثیر آموزش مهارت های ارتباطی بر راهبردهای مقابله ای دانشجویان پرستاری نشان داد نمره کلی مقابله هیجان مدار در دو گروه تفاوت معنی داری نداشته است (28).

اگر چه مداخلات متعدد آموزشی بر کنترل استرس شغلی پرستاران انجام شده اما این مشکل همچنان پابرجا است. انتخاب مؤثرترین شیوه آموزش با تکیه بر مهارت ها، توانایی ها و مشارکت فعال فراگیران امروزه به عنوان یکی از اصول مهم و اساسی آموزش گزارش شده است (29). یکی از این روشها، ایمن سازی در برابر استرس است. آموزش ایمن سازی در برابر استرس همانند ایمن سازی پزشکی، برپایه مواجهه با شرایط استرس زا، به منظور تشکیل پادتن های روانشناختی یا مهارت مقابله با استرس به وجود آمده است و ﻫﺪف از آن ﺣـﺬف کﺎﻣﻞ اﺳﺘﺮس ﻧیﺴﺖ ﺑﻠکﻪ ﻫدف ﺑﻬﺮه ﺑﺮداری ﺳﺎزﻧﺪه از آن اﺳــﺖ کــﻪ ﻣﺮاﺟﻌــﺎن ﺗﺸــﻮیﻖ ﺷــﻮﻧﺪ ﺗــﺎ ﻣﻮﻗﻌیﺖ ﻫﺎی ﭘﺮ اﺳﺘﺮس را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻬﺪیـﺪی ﺑـﺮای ﺧﻮد ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻗﺎﺑﻞ ﺣﻞ درﻧﻈﺮ ﺑﮕیﺮﻧﺪ. برنامه آموزش ایمن سازی روانی با هدف پیشگیری و درمان در مورد بسیاری از گروه های بالینی و غیر بالینی به کار گرفته شده است . مهمترین ویژ‌گی این برنامه که آن را از شیوه های دیگر کنترل استرس متمایز می سازد انعطاف پذیری آن می باشد که قابل اجرا در گروه های مختلف و با طول مدت متفاوت است.

مایکنبام (2007) در پژوهشی از روش آموزش گروهی ایمن سازی درمقابل استرس ((SIT برای کاهش عصبانیت وکنترل خشم در نوجوانان استفاده کرد. نتایج حاکی از اثربخشی این روش بود (30). در مطالعه ای که ره گوی و همکارانش (2006 ) انجام دادند نیز کاربرد شیوة ایمن سازی در مقابل استرس، باعث کاهش استرس پرستاران شده بود(31) . اما در مطالعة کاواهاردا و همکارانش (2009)میانگین تغییرات در ابعاد مختلف پاسخ به استرس شغلی، معنی دار نبود (32). راسک وهمکاران (2007) تأثیر آموزش مهارت های ارتباطی به پرستاران را برسطوح استرس و فرسودگی شغلی، محدود گزارش کردند (33).

مروری بر مطالعات انجام شده در زمینه استرس شغلی مشخص نمود که شیوع استرس شغلی در گروه های مختلف کاری به نسبت بالاست و با توجه به این که مامایی با هدف حفظ بهداشت جامعه و ارتقاء آن از جمله رشته های مهم و حافظ سلامت جامعه می باشد ، سلامت وآرامش روانی افراد شاغل در این حرفه می تواند تأثیر بسزایی درعملکرد آنان داشته باشد.(9،10و11). همچنین طبق مطالعه پایلوتی که توسط پژوهشگر درباره میزان استرس شغلی ماماهای شاغل در مراکز بهداشتی-درمانی شهر زاهدان در ابتدای سال 1396 انجام شد مشخص گردید که 3/61 % از ماماهای مراکز دارای استرس متوسط رو به شدید هستند. بنابراین با توجه به نتایج ضد و نقیض مطالعات موجود درباره تأثیرآموزش ایمن سازی در برابر استرس بر استرس شغلی و راهبردهای مقابله ای و اهمیت آثار و عوارض استرس شغلی ماماها و نیز اهمیت حفظ روانی و استفاده بهینه ازماماهایی سالم و کارآمد و ارتقاء کیفیت ارائه خدمات و مراقبت وافزایش بهره وری هر چه بیشتر از نیروی کار و نظر به این که تاکنون مطالعات محدودی درباره استرس­شغلی در ماماهای شاغل در مراکز بهداشتی درمانی گزارش شده است، و با در نظرگرفتن عوارض گسترده بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی استرس شغلی و افزایش رو به تزاید زنان شاغل در ایران، پژوهشگر بر آن شد تا به پژوهشی تحت عنوان بررسی آموزش ایمن سازی در برابر استرس بر راهبردهای مقابله ای و استرس شغلی ماماهای شاغل در مراکز بهداشتی درمانی بپردازد.

مروری بر مطالعات:

به منظور دستیابی به مطالعات مرتبط با موضوع پژوهش، با استفاده از کلیدواژه های فارسی:استرس شغلی، راهبرد های مقابله ای و آموزش ایمن سازی در برابر استرس و کلیدواژه­های انگلیسی : stress inoculation training، Job stress، coping Strategy ، جستجو در پایگاه های اطلاعاتی آنلاین ایران داک، ایران مدکس، اس آی دی، پاب مد، الزویر، اسکوپوس، ساینس دایرکت، پروکوئست انجام شد و مقالاتی که بیشترین ارتباط را در خصوص موضوع پژوهش داشت گرفته شد که به ذکر این مقالات پرداخته می شود.

صفرزاده وهمکاران(2015) مطالعه ای تحت عنوان رابطه تاب آوری و راهبردهای مقابله ای با استرس شغلی در 130نفرازکارکنان شرکت ملی نفت خیز جنوب مبتلا به دردهای مزمن انجام دادند. آزمودنیها بر اساس جدول مورگان به روش نمونه گیری تصادفی ساده از بین 163پرونده پزشکی موجود در طب صنعتی با تشخیص حداقل 3ماه درد مزمن وارد مطالعه شدند. برای گردآوری داده ها از سه پرسشنامه تاب آوری کانر و دیویدسون، پرسشنامه مقابله با استرس اندلر وپارکر و پرسشنامه استرس شغلیHSEاستفاده شد و نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد که بین تاب آوری وراهبردهای مقابله ای مسئله مداررابطه منفی معنی دار وبین راهبردهای مقابله ای هیجان مدار و اجتنابی با استرس شغلی در کارکنان مبتلا به درد مزمن رابطه مثبت معنی داری وجوددارد.همچنین نشان داد که متغییرهای راهبردهای مقابله ای حل مسئله،هیجانی واجتنابی به ترتیب پیش بینی کننده های مناسبی برای متغییر ملاک استرس شغلی بودند(34).

نریمانی و همکاران(2014) مطالعه ای تحت عنوان اثربخشی رفتاردرمانی دیالکتیکی بر کاهش استرس شغلی و افزایش خودکارآمدی پرستاران انجام دادند.دراین مطالعه که از نوع نیمه تجربی با طرح پیش آزمون- پس آزمون همراه با گروه کنترل بود. از بین کلیه پرستاران بیمارستان های شهر سنندج 30نفر با روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چند مرحله ای انتخاب شدند و به صورت تصادفی در دو گروه مداخله و کنترل قرار گرفتند. ابتدا از هر دو گروه مداخله و کنترل پیش آزمون گرفته شد سپس برای گروه مداخله برنامه آموزشی رفتار درمانی دیالکتیکی طی 8 جلسه 5/2 ساعته به صورت 1 جلسه در هفته به صورت گروهی اجرا گردید. پس از اتمام جلسات آموزشی از هر دو گروه پس آزمون گرفته شد. برای گردآوری داده ها از پرسشنامه استرس شغلی و پرسشنامه خودکارآمدی عمومی شرر استفاده شد. نتایج نشان داد رفتاردرمانی دیالکتیکی در کاهش استرس شغلی و افزایش خودکارآمدی مؤثر بود(35).

مهدی کریمیار جهرمی و همکاران سال 2016مطالعه ای تحت عنوان اثر مدیریت استرس بر استرس شغلی ورضایت شغلی در میان ماماها در بخش زنان بیمارستان شهید مطهری جهرم انجام دادند.در این مطالعه نیمه تجربی –کارآزمایی بالینی قبل وبعد ،تعداد 70 نفر در(دو گروه 35 نفره) ماما شرکت کردندکه به صورت تصادفی ساده وارد مطالعه شدند. از پرسشنامه استرس شغلی تافت اندرسون و رضایت شغلی JDI استفان رابینز استفاده شد. یک کارگاه دو روزه از آموزش های کوتاه مدت مدیریت استرس تشکیل گردید. استرس و رضایت شغلی قبل ازکارگاه و درست پس از آن و یک ماه پس از آن اندازه گیری شد. نتایج این مطالعه نشان داد استرس و رضایت شغلی در ماماها در بلافاصله بعد از آموزش نسبت به قبل از مداخله کاهش معنی داری داشته است در حالی که در اندازه گیری یکماه بعد از مداخله نمرات این دو متغیر مجددا افزایش یافته است و این بدین معنی است که تاثیر آموزش ماندگاری اندکی داشته است. محققان نتیجه گرفتند که برای تاثیر بیشتر آموزش باید به غنی تر کردن جلسات پرداخت (36).

مظلوم وهمکاران در سال 2011 مطالعه ای تحت عنوان بررسی تاثیر ایمن سازی در برابر استرس بر استرس ادراک شده پرستاران شاغل در بخش روان انجام دادند.هدف از این مطالعه، تعیین تأثیر برنامه ایمن سازی در برابر استرس بر استرس ادراک شده پرستاران شاغل در بخش روانپزشکی بود. این مطالعه از نوع کارآزمایی بالینی تصادفی بود که بر روی 60 نفر از پرستاران و بهیاران شاغل در بیمارستان ابن سینا شهرمشهد،که بر اساس تخصیص تصادفی به 2 گروه مساوی آزمون و شاهد تقسیم شدند، انجام شد. مداخله شامل برنامه ایمن سازی در برابر استرس،متشکل از کارگاه 2 روزة 8 ساعته به فاصله یک هفته بود که برای گروه آزمون اجرا شد. ابزارگردآوری داده ها، مقیاس استاندارد استرس ادراک شده کوهن بود که در سه مرحله قبل از مداخله، پایان جلسه دوم و یک ماه بعد از مداخله تکمیل شدند. نتیجه گیری شد میانگین نمره استرس گروه ایمن سازی در برابر استرس، در گروه آزمون در مرحله پیگیری به ترتیب نسبت به بعد از آزمون و قبل از آزمون افزایش یافت. در حالیکه در گره شاهد میانگین نمره استرس بعد و در یک ماه بعد نسبت به قبل به طور معنی داری کاهش یافت. در این مطالعه نمره استرس بالاتر نشانه استرس ادراک شده کمتر و بالعکس نمره استرس پایین تر نشانه استرس ادراک شده بیشتر بود(19).

وی لانگ لی و همکاران در سال 2011مطالعه ای تحت عنوان استرس شغلی ، سبک های مقابله ای و ارتقاء سبک زندگی سالم در پرستاران بیمارستان تایوان انجام دادند.دراین مطالعه مقطعی تعداد 385پرستار به روش نمونه گیری تصادفی ساده وارد مطالعه شدند.ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه استرس شغلی و سبک های مقابله ای و سبک زندگی سالم محقق ساخته بود. نتیجه مطالعه نشان داد افزایش استرس شغلی باعث افزایش راهبردهای مقابله ای ناکارآمد و کاهش سبک زندگی سالم و بالعکس می شود(37).

کاواهارادا و همکاران (2008) مطالعه ای تحت عنوان' تاثیر برنامه ایمن سازی در برابر استرس برای کارمندان رسمی در ژاپن' انجام دادند. این یک مطالعه غیر تصادفی بود که در آن 140 نفر از کارمندان دولت بر اساس تمایل به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم شدند. آموزش در طی سه جلسه (هفته ای یکبار) انجام شد. موضوعات جلسات شامل شناخت استرسورها، مهارتهای مقابله و پاسخ به استرس، آموزش حل مسئله، بحث گروهی و خود نظارتی بود و شیوه آموزش بصورت سخنرانی و بحث گروهی بود. پیش آزمون و پس آزمون (بلافاصله و یکماه بعد از مداخله) با استفاده از پرسشنامه استرس شغلی (BJSQ) و مقیاس پاسخ به استرس (SOC) اجرا شد. نتایج نشان داد تغییر معنی داری در حل مساله در گروه مداخله وجود دارد اما از نظر پاسخهای مقابله ای تغییر معنی داری دیده نشد. کاواهارادا دلیل احتمالی آن را ناکافی بودن آموزشها درباره راهبردهای مقابله با استرس می داند. (32)

مکی پور وهمکاران در سال 2010 مطالعه ای تحت عنوان بررسی اثر بخشی آموزش گروهی ایمن سازی در مقابل استرس بر کاهش استرس شغلی کارکنان شرکت داروسازی رازک تهران انجام داده اند. این مطالعه یک بررسی مداخله ای به روش تجربی، از نوع پیش آزمون - پس آزمون بوده که تعداد 46 نفر که نمره آنها درآزمون استرس شغلی بالاتر از میانگین بود به عنوان نمونه انتخاب گردیدند وبه صورت تصادفی ساده در دوگروه آزمایش وکنترل جایگزین شدند. گروه آزمایش 8 جلسه 5/1ساعته آموزش گروهی ایمن سازی در مقابل استرس را دریافت نمودند. هر دوگروه سه بار به طور همزمان (پیش آزمون - پس آزمون- پیگیری) مورد آزمون وارزیابی قرارگرفتند. نتیجه مطالعه نشان داد آموزش گروهی ایمن سازی در مقابل استرس رو در تمامی مراکز صنعتی و سازمانی به عنوان یک رویکرد درمانی موثر جهت کاهش استرس شغلی و افزایش بهره وری سازمان به کارگرفته شود(38).

کرمی و همکاران در سال 2011مطالعه ای تحت عنوان تاثیرآموزش رویکرد ایمن سازی در برابر استرس بر مهارت های مقابله ای دانش آموزان دختر سال دوم مقطع متوسطه شهرستان ممنسی انجام داده اند. این مطالعه کاربردی به روش نیمه آزمایشی بود که تعداد کل حجم نمونه، 30 نفر بود که به روش نمونه گیری خوشه ای دو مرحله ای انتخاب و به دو گروه شاهد و آزمون تقسیم شدند. سپس آموزش در 8 جلسه 75 دقیقه ای به گروه مداخله داده شد. سپس مهارتهای مقابله ای در بلافاصله و یکماه بعد از آموزش توسط پرسشنامه راهبردهای مقابله ای بیلینگز ارزیابی شد. نتیجه گیری مطالعه نشان دادآموزش مهارت های مدیریت استرس باعث افزایش مهارت های مقابله ای نوجوانان می شود(39).

جمشیدفر وهمکاران (2014) مطالعه ای تحت عنوان اثربخشی آموزش ایمن سازی در برابر استرس برکاهش استرس درک شده دانشجویان انجام دادند که مطالعه ای نیمه تجربی برروی 30نفر از دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان می باشند که به روش تصادفی ساده به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم شدند.که برای گروه مداخله 8جلسه 90 دقیقه ای در هفته برگزار گردید. از پرسشنامه استرس ادراک شده کوهن استفاده شد و نتایج نشان داد که آموزش ایمن سازی در مقابل استرس می تواند در کاهش استرس درک شده موثراست(40).

میشلسن و همکاران2011 مطالعه ای تحت عنوان تأثیر برنامة مدیریت استرس را بر کیفیت زندگی و استرس بیماران قلبی انجام دادند. هدف از این پژوهش کاهش استرس و اصلاح شیوه زندگی بیماران بود. در این مطالعه مقطعی 101 نفر از بیماران مبتلا به بیماری عروق کرونر قلب با روش تمونه گیری تصادفی ساده وارد مطالعه شدند و به دو گروه تقسیم شدند . در گروه مداخله تمرکز بر کاهش استرس و مدیریت استرس و توصیه های تغذیه ای ورزش منظم بود. بیماران روش های مختلف آرامش را مطابق با نظرات شخصی تکنیک های تدریس شامل تمرکز ذهنی، تصاویر هدایت شده، تکنیک های تنفس یوگا انتخاب کردند و در کنار آن از روشهای CBT (بازسازی شناختی) و آموزش مهارت های مقابله استفاده شد. این برنامه همچنین شامل تمرین های عملی با هدف توسعه نگرش های غیر قضاوت کننده ، پذیرش و صبر بود. مداخله بمدت یکسال در گروههای کوچک 12-10 نفره انجام شد. ابتدا 10 جلسه 3 ساعته بصورت هفته ای یکبار و پس از آن جلسات دو ساعته هر دو هفته یکبار برگزار شد. هر جلسه شامل سخنرانی های آموزشی در مورد کاهش استرس، مدیریت استرس و توصیه های تغذیه ای و به دنبال آن تمرین یوگا، تمرکز ذهن و تجسم بود. لازم بذکر است یک بروشور تغذیه ای برای رعایت رژیم در منزل به شرکت کنندگان داده شد. ابزار گرد آوری داده ها پرسشنامه اسپیلبرگرو کیفیت زندگی( QOL )بود که یکبار قبل و بار دیگر یکسال بعد از مداخله توسط واحدها تکمیل می شد. نتایج پژوهش میشلسن نشان داد اصلاح شیوه زندگی سالم و مدیریت استرس نتایج روانی مثبتی برای زنان بهمراه داشته است در حالیکه در میان مردان هیچ اثری نداشت(26).

سرید وهمکاران (2010)مطالعه ای تحت عنوان تاثیر مداخلات رفتاری شناختی بر استرس ادراک شده و حس همدردی و خلق و خوی پرستاران انجام دادند و با استفاده از روش نمونه گیری گلوله برفی تعداد 36 پرستار 60-28 ساله وارد مطالعه شدند. سپس 20 نفر از واحدهای پژوهش به گروه مداخله و 16 نفر به گروه کنترل اختصاص یافتند. در گروه آزمون 16 جلسه آموزشی 4 ساعته و هفته ای یکبار برگزار شد که 10 جلسه آن برای مداخلات شناختی و 6 جلسه برای مداخلات رفتاری برگزار شد. موضوعات آموزش داده شده شامل شناسایی روش های غیر منطقی تفکر، به چالش کشیدن مفروضات موجود، به دست آوردن مهارت برای اصلاح روش های منفی تفکر، توسعه قاطعانه توانایی ها و مهارت های حل مسئله یادگیری و مهارت های تفریحی بود. همچنین در گروه مداخله تمرینات تنفسی و ریلکسیشن آموزش داده شد. اما در گروه کنترل هیچگونه مداخله خاصی انجام نشد. استرس ادراک شده توسط مقیاس استرس درک شده کوهن ارزیابی شد. پس آزمون بلافاصله بعد از آموزش اجرا شد و نتایج نشان داد در گروه مداخله بعد از آموزش سطح همدردی و سرخوشی پرستاران افزایش و سطح استرس ادراک شده و خستگی آنان بطور معنی داری کاهش یافته است. در صورتی که چنین تغییری در گروه کنترل دیده نشد(41).

لوپز و همکاران (2010) مطالعه ای تحت عنوان اثر بخشی مدیریت استرس شناختی- رفتاری بر استرس وکیفیت زندگی در افراد مبتلا به سندرم خستگی مزمن انجام دادند. تعداد69 نفربه روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند و سپس 44 نفر بصورت تصادفی به گروه مداخله و 25 نفر به گروه کنترل اختصاص یافتند. برای گروه مداخله آموزش مدیریت استرس به مدت 12جلسه 2 ساعته برگزار گردید. هر جلسه شامل دو بخش بود: 30-20 دقیقه هر جلسه مربوط به تمرینات ریلکسیشن و 90 دقیقه آن مربوط به آموزش مدیریت استرس بود. در این جلسات مدیریت خشم و شناسایی عوامل استرس زا آموزش داده شد. سپس تکالیف هفتگی به مشارکت کنندگان داده می شد و در هفته بعد آن در مورد تکالیف بحث می شد. همچنین برای ادامه انجام تمرینات ریلکسیش به آنها سه نوار صوتی و یک کتاب آموزشی داده شد. همچنین جهت یادآوری مطالب بعد از 6 هفته مطالب بصورت خلاصه مجددا آموزش داده شد. لازم بذکر است پیش آزمون و پس آزمون توسط پرسشنامه استرس درک شده pss و پرسشنامه کیفیت زندگی QOLI و پرسشنامه حالت POMS انجام شد. نتایج مطالعه بهبود قابل توجهی در استرس ادراک شده بیماران و کیفیت زندگی بیماران در گروه مداخله نشان داد (42).

نتیجه گیری کلی از مروری بر مطالعات

همان طور که نتایج مطالعات نشان داد روش ایمن سازی در برابر استرس و مدیریت استرس موجب کاهش استرس ادراک شده، اضطراب و بهبود راهبردهای مقابله ای افراد مختلف شده است. از طرفی در مطالعه کاواهاردا و همکاران (2009)میانگین تغییرات در ابعاد مختلف پاسخ به استرس شغلی در گروه ایمن سازی در برابر استرس، معنی دار نبود در حالی که در مطالعه مظلوم و همکاران روش ایمن سازی در برابر استرس موجب کاهش استرس ادراک شده پرستاران شده بود. برای کاهش استرس شغلی از روشهای مؤثر دیگر مانند مدیریت استرس و آموزش شناختی رفتاری و دیالکتیکی استفاده شده است اما مهمترین ویژگی برنامه ایمن سازی در برابر استرس که آن را از شیوه های دیگر کنترل استرس متمایز می سازد، انعطاف پذیری آن می باشد که قابل اجرا در گرو ههای مختلف و با طول مدت متفاوت است تا کنون مطالعات زیادی اثر بخشی این شیوه را در کاهش درد، اضطراب و افسردگی و بهبود عملکرد حرفه ای نشان داده اند (45-43). علیرغم جستجوی گسترده ای که انجام شد، مطالعه ای در زمینه تأثیر برنامه ایمن سازی براسترس شغلی ماماها یافت نشد، لذا با توجه به اجرای طرح تحول سلامت در مراکز بهداشتی درمانی شهر زاهدان وتغییرات کمی وکیفی در نحوه ارائه خدمت وشرح وظایف کارکنان و در نتیجه افزایش بار استرسی پرسنل، پژوهشگر را برآن داشت مطالعه ای را با عنوان تاثیر برنامه ایمن سازی در برابر استرس بر استرس شغلی و مهارت های مقابله ای ماماهای شاغل در مراکز بهداشتی درمانی طراحی کند و انجام دهد.

1- میانگین نمره استرس شغلی ماماها در گروه مداخله و کنترل بلافاصله و یکماه  بعداز مداخله متفاوت است.

2-میانگین نمره راهبردهای مقابله ای ماماها در گروه مداخله و کنترل بلافاصله و یکماه بعد از مداخله متفاوت است.

تعیین  تاثیر آموزش ایمن سازی در برابر استرس بر راهبردهای مقابله ای و استرس شغلی  ماماهای شاغل در مراکز بهداشتی درمانی شهرستان زاهدان سال 1396

1. تعیین ومقایسه میانگین نمره استرس شغلی ماماهای گروه مداخله و کنترل در سه مقطع زمانی قبل، بلافاصله و یکماه بعد از آموزش ایمن سازی در برابر استرس
2. تعیین ومقایسه میانگین نمره راهبردهای مقابله ای ماماهای گروه مداخله و کنترل در سه مقطع زمانی قبل، بلافاصله و یکماه بعد از آموزش ایمن سازی در برابر استرس

مرکز بهداشت شهرستان زاهدان ، مراکز بهداشتی درمانی، مراکز تحقیقاتی.

استرس شغلی

تعریف نظری : با توجه به مدل کنترل-تقاضا-حمایت، استرس شغلی به مثابه ترکیبی از تقاضای کاری بالا و محدوده تصمیم گیری پایین توضیح داده می شود و در مفهوم به معنی تنیدگی درونی شغل می باشد(24).

تعریف عملی: منظور از استرس شغلی در این پژوهش نمره ای است که افراد مورد پژوهش در پاسخ به پرسشنامه HSE[1]که شامل ۳۵ سوال است دریافت می کنند. این پرسشنامه استرس شغلی را در۷ مقیاس می سنجد. هرسوال بر اساس مقیاس پنج نقطه ای لیکرت از1 (هرگز) تا5 (همواره) درجه بندی شده است و دامنه نمرات بین حداقل 35 و حداکثر 175 است.

ایمن سازی در برابر استرس

تعریف نظری: همانند ایمن سازی پزشکی برپایه مواجهه با شرایط استرس زا در فرد به منظور تشکیل پادتن های روانشناختی یا مهارت مقابله با استرس به وجود آمده است (30).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور مداخله کارگاهی است که به صورت دو کارگاه یک روزه تحت عنوان ایمن سازی در برابر استرس، هر یک به مدت 4 ساعت طی دو هفته  به صورت گروهی برای ماماهای شاغل اجرا خواهد شد.

راهبردهای مقابله ای

 تعریف نظری: به فرایند اداره کردن تقاضاهای بیرونی یا درونی که طاقت فرسا یا فراتر از منابع مشخص ارزیابی می شوند، اطلاق می گردد. مجموعه ای از اعمال شناختی و عاطفی هستند که در کمک به فرد برای ایجاد و بسط مهارت هایی تاکید می کنند. (43)

تعریف عملی: منظور از راهبردهای مقابله ای در این پژوهش نمره ای است که افراد مورد پژوهش در پاسخ به پرسشنامه  مهارت های مقابله ای بلینگز و موس که شامل32 سوال است دریافت می کنند. این پرسشنامه مهارت های مقابله ای را در5 مقیاس می سنجد. هرسوال بر اساس مقیاس چهار نقطه ای لیکرت از0 (هیچ وقت) تا3 (همیشه) درجه بندی شده است و دامنه نمرات بین حداقل 0 و حداکثر 96 است.

• نیمه تجربی دو گروهی با طرح پیش آزمون – پس آزمون

ﺟﺎﻣﻌﻪ ی آﻣـﺎری ایﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺷﺎﻣﻞ کﻠیﻪ ماماهای شاغل در درمانگاههای بهداشتی –درمانی شهری، شهر زاهدان در سال 1396  کﻪ دارای معیارهای ورود به پژوهش باشند.

معیارهای ورود و خروج برای پژوهش حاضر به شرح زیر می باشند:

معیار های ورود:

1. داشتن حداقل مدرک کاردانی مامایی
2. سن بین 22-50 سال
3. اشتغال در مراکز بهداشتی درمانی شهری به مدت حداقل 6 ماه
4. نداشتن مرخصی بیشتر از 2 هفته در یک ماه گذشته
5. عدم مصرف داروهای موثر بر روان
6. در صورت تاهل مطلقه/ همسر مرده نباشد
7. باردار نباشد و در 6 ماه گذشته بارداری نداشته باشد.
8. دانشجو نباشد.
9. طی 6 ماه اخیر، حادثه‌ای ناگوار یا استرس‌زا نظیر: فوت اقوام درجه یک، اختلالات شدید خانوادگی، مشکلات مالی، تغییر عمدة وضع زندگی را تجربه نکرده باشد.
10.  عدم شرکت در کارگاههایی نظیر ایمن سازی در برابر استرس و یا مدیریت استرس
11. عدم اتمام اشتغال در 2 ماه آینده

معیار های خروج:

1. عدم حضور در بیش از 10درصد زمان کارگاه ها به هر دلیلی
2. بروز هر گونه حادثه یا رخداد استرس زا در طی دوره مطالعه مانند بارداری، مرخصی یا انتقال به درمانگاههای دیگر که باعث شود ماما نتواند در کارگاه شرکت کند یا امکان دسترسی برای پس آزمون نباشد
3. شرکت در دیگر کارگاههای مدیریت استرس

حجم نمونه بر اساس مطالعه دربان و همکاران (2012) (18) و با حدود اطمینان 95 درصد و توان آزمون آماری 90 درصد و بر اساس فرمول دو گروهی زیر در هر گروه تعداد 29 نفر برآورد گردید. برای افزایش اعتبار مطالعه و امکان تعمیم بخشی نسبی بیشتر و ریزش احتمالی ، در این مطالعه ، در هر گروه 40 نفر و در مجموع 80 نفر حجم نمونه تعیین شد.

روش نمونه گیری تصادفی ساده می باشد. بدین صورت که ابتدا لیستی از اسامی ماماهای شاغل و واجد شرایط مراکز بهداشتی درمانی شهر زاهدان به کمک بخش اداری تهیه خواهد شد. سپس با استفاده از قرعه کشی از بین ماماهای واجد شرایط به تعداد حجم نمونه به طور تصادفی انتخاب و در مرحله بعد مجددا به صورت تصادفی به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم خواهند شد.

ابزار مورد استفاده در این پژوهش پرسشنامه خواهد بود که متشکل از سه بخش است. بخش اول اطلاعات فردی ماماها مانند سن، سابقه کار، تحصیلات، درامد، شغل همسر و ... بخش دوم پرسشنامه 35 سوالی استرس شغلی و بخش سوم پرسشنامه 32 سوالی مهارت های مقابله ای.

پرسشنامه استرس شغلی HSE (Health and Safety Executive) : دارای 35 سوال که شامل یک طیف لیکرت 5 گزینه ای (هرگز، بندرت، بعضی اوقات، اغلب و همواره) می باشد. این پرسشنامه استرس شغلی را در هفت حیطه : تقاضا (8 سوال)، کنترل (6 سوال)، نقش (5 سوال)، ارتباط (4 سوال)، حمایت مسئولین (5 سوال)، حمایت همکاران (4 سوال)، تغییرات (3 سوال) مورد سنجش قرار می دهد. نمرات سوالات هر آیتم بیانگر مقدار اندازه گیری شده هر آیتم می باشد که دارای دامنه تغییرات 1 تا 5 میباشد که در آن 1 حالت نامطلوب و 5 حالت مطلوب آن می باشد. عبارات 3، 5، 6، 9، 12، 14، 16، 18، 20، 21، 22 و 34 بصورت معکوس نمره گذاری می شوند. بر طبق این پرسشنامه کسب نمره بالاتر نشانه استرس شغلی کمتر و کسب نمره پایین تر نشانه استرس شغلی بیشتر است. همچنین کسب نمره 75/43-0 به معنی استرس شدید، 5/87-75/43 به معنی استرس متوسط، 25/131-5/87 به معنی استرس طبیعی و 175-25/131 به معنی استرس خفیف است. پرسشنامه ی استرس شغلی (HSE) توسط  سازمان اجرایی ایمنی و بهداشت انگلستان تدوین و توسط دکتر اسفندیار آزاد (1389)ترجمه و روایی و پایایی آن بررسی گردیده است (44). در پژوهش آزادمرزآبادی (1389)، برای ارزیابی روایی از چندین روش استفاده گردید. برای بررسی روایی محتوی پرسشنامه، نسخه ترجمه شده این پرسشنامه برای جمعی از اساتید روانشناسی دانشگاه های علوم پزشکی بقیه الله و دانشگاه تربیت معلم و نیز جمعی از اساتید گروه اپیدمیولوژی و آمار زیستی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، ارسال شد و نظر نهایی آنان در مورد روایی محتوی پرسشنامه مورد سوال قرار گرفت، که بدون استثنا همگی به روایی ابزار مورد مطالعه در اندازه گیری استرس شغلی اشاره نمودند. همچنین برای بررسی روایی سازه از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. اعتبار پرسشنامه با استفاده از ارزیابی ثبات داخلی حیطه های چندسوالی تعیین شد. داده های کل نمونه (749=n) وارد تحلیل شدند. ضریب آلفای کرونباخ تقریباً برابر 78/0 بود که بر اعتبار مطلوب این پرسشنامه دلالت دارد. همچنین با استفاده از روش دو نیمه کردن و با استفاده از فرمول اسپیرمن – براون برای محاسبه ضریب همبستگی، این ضریب برابر 65/0 برای کل پرسشنامه حاصل گشت. در این مطالعه پایایی پرسشنامه ی استرس شغلی (HSE) به روش همسانی درونی با محاسبه ضریب آلفاکرونباخ تعیین خواهد شد

پرسشنامه ی (CRI) راهبردهای مقابله ا ی بیلینگز و موس: این پرسشنامه در سال 1984 توسط بیلینگز و موس با بررسی رفتارهای مقابله ای در گروهی از بیماران افسرده ساخته شد که دارای 32 سوال و شامل یک طیف لیکرت 4 گزینه ای (هیچ وقت (نمره 0)، گاهی اوقات (نمره 1)، اغلب (نمره 2)، همیشه (نمره 3)) می باشد.  حداقل امتیاز ممکن 0 و حداکثر 96 خواهد بود. در این پرسشنامه ی ۵ نوع راهبرد مقابله ای مشخص شده است: ۵ ماده مربوط به مقابله متمرکز بر ارزیابی شناختی، ۳ ماده مربوط به مقابله متمرکز بر حل مسأله، ۱۱ ماده مربوط به مقابله متمرکز بر هیجان، ۴ ماده مربوط به مقابله مبتنی بر جلب حمایت اجتماعی و ۹ماده مربوط به مقابله ی متمرکز بر مهار جسمانی یا جسمانی کردن مشکلات میباشد. 

ضریب پایایی بازآزمایی آن در مطالعه حسینی قدمگانی(1997) 79 /0 گزارش شده است (45). برای خرده مقیاس حل مسأله 90/0، برای مقابله مبتنی بر مهار هیجانی 65/0، برای مقابله مبتنی بر ارزیابی شناختی 68/0، برای مقابله مبتنی بر جسمانی کردن مشکلات 90/0 و برای مقابله مبتنی بر جلب حمایت اجتماعی 90/0 حاصل شده است. اعتبار همسانی درونی این پرسشنامه از 41/0 تا 66/0 گزارش شده است. در مطالعه حاضر پایایی این پرسشنامه به روش همسانی درونی  تعیین خواهد شد.

پژوهشگر پس ازتأیید پژوهش توسط کمیته اخلاق دانشگاه و کسب معرفی نامه از تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زاهدان دانشکده پرستاری و مامایی زاهدان و ارائه آن به ریاست مرکز بهداشت شهرستان زاهدان اقدام به نمونه گیری ­و­انجام پژوهش­می­نماید. سپس لیست ماماهای شاغل از نیروی انسانی یا کارگزینی تهیه شده و بر اساس معیارهای ورود و نیزحجم نمونه تعیین شده ماماها از لیست به صورت تصادفی انتخاب و بعد به صورت تصادفی ساده به گروه مداخله و کنترل تخصیص داده می شود. سپس پژوهشگر به محیط های پژوهش مراجعه کرده و فرم رضایت­آگاهانه را دراختیارماماها قرار داده و هدف از انجام پژوهش ­را­ به آنان توضیح می دهد. در صورت رضایت واحدهای پژوهش و در بدو ورود به مطالعه ابتدا پرسشنامه های معیارهای ورود وخروج ودموگرافیک وسپس استرس شغلی و مهارت های مقابله ای توسط واحدهای پژوهش تکمیل می گردد. سپس واحدهای پژوهش در دوگروه مداخله و کنترل قرارخواهندگرفت. همچنین پیش بینی می شود تعداد اعضای هر گروه آموزشی بر اساس تعداد افراد واجد شرایط و زمان انتظار افراد منتخب گروه متفاوت و بین 10-5 نفر خواهد بود.

مرحله مداخله: مداخله پس از تکمیل پرسشنامه ها در مرحله اول، به شرح ذیل در گروه آزمون انجام خواهد شد .پس از انجام هماهنگی های لازم مداخله طبق مراحل ایمن سازی در برابر استرس طی دو جلسه ( 4 ساعته) به فاصله یک هفته از هم، توسط پژوهشگر و و تحت نظارت و سوپروایزری روانشناس بالینی به صورت سخنرانی، پرسش و پاسخ، بحث گروهی و تصویرسازی ذهنی و با استفاده از وسایل کمک آموزشی، تخته و پاورپوینت برای گروه مداخله اجرا خواهد شد. جهت جلوگیری از انتشار اطلاعات، بعد از تخصیص تصادفی شرکت کنندگان به دو گروه آزمون و کنترل، ابتدا نمونه گیری در گروه کنترل تکمیل خواهد شد و بعد از آن نمونه گیری در گروه آزمون آغاز خواهد شد. همچنین به منظور عدم ایجاد اخلال در مراقبت از مراجعه کنندگان با نظر تیم تحقیقاتی و با هماهنگی واحدهای پژوهش کارگاه در ساعات 16-12 در دانشکده پرستاری و مامایی شهر زاهدان برگزار می شود.

مراحل اجرای برنامه:

1. مرحله مفهوم سازی مجدد: در این مرحله، تمرکز اصلی بر برقراری ارتباط مبتنی بر همکاری با افراد شرکت کننده و کمک به آنها در جهت درک بهتر ماهیت و علایم استرس، اثرات آن روی هیجانات و عملکرد فرد و شناسایی موقعیت ها و عملکردهایی که در فرد استرس ایجاد می کند و مفهوم سازی مجدد آن طبق رابطه تعاملی، قرار داشت. در این مرحله توضیح داده خواهد شد که استرس در واقع حاصل تعامل فرد با محیط می باشد و تصورات و ذهنیت افراد بر درک یک موقعیت به عنوان عامل استرس زا اثر می گذارد. با نشان دادن تصاویر مختلف و انجام بحث گروهی، از شرکت کنندگان خواسته می شود تا درباره مهتمرین عوامل استرس زای خود به بحث و تبادل نظر بپردازند. همچنین از افراد خواسته می شود تا عکس العمل ها و اقداماتی را که در زمان بروز یک حادثه استرس زا از خود نشان میدهند، شرح دهند. در پایان جلسه اول تکالیف عملی به شرکت کنندگان داده می شود که در طول هفته انجام دهند. از شرکت کنندگان خواسته می شود تفاوت بین استرس و اضطراب را بیان نمایند و بهترین تصویری را که بیانگر استرس می باشد، بیابند و عوامل استرس زایی را که در طول هفته با آن مواجه می شوند، علایم وابسته به استرس، شدت و طول مدت این علایم و مهمترین مهارت های مقابله ای مورد استفاده خود را در برابر این عوامل استرسزا، ثبت کنند

2- مرحله اکتساب مهارتها: در این مرحله ابتدا اعضای گروه در مورد مهارت های مقابله ای خود در برابر رویدادهای استرس زا به بحث و تبادل نظر می پردازند و سپس مهارت های آرامسازی عضلانی بازسازی شناختی مربوط به افکار منفی و غیرمنطقی و مدیریت زمان به شرکت کنندگان آموزش داده می شود و در جلسه تمرین انجام خواهند داد.

تکنیک آرامسازی: این تمرین، تمرین بسیار مفیدی است که می تواند در فرد آرامش خوبی را بوجود بیاورد. هدف از انجام این تکنیک آن است که شرکت کنندگان تفاوت میان انقباض و انبساط عضلانی را احساس کنند. پس از توضیح در مورد تاثیر تکنیک های آرامسازی و شرایط انجام آنها، تکنیک آرامسازی عضلانی در جلسه اول به شرکت کنندگان آموخته می شود و همچنین از آنان خواسته این تکنیک را در طول هفته تا جلسه بعدی کارگاه، روزانه تمرین کنند.

تکنیک بازسازی شناختی: در رویکرد شناختی تمام مشکلات عاطفی و رفتاری افراد از باورهای غیرمنطقی، خطاهای فکری و تحریف های شناختی ناشی می شود. ابتدا از افراد در مورد خودگویی های منفی و غیرمنطقی و همچنین افکار مثبت آنان در زمان وقوع یک حادثه استرس زا سوال می شود و سپس به آنان توضیح داده خواهد شد که رویدادها به خودی خود نمی توانند باعث ایجاد مشکل شوند بلکه تفسیر رویدادهاست که اینگونه احساسات و هیجانات منفی را در افراد ایجاد می کند و افکار منطقی و مثبت باید جایگزین افکار منفی شوند.

مدیریت زمان: با توجه به حجم کاری زیاد و نداشتن وقت و فرصت کافی پرستاران، تکنیک مدیریت زمان به شرکت کنندگان آموخته می شود و از آنان خواسته می شود لیستی از کارهای روزانه خود را تهیه نموده و بر حسب اهمیت آنها را اولویت بندی کنند. همچنین اعضای گروه در مورد تعیین هدف گذاری فعالیتهای روزمره زندگی به صورت واقع بینانه با هم به بحث و تبادل نظر می پردازند. مهارت های بازسازی شناختی و مدیریت زمان در جلسه دوم پس از بازخورد گرفتن از تکالیف جلسه قبل، به افراد آموزش داده می شود. در این مرحله افراد می آموزند که منبعی از مهارت های مقابله ای را در اختیار دارند که آمادگی و توانایی آنها را در برابر استرس افزایش می دهد.

3-مرحله کاربرد مهارت ها: این مرحله بیانگر نقش جلسات تقویت کننده و پیگیری جهت پیشگیری از عود مجدد است. در این مرحله فرد مهارت های خود را برای افزایش توانایی مقابله ای خود در مقابله با هر گونه استرس و همچنین استرس های قویتر به کار می گیرد. در این مرحله شرکت کنندگان از طریق تصویرسازی ذهنی با یک موقعیت استرس زا مواجه می شوند؛ پس از آنکه توجه واحدهای پژوهش به علایمی که در پاسخ به چنین موقعیتی در آنان ایجاد می شود، جلب شد از آنان خواسته می شود یکی از مهارت های مقابله ای را که در مراحل قبل آموخته اند به کارگیرند. در پایان این مرحله از افراد خواسته می شود که مهارت های آموخته شده در این کارگاه را در موقعیت های واقعی زندگی خود به کار برند. همچنین بلافاصله در پایان جلسه دوم، پرسشنامه های استرس شغلی و راهبردهای مقابله ای توسط واحدهای پژوهش تکمیل خواهد شد.

ساختار جلسات و محتوای برنامه آموزشی

در نهایت یک ماه بعد از جلسه دوم، پرسشنامه استرس شغلی و راهبردهای مقابله ای مجدد توسط گروه مداخله تکمیل می شود. . این دو ماه فرصتی است تا افراد آنچه را که فرا گرفته اند، در محیط واقعی زندگی خود اجرا کنند. در این مدت نیز پژوهشگر هر دو هفته یکبار به صورت تلفنی با شرکت کنندگان گروه مداخله تماس حاصل می کند و پیگیری و تقویت لازم را در مورد پیروی از برنامه آموزشی انجام می دهد. به منظور جمع آوری اطلاعات از گروه کنترل نیز، پرسشنامه ها ابتدا در روز اول تکمیل می شود و سپس یکبار یک هفته بعد از پیش آزمون و باری دیگریک ماه بعد همان فرمها توسط شرکت کنندگان تکمیل خواهد شد. نتاﯾﺞ ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه از ﭘﺲ آزﻣﻮن ﻣﻮرد ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ آﻣﺎری ﻗﺮارخواهد ﮔﺮﻓﺖ.

همچنین برای ایجاد انگیزش در شرکت کنندگان مراحل اخذ امتیاز بازآموزی برای اجرای برنامه ایمن سازی در برابر استرس برای هر دو گروه آزمون و کنترل ، انجام خواهد شد. همچنین برای گروه کنترل هم کارگاه در صورت درخواست اجرا خواهد شد.

داده ها پس از جمع آوری و کد گذاری توسط نرم افزار 21-spss مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهدگرفت. ابتدا فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر به کمک آمار توصیفی تعیین می شود و در ادامه برای مقایسه میانگین های قبل و بعد در هر گروه از آزمون تی زوجی، مقایسه میانگین های دو گروه مداخله و کنترل از آزمون تی مستقل، مقایسه فراوانی متغیرهای کیفی دو گروه از آزمون کای دو استفاده خواهد شد. برای تعیین اثربخشی مداخله از آنالیز واریانس با اندازه گیری تکراری استفاده می شود. سطح معناداری در این مطالعه 0.5 خواهد بود. در صورت نرمال نبودن داده ها از آزمون های معادل ناپارامتری مانند من ویتنی، ویل کاکسون و فریدمن استفاده خواهد شد.

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های دارای آزمودنی انسانی 92

2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

 16- پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش مطلوب نیست، بپذیرند.

در صورت عدم امکان مداخله بین ماماهای مراکز مختلف برای حضور در جلسات، تعداد اعضای گروه متغیر خواهد شد و یا مداخله بصورت انفرادی انجام خواهد گرفت.

ایمن سازی درمقابل استرس، استرس شغلی، راهبردهای مقابله ای، ماما

Stress Inoculation Training ، Occupational Stress ، Coping Strategies, midwife

1. Rentz ED, Marshall SW, Martin SL, Gibbs DA, Casteel C, Loomis D. (2008), “Occurrence of maltreatment in active duty military and nonmilitary families in the state of Texas”. Mil Med; 173(6):515-22.

2)Halkos, George; Businakis, Dimitrios (2010), 'The effect of stress and satisfaction on productivity', Instructional Journal of Productivity and Performance Management, Vol. 59, No. 5, pp, 415-431.

3)Ross, R. Randall, Ltmayr, um, Elizabeth. job stress. Gholamreza Khajeh Pour translation, printing1, Tehran, Industrial Management Institute Press, 1998, pp 17. (Persian)

4) Ali Pour A. Preparations health Psychology .thran(2011) ; Publishers University PNU. (Persian)

5)Giorgi G, Mancuso S, Perez F, Montani F,Courcy F, Arcangeli G.Does Leaders health ( and Work- Related Experiences) Affect their Evaluation of Followers’ Stress?”, safety and health at work 6.2015.

6) Zamani N, Habibi M, Darvishi M .Compare the effectiveness of Dialectical Behavior Therapy and Cognitive Behavioral Group Therapy in Reducing Depression in Mothers of Children with Disabilities.Arak Medical University Journal. 2015; 18(94):32-42 [Persian].

7)Knezevic B, Milosevic M, Golubic R, Belosevic L, Russo A, Mustajbegovic J. Work-related stress and work ability among Croatian university hospital midwives. Midwifery. 2011 Apr; 27(2): 146-53.

8) Darestani Farahani, s. Job stress. thran. Quarterly development of quality air services.2003 . [Persian].

9) Anderson, Alan, Nakypryanv. Effective organizational behavior. Translator Alireza Jabbari. Tehran: Gulf Publishing Company, enameled wire, first published in 1998. [Persian].

10) Sexton y Brayan, Eric j thomas, helmrech Robert.Error, Stress and teamwork in medicine and aviation: Cross Sectional Survays. Bmi 2000; 320: 754-749.

11)Tyler Patrichia, Ellison Racheln. Source of Stress and psychological well being in high-dependency Nursing. Journal of Advanced Nursing 1994; 19: PP: 469 – 476.

12 - Kordi M, Mohamadirizi S, Shakeri MT, Salehi Fadardi J, Hafizi L. [The Relationship betweenMidwives’ Work Stress and Perimenstrual Distress]. The Iranian Journal of Obstetrics, Gynecology and Infertility. 2011; 14(3): 54-63. (Persian)

13 - Enjezab B, Farnia F. [Occupational stress and psychological-behavioral responses of midwives in public hospitals of Yazd province in 1999]. Journal of Shahid Sadoughi University of Medical Sciences and Health Services. 2002; 10(3): 32-38. (Persian)

14 - Nikkhoo N. [Survey of Stressors and degree of stress in their creation of the delivery rooms coaches Midwifery School of Nursing and Midwifery University of Medical Sciences Tehran city in 1992]. MSc. Dissertation. School of Nursing and Midwifery, Tehran University of Medical Sciences, 1992. (Persian)

15) Sarafino EP. Health psychology. 4th ed. New York: John Wiley and Sons, 2002.

16) Penley JA, Tomaka J. Associations among the big five emotional responses and coping with acute stress. Personality and Individual Differences 2002; 32(7): 1215-28.

17) Zupiria Gorostidi X, Huitzi Egilegor X, Jose Alberdi Erice M, Jose Uranga Iturriotz M, Eizmendi Garate I, Barandiaran Lasa M, Sanz Cascante X. Stress sources in nursing practice.Evolution during nursing training. Nurse Educational Today 2007; 27(7): 777-87.

18- Okhovat L, Kaviyani H, Shafiabadi A. The effect of comparison methods education on staff stress in center of research and technology of nucleuar in Esfahan. J of Recognize Sci Recents 2002;4(4):21-5.

19. Mazlom RS, Darban F,Vaghei S, ModaresGharavi M. The effect of stress inoculation training on nurses in mental stress. Evidence-based care Journal, Volume II, Issue 2. [The effect of stress inoculation program on nurses’ quality of life in psychiatric ward]. Unpublished MSc Thesis. Mashhad University of Medical Sciense, Iran. 2011. Persian

20- Green LW, Kreuter MW. Health program planning: an educational and ecological approach. 4th ed. New York: McGraw-Hill; 2005

21- Tylor C, Lillis C, Lemon P. Fundamental of nursing: The art and sciences of nursing Care. 4 th ed. Philadelphia: Lippincott; 2001.

22. Rezaiee S, Hosseiny M,Falahi Khoshknab M. The effect of communication skills training on occupational stress on nurse who worked rehabilitation centers in Rey, Shemiranat and Tehran cities in year 1382. Jour of Tehran Medical Faculty, 2007;64 (1) :31-26. (Persian)

23- Mahmoudirad, Gh , Fateme Bagherian. Effects of spiritual intelligence training on nurses' job stress

24- The effect of health education program on female nursses stress. Zahra Hosseini 1, Teamur Aghamollai 2, Babak Moeini 3, Seyed Mohammad Mehdi Hazavehei 4, Abbas Moghimbeigi 5

25) Razavi D, Delvaux N, Marchals, Bredart AF, Paesmans M. The effects of a 24-h psychological training program on attitudes. Communication skills and occupational stress in oncology. Eur J cancer (European Journal of Cancer Pervention) 1993; 29 A: 1858-663.

26. Michalsen A, Grossman P, Lehmann N, Knoblauch NTM, Paul A, Moebus S et al. Psychological and Quality of- Life Outcomes from a Comprehensive Stress Reduction and Lifestyle Program in Patients with Coronary Artery Disease: Results of a Randomized Trial. Psychother Psychosom. 2005;74:344–52.

27- Sepehri Shamloo,z. The effectiveness of group reality therapy in coping strategies. 2015, 1(2): 19-30.

28- Vaghee S, Mirzaie, Modarres Gharavi M, Ebrahim Zadeh S. The effect of communication skills education on nursing students’ coping strategies in stressful situations of clinical courses. 2011; 7(1): 91-102.

29.Saghravanian M. The effect of programmed instruction and lecture on students cognetive domain. [thesis]. Mashhad: nursing and midwifery faculty, university of medical science; 2003. [Text in Persian]

30) Meichenbaum, Donald. stress inoculation training: a preventative and treatment approach. (2007). Chapter to appear in P.M Lehrer R.L woolfolk & w.s sime,Guiford press 2007.

31) Rahgooy A, Fallahi Khshknab M, Karimloo M, Gaeeni M. The effect of application method of stress inoculation on Stress of Nurses. Journal of Rehabilitation. 2004;7(2):61-5 (Persian)

32) Kawaharada M, Yoshioka E, Saijo Y, Fukui T, Ueno T, Kishi R. The Effects of a Stress Inoculation Training Program for Civil Servants in Japan: a Pilot Study of a Non-randomized Controlled Trial. Industrial Health. 2009;47:173–82

33) Rask MT, Jensen ML, Andersen J, Zachoriae R. Effect of an intervention aimed at improving nurse-patient communication in an oncology outpayient clinic. Cancer Nursing, 2009;32 (1) :1-11.

34)Safarzadeh,S, Habibi,F. The relationship between resilience and coping strategies with job stress in employees with chronic pains . Department of Psychology, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.2016 [Persian].

35)Narimani M, Salehi M , Kazemi N.The Effectiveness of Dialectical Behavior Therapy on Stress Reduction and Increasing Self-Efficacy among Nurses. Journal of Health and Care. Vol. 17, No. 4, Winter 2016 , Pages 270-280.

36.Karimyar Jahromi M , Minaei Sh , Abdollahifard S, Maddahfar M. The Effect of Stress Management on Occupational Stress and Satisfaction among Midwives in Obstetrics and Gynecology Hospital Wards in Iran. Global Journal of Health Science 2016 ; 8 (9); 136-144.

37)Wei-lun l , shieunt-hant S ,chao-went S and chia-ying l . a study on work stress, stress coping strategies and health promoting lifestyle among district hospital nurses in taiwan. 2011 .journal of occupational health. j occup health ;53: 377-383.

38)Makki pour  s , Shafi Abadi  A ,Sudane M. Effectiveness of stress inoculation group training (SIT) on reducing job stress pharmaceutical company Tehran Razak.Journal of Occupational Health Volume 7, Number 4, Winter 2010. [Persian]

39)Karami A. effect of approach stress inocupation training on coping skills with teenagers. 2011.Allameh Tabatabai University Faculty of Psychology and Educational Sciences . [Persian].

40)Jamshidifara Z , Niknaz Salehi Moghadama, Sara Mohammadizadeha . Effectiveness of Group Training of Stress Inoculation in Reducing Perceived Stress. Procedia - Social and Behavioral Sciences 159 (2014 ). 430 – 432.

41) Sarid O, Berger R, Segal-Engelchin D.The impact of cognitive behavioral interventions on SOC, perceived stress and mood states of nurses. Procedia Social and Behavioral Sciences2010 ; 2:928–32.

42. Lopez C, Antoni M, Penedo F, Weiss D, Cruess S, Segotas MC et al. A pilot study of cognitive behavioral stress management effects on stress, quality of life, and symptoms in persons with chronic fatigue syndrome. Journal of Psychosomatic Research .2011;70:328–34.

43. Flaxman PE, Bond FW. A randomised worksite comparison of acceptance and commitment therapy and stress inoculation training. Behav Res Ther. 2010 Aug;48(8):816-20.

44. Sheehy R, Horan JJ. Effects of Stress Inoculation Training for 1st-Year Law Students. Int J Stress Manag. 2004;11(1):41-55.

45. Kiani R, Sodani M, Seidian M, Shafi Abady A. The effectiveness of stress inoculation group training on Somatization and Anxiety of the coronary heart disease patients. Sci Med J .2010; 9(5):495-506. Persian

46) Azad marzabadi, E, Gholami Fesharaki M .The study of factor which affecting on job stress among military personnel using multiple Modeling, Behavioral Sciences Research Center, Baghiyatallah University of medical sciences. Research project. (2010).

47) Hosseini, ghadamgahe, J. Quality of social relations, stress and coping strategies In coronary heart disease, clinical psychology master's thesis. University Iran, Tehran Psychiatric Institute. (1997). [Persian].

آموزش ایمن سازی در برابر استرس سعی دارد افراد را در مقابل استرس واکسینه نماید وهدف آن حذف کامل استرس نیست بلکه هدف آن  ﺑﻬﺮه ﺑﺮداری ﺳﺎزﻧﺪه از آن اﺳــﺖ کــﻪ افراد ﺗﺸــﻮیﻖ ﺷــﻮﻧﺪ ﺗــﺎ  ﻣﻮﻗﻌیﺖ ﻫﺎی ﭘﺮ اﺳﺘﺮس را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻬﺪیـﺪی ﺑـﺮای  ﺧﻮد ﺑﻌﻨﻮان ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻗﺎﺑﻞ ﺣﻞ درﻧﻈﺮ ﺑﮕیﺮﻧﺪ. 

مزیت این روش انعطاف پذیری آن می باشد که قابل اجرا در گروه های مختلف و با طول مدت متفاوت است.

ندارد

چنانچه برای برگزاری کارگاههای آموزشی هزینه ای لازم باشد، هزینه بر عهده مجری یا مجریان طرح خواهد بود و واحدهای پژوهش هزینه ای را پرداخت نخواهند کرد.

نتایج روشهای بکار رفته به اطلاع واحدهای پژوهش خواهد رسید و این نتایج بصورت کاملا محرمانه و صرفا جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت

شرکت من در مطالعه کاملا اختیاری است و آزاد خواهم بود که از شرکت در مطالعه امتناع نمایم.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری یا همکاران طرح موافقت خود را برای شرکت در این مطالعه اعلام می نمایم.یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن را داشته ام.

پرسشنامه استرس شغلی (HSE)

در پرسشنامه زیر، مواردی درباره مسایل شغلی مطرح شده است. لطفاً عبارات زیر را به دقت مطالعه کرده و میزان مسایل و مشکلاتی را که در محیط کار با آن روبرو هستید را در جلوی هر سوال علامت بزنید.

سن:  ...................             جنس: ...................             سابقه کار: .................................................            

نوع استخدامی: ...................              وضعیت تأهل: متأهل o     مجرد o

میزان تحصیلات: .................             سمت شغلی: .................       تعداد فرزندان: ................. 

تحصیلات و شغل همسر: .............................................................................................................................................

نوع درمانگاه: شهری o         روستایی o

محل کار: ...................................................................................................................................................................................

پرسشنامه راهبردهای مقابله ای بیلینگز و موس