بررسی تاثیر آموزش تعاملی بر تبعیت از رژیم غذایی ،کیفیت زندگی و شاخص های عملکردی در بیماران مبتلا به سلیاک شهر زاهدان در سال 1397

بیماری سلیاک، یکی از رایج ترین بیماری هایی است که ناشی از هر دو عامل محیطی (گلوتن) و ژنتیکی (ژن­های آنتی ژن لوکوسیت انسانی و غیر لوکوسیتی) است (1). این بیماری یک اختلال خودایمنی روده باریک با زمینه ژنتیکی (ارثی) است. در این بیماری گوارشی پرزهای روده باریک آسیب دیده و در جذب مواد اختلال ایجاد می شود. سلیاک یکی از علت های شایع سوء جذب یک یا چند ماده غذایی به ویژه در بین سفیدپوستان اروپایی می باشد. میزان شیوع سلیاک در خاورمیانه نیز همانند اروپا می باشد. سلیاک یکی ازشایع ترین علل اسهال مزمن در ایران، عراق وکویت می باشد (2). در حدود 700 نفر بیمار مبتلا به سلیاک در استان سیستان و بلوچستان زندگی می کنند (3). از آن جا که بیماری سلیاک ژنتیکی است اعضای درجه اول خانواده (والدین ،خواهر برادر و کودکان )که دارای ژنوتیپ مشابه با اعضای خانواده با بیماری سلیاک هستندتا 40درصد خطر ابتلا به سلیاک را دارند خطر کلی بیماری سلیاک در زمانی که ژنوتیپ نامشخص است 7 تا 20درصد است (4).

مبتلایان به بیماری سلیاک به دلیل اختلال گوارشی و خودایمنی که دارند قادر به مصرف مواد غذایی حاوی ماده گلوتن نیستند؛ خوردن این قبیل مواد غذایی باعث وارد آمدن آسیب به پوشش روده کوچک می‌شود. گلوتن نوعی پروتئین در غلات است. آسیب به روده‌ها کار را برای جذب مواد مغذی در بدن بویژه چربی، کلسیم، آهن و فولات دشوار می‌کند (5). تظاهرات بالینی سلیاک بسیار متنوع است و از علائم سوء جذب کلاسیک (اسهال، مدفوع چرب، لاغری شدید اندام ها و اتساع شکم) تا کوتاهی قد، کم خونی، نازایی، علائم عصبی، بیماری های متابولیک استخوانی، و درگیری کبدی را شامل می شود (6).

مطالعات متعددی کمبود مواد مغذی را در هر دوی کودکان و بالغین مبتلا به بیماری سلیاک گزارش کردند. در یک مطالعه در اسکاتلند کمبود ویتامین B₁₂ در 41% بیماران با سلیاک درمان نشده مشاهده شد و 31% کسانی که کمبود ویتامین B₁₂ داشتند، با کمبود فولات نیز مواجه بودند (7).  مطالعه دیگری در شیلی وضعیت مواد ریزمغذی را در افراد بالغ مبتلا به سلیاک با تظاهرات بالینی تیپیک و آتیپیک بررسی کرد و کاهش سطوح هموگلوبین، فریتین و مس در گروه بیماران در مقایسه با شاهد مشاهده گردید (8). همچنین در مطالعه ای در هلند بیماران مبتلا به سلیاک قبل از درمان با رژیم غذایی از سطح فولیک اسید، ویتامین A، B₆، B₁₂، ویتامین D، روی و آهن سرمی پایینی برخوردار بودند (9). بیماری سلیاک ممکن است تاثیرات روانشناختی نیز در پی داشته باشد. از جمله باعث کاهش کیفیت زندگی و متعاقب آن باعث آسیب های روانی به ویژه افسردگی، اضطراب و نارسایی هیجانی می شود (10). بر اساس برخی مطالعات در سوئد (11 ,12)، کانادا (13) و آمریکا (14) نیز کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به سلیاک پایین گزارش شد.

در درمان بیماری اول باید شیوه زندگی را تغییر داد و آموزش می تواند به عنوان روشی کارآمد در اولویت روش های درمانی محسوب شود. در اکثر مطالعات جهت بررسی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به بیماری های مزمن از شیوه های فردی یا گروهی آموزشی استفاده شده است. از جمله در تحقیق باقری و همکاران مشخص گردید که به کارگیری برنامه مشاوره گروهی، میزان کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سکته قلبی را در تمامی ابعـاد کیفیت زندگی (جسمی، روحی، روانی و اجتماعی) افزایش می دهد. نتیجه مطالعه محمدی و همکاران نیز نشان داد که گروه آزمون تحت برنامه توانبخشی که بخشی از آن مشاوره فردی بوده است، نسبت به گروه کنترل از نظر کیفیت زندگی در ابعاد جسمی، روانی و روحی از موفقیت بهتری برخوردار بودند (15). آقاملایی و همکاران نیز در پژوهش خود دریافتند تاثیر آموزش با استفاده از رویکرد تعاملی بر تغییر رفتار، هموگلبین A1c، و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت در بیماران دیابتی موثر است (16).

در این بین تغییر در تغذیه بیماران، آسان ترین، ارزان ترین و مطمئن ترین رویکرد درمانی به شمار می رود (18)  امروزه به طور گسترده ای پذیرفته شده که آموزش به بیماران مبتلا به سلیاک زمانی که از رژیم غذایی فاقد گلوتن تبعیت می کنند، اهمیت فوق العاده ای برای برخورداری از نتایج طولانی مدت دارد. آموزش باید در زمان تشخیص و با ارزیابی های مکرر طی 6 ماه اول درمان شروع شود که نه تنها باید سازش با بیماری را در بر داشته باشد بلکه باید آموزش و توضیح به ویژه در ارتباط با کمبودهای بالقوه غذایی، حفظ رژیم غذایی سالم و کنترل وزن را دنبال کند (19).

نتایج مربوط به تبعیت بیماران مبتلا به سلیاک از رژیم غذایی فاقد گلوتن نشان داد که حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی باعث بهبود نشانه های بیماری، علائم سرولوژیکی و هیستولوژیکی در بسیاری از بیماران می شود. تقریبا در 70% بیمارانی که از رژیم غذایی فاقد گلوتن تبعیت می کردند، 2 هفته پس از این که تحت رژیم قرار می گیرند، علائم بیماری بهبود می یابد (20).  Brar و همکاران (2006) و همچنین Ciampolini و Bini (1991) در مطالعات خود دریافتندکه در بیماران مبتلا به سلیاک تحت رژیم سخت غذایی فاقد گلوتن، پروفایل لیپوپروتئینی بهبود یافت و افزایش در HDL و کاهش نسبت LDL/HDL و تری گلیسیریدها مشاهده گردید (21,22). همچنین، پژوهش ها نشان دادند که تبعیت شدید از رژیم غذایی باعث افزایش شاخص توده بدنی، بهبود معنی دار تراکم استخوان، نرمال شدن ویتامین ها (مانند ویتامین B₁₂ و ...)، و مواد معدنی می شود، اگرچه مکمل هایی نیز برای دستیابی به سطح بهینه مورد نیاز است (23).

رژیم غذایی فاقد گلوتن بر بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک نیز تاثیرگذار است. Hallert و همکاران (2002) از پرسشنامه SF-36 برای ارزیابی وضعیت سلامت ادراک شده بیماران مبتلا به سلیاک سوئدی که رژیم غذایی فاقد گلوتن را به مدت 10 سال دنبال کردند استفاده کرد. نتیجه نشان داد که وضعیت کیفیت زندگی در ارتباط با سلامت در بیماران مبتلا به سلیاک به طور معنی داری بهبود یافت (11). در مطالعه دیگری در آلمان پرسشنامه علائم دستگاه گوارش، پرسشنامه کیفیت زندگی و مقیاس اضطراب و افسردگی بیمارستانی استفاده گردید. یافته ها نشان داد که بیماران مبتلا به سلیاک کیفیت زندگی پایین تری را در ارتباط با سلامت داشتند که با تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن، بهبود در کیفیت زندگی این بیماران مشاهده شد (24). Nachman  نیز نشان دادند که رژیم غذایی فاقد گلوتن باعث القاء سریع و بهبود بالینی در موارد سلیاکی تیپیک و آتیپیک شده ولی در بیماران با فرم بیماری خاموش، پذیرش محدودیت های طولانی مدت رژیم غذایی سخت بود (25).

در پژوهش های دیگری نیز در واقع تبعیت هر روزه از رژیم غذایی فاقد گلوتن یکی از دلایل کاهش کیفیت زندگی عنوان شد (2)، چرا که رژیم غذایی فاقد گلوتن به تنهایی شامل محدودیت هایی است که پذیرش و تبعیت از آن را مشکل می کند. اضطراب، موقعیت های کاری، مدرسه و موقعیت های اجتماعی، تظاهرات بالینی مداوم، و تغییر در ترکیب بدن همه از موارد مرتبط با تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن در طولانی مدت هستند (26) و پیامد اصلی این درمان، بدتر شدن کیفیت زندگی است (27). در مجموع با توجه به اینکه تبعیت از رژیم غذایی پیامدهای متفاوتی را در پی دارد، راه های جایگزین و استراتژی های مناسب برای مدیریت رژیم غذایی فاقد گلوتن، سرمایه گذاری و تلاش بیشتر در مراحل اولیه تشخیص و طی درمان برای مدیریت طولانی مدت بیماری از طریق آموزش مثمر ثمر است (19). یکی از این راهکارها با توجه به این که بیماری سلیاک از بیماری های مزمن محسوب شده و باعث افت عملکرد فرد در زندگی می گردد، استفاده از روش های تعاملی است (28). فرآیند تعامل با بیماران یکی از اجزای کلیدی توانمندسازی است که از طریق آموزش دهندگان بهداشت مورد توجه قرار گرفته است. هدف الگوی تعاملی، ایجاد و برقراری یک رابطه متعادل و مستمر بین تیم درمانی و بیماران، افزایش همکاری، انگیزش، و مسئولیت پذیری افراد تیم در طی فرآیند مراقبت و درمان می باشد. در این رویکرد، جلسات آموزشی بحث و گفت و گو وجود دارد، فراگیران فعال هستند و تمام اطلاعات بر اساس دانش و تجربه آنها دریافت و مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد (29). اساسا هدف از تعامل در آموزش، هدایت فراگیران به نقطه ای از اندیشه و تفکر است که باعث می شود یادگیرنده ابتدا فرضیات را بررسی کند ،سپس اطلاعات جدید را بپذیرد یا آن ها را رد کند .تعامل موثر روند بیدار سازی فرآیند فکری فراگیران است. به عبارت دیگر تعامل سبب می شودیادگیرنده اطلاعات را به صورت عمیق تری تجزیه و تحلیل نماید و انتقال اطلاعات به دنیای واقعی بیشتر می شود. در محیط های یادگیری سنتی ، بیشتر یادگیری ها و آموزش های کلاس از طریق تعامل بین معلم و فراگیر یا فراگیران با هم صورت می گیرد.این امر می تواند اثربخشی این آموزش ها و نیز انگیزه فراگیران برای یادگیری بیشتر یا رضایت آن ها از فرآیند آموزش را تحت تاثیر قراردهد (17).   

 با توجه به مطالعاتی که از الگوی تعاملی برای اصلاح سبک تغذیه بیماران استفاده کردند، الگوی تعاملی سبب شد که رفتار تغذیه ای بیماران ارتقا یابد از جمله بیماران مبتلا به دیابت نوع دو. همچنین استفاده از این الگو تاثیراتی را نیز روی تغییر رفتار، هموگلوبین A1c و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت داشت (28).

از آنجا که یگانه درمان سلیاک، حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی به همراه مصرف کلسیم، آهن و اسید فولیک و سایر مکمل‌های ویتامینی است. باید دقت داشت که ورود مقادیر جزیی مواد حاوی گلوتن به دستگاه گوارش به اندازه مقادیر زیاد آن مضر است. همچنین گفتن 'حذف گلوتن از رژیم غذایی' به ظاهر ساده است ولی با وجود گلوتن که در غلاتی مثل گندم، جو، جوی سیاه و چاودار است، متوجه می‌شویم که این بیماران ممکن است مقداری گلوتن مخفی به صورت غیر مستقیم و ناخواسته در محصول غذایی و دارویی مصرف کنند. از این رو چنان که بخواهیم آموزش تغذیه به بیماران مبتلا به سلیاک، بویژه در جلسات آموزش گروهی، دارای کارآیی و اثربخشی لازم باشد، به ناچار باید از رویکرد آموزشی- تغذیه ای (الگوی تعاملی) در تعیین محتوای آموزش استفاده شود. با توجه به مطالب فوق هدف پژوهش حاضر بررسی تاثیر آموزشی تعاملی بر تبعیت از رژیم غذایی، کیفیت زندگی و شاخص های عملکردی  از جمله ویتامین D ، آهن و BMI  (30)در بیماران مبتلا به سلیاک شهر زاهدان در سال 1397 است.

پیشینه پژوهش

برای بررسی پیشینه پژوهش از مقالات در سایت های ScienceDirect, sid.ir, google scholar با کلید واژهای فارسی کلیدواژه هایی مانند بیماری سلیاک، رژیم غذایی، شاخص های عملکردی، آهن، ویتامین D، شاخص توده بدنی، کیفیت زندگی، تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن، و آموزش تعاملی، و مقالات لاتین با کلید واژه های Educational intervention , interaction education , functional indicators , adherence to diet, quality of life, vitamin D, Iron, BMI جستجو شده اندکه مطالعات بین سال های 2008 تا 2016 انجام گرفته است. در زیر به ذکر پژوهش های انجام شده پرداخته می شود.

پژوهش های داخلی

زارع شورکی و همکاران (1396) در مقاله ای به بررسی تأثیر اجرای الگوی مراقبت مشارکتی بر کیفیت زندگی بیماران قلبی پرداختند. جامعه پژوهش شامل 58 بیمار کرونری که در فاصله زمانی بهمن ماه 1394 تا اردیبهشت 1395 در بخش‌های ویژه قلب بیمارستان‌های ولی‌عصر ناجا و 502 ارتش شهر تهران بستری شده بودند، تشکیل می‌دهد. این بیماران با توجه به معیارهای ورود انتخاب و به روش بلوک‌بندی اختصاصی در دو گروه آزمون و کنترل قرار گرفتند. سپس به مدت 3 ماه مدل مراقبت مشارکتی در گروه آزمون اجرا شد و از پرسشنامه کیفیت زندگی ناتینگهام جهت جمع‌آوری اطلاعات بیماران استفاده گردید. آزمون‌های آماری بین گروه آزمون و گروه کنترل از نظر مشخصات دموگرافیک اختلاف معنی‌داری را نشان نداد. میانگین نمره کیفیت زندگی قبل از مداخله در گروه آزمون 59/141 و در گروه کنترل 12/209 بود. آزمون آماریt  مستقل اختلاف معنی‌داری را از نظر کیفیت زندگی قبل از مداخله بین دو گروه آزمون و کنترل نشان نداد. نمره کیفیت زندگی، 3 ماه بعد از مداخله در گروه آزمون و کنترل به 11/76 و  98/151‌ کاهش یافت و تفاوت آماری معنی‌داری را نشان‌ داد. مقایسه میانگین نمرات چهار نوبت مشاهده پس از مداخله، روند کاهشی معنی‌داری را در هر دو گروه نشان داد. اندازه اثر این تفاوت معنی‌دار، متوسط بود (31).

شیخیان و همکاران (1394) در پژوهشی به مطالعه ارتباط اختلالات رفتاری با کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک پرداختند. جامعه آماری شامل 87 بیمار مبتلا به سلیاک و 100 بیمار سالم شهر مشهد بود. برای جمع آوری اطلاعات از پرسشنامه های افسردگی بک، اضطراب حالت- صفت اشپیل برگر، نارسایی هیجان تورنتو، و کیفیت زندگی SF-36 استفاده شد. نتایج نشان داد که هیچ تفاوت معناداری بین دو گروه از نظر ویژگی های جمعیت شناختی وجود ندارد. با این حال، بین متغیرهای اضطراب، افسردگی و alexithymia، تفاوت معناداری مشاهده شد. گروه بیمار سطوح افسردگی و اضطراب بالاتری در مقایسه با گروه شاهد داشتند. یافته های این تحقیق ارتباط نسبتا قوی و منفی سطح اضطراب و کیفیت زندگی را نشان می دهد و حاکی از آن است که اضطراب با کیفیت زندگی که ذهنی و وابسته به درک فرد است رابطه ای معکوس دارد. همچنین، افسردگی نیز تاثیر منفی روی کیفیت زندگی داشت. کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک از هر دو منظر (سلامت جسمانی و روانی) کاهش چشمگیری در مقایسه با افراد سالم یافت. نتایج آنالیز رگرسیون چندگانه  اختلالات رفتاری را نشان داد که 43% واریانس کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک را تبیین می کند. در مجموع ارتباط مستقیمی بین اختلالات رفتاری و کاهش کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک وجود داشت (32).

مامنه و همکاران (1393) در پژوهشی به بررسی تاثیر آموزش بر اساس الگوی مراقبت مشارکتی بر  رفتار تغذیه ای بیماران دیابتی نوع دو پرداختند. نمونه پژوهش شامل 40 نفر از اعضای درجه اول خانواده بیماران (یک نفر از خانواده هر بیمار) مبتلا به دیابت نوع دو عضو انجمن دیابت شهر تبریز بود که به صورت تصادفی ساده به دو گروه مداخله (20 نفر) و کنترل (20 نفر) تقسیم شدند. برای سنجش رفتار تغذیه‌ای از پرسش‌نامه تعدیل شده سبک زندگی استفاده شد. ابتدا پیش‌آزمون از دو گروه اخذ و سپس آموزش مشارکتی برای گروه مداخله (شامل مراحل انگیزش، آماده‌سازی، درگیرسازی و ارزشیابی بود) به مدت 7 جلسه 1 ساعته برگزار شد. سه ماه پس از اتمام برنامه مشارکتی، پس‌آزمون از دو گروه اخذ گردید. نتایج نشان داد که دو گروه آزمون و کنترل از نظر سن، جنس، سطح تحصیلات، شغل، وضعیت تأهل و وضعیت اقتصادی تفاوت آماری معنی‌داری با یکدیگر نداشتند. گروه آزمون بعد از آموزش در قسمت‌های مربوط به مصرف فست‌فود، مصرف میوه و سبزی، کنسروها، شیرینی، روغن نباتی جامد، سوسیس و کالباس، روش معمول پخت غذا و خوردن شام سنگین و دیروقت عملکرد بهتری را نسبت به گروه کنترل گزارش نمودند (29).

آقاملایی و همکاران (1383) در مقاله ای به بررسی تاثیر آموزش با استفاده از رویکرد تعاملی بر تغییر رفتار، هموگلبین A1c، و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت در بیماران دیابتی پرداختند. جمعیت مورد مطالعه شامل بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 تحت پوشش درمانگاه دیابت بندر عباس بود. 80 بیمار به طور تصادفی انتخاب شدند و به طور تصادفی به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم شدند و به هر گروه 40 نفر اختصاص یافت. آگاهی و رفتار بیماران با استفاده از پرسشنامه، هموگلوبین A1c با روش کالریمتری و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت با استفاده از پرسشنامه WHOQOL-BREF تعیین گردید. جلسات آموزش گروهی برای گروه مداخله برگزار شد و چهار ماه بعد مورد ارزیابی قرار گرفت. گروه کنترل نیز پرسشنامه ها را در اولین ملاقات و 4 ماه بعد از آن تکمیل نمودند. گروه مداخله افزایش معنی داری در میانگین آگاهی از 6/7 به 15/8، سلامت فیزیکی از 64/7 به 77/2  و سلامت روانی از 56 به 4/71 و کاهش معنی داری در میانگین هموگلوبین A1c  از 4/9 به 2/8 و همچنین افزایش معنی داری از نظر کنترل شخصی قند خون، کنترل وزن، ورزش و compliance داشت.گروه کنترل هیچ تغییر معنی داری در متغیر های اندازه گیری شده بجز آگاهی نداشت. کاهش در میانگین هموگلوبینA1c  و بهبودی در بعد فیزیکی و روانی کیفیت زندگی گروه مداخله به طور عمده ناشی از تغییر در رفتار آنها است (28).

پژوهش های خارجی

Kinsey  و همکاران (2008) در مطالعه ای به بررسی رژیم غذایی برای تعیین اینکه آیا بیماران موظف به رعایت دستورالعمل های تغذیه سالم و چگونگی رژیم غذایی آنها در مقایسه با جمعیت کلی بریتانیا هستند یا خیر پرداختند. جامعه آماری این پژوهش شامل 106 بیمار مبتلا به سلیاک بود. از رژیم غذایی سه روزه برای ارزیابی مصرف و از یک پرسشنامه ساده و کوتاه برای بررسی روند خرید به تبع رژِم غذایی فاقد گلوتن استفاده شد. نتایج نشان داد که بیماران مبتلا به سلیاک در معرض ابتلا به کمبود کلسیم، پلی ساکاریدهای غیرنشاسته ای و ویتامین D هستند و رژیم غذایی فاقد گلوتن به آنها کمک می کند تا در کنار دریافت رژیمی متعادل، بدون ایجاد خطر برای سلامت آنها، کمبودهای موجود را تامین کنند (33).

 Ohlund و همکاران (2010) در مقاله ای به بررسی معایب رژیم غذایی فاقد گلوتن برای کودکان مبتلا به سلیاک در کشور سوئد پرداختند. آنها برخورداری از رژِیم غذایی حاوی انرژی و مواد مغذی را در کودکان و بالغین تحت رژیم غذایی فاقد گلوتن ارزیابی کردند. جامعه آماری شامل 30 کودک 7 تا 14 سال بود مبتلا به بیماری سلیاک در کشور سوئد بود که رژیم غذایی فاقد گلوتن را دریافت کردند. نتایج نشان داد که در مورد 25 تا از 30 کودک، رژیم غذایی فاقد گلوتن، انرژی آنها را تامین نکرد و این رژِم برای تامین مواد مغذی، مواد معدنی و ویتامین ها کافی نبود. میانگین مصرف سوکروز و اسیدهای چرب بالا و مصرف فیبر غذایی، ویتامین D، منیزیم و سلنیوم پایین بود. همین روند در مورد کودکان سالم نیز مشاهده شد. در مجموع، کودکان تحت رژیم فاقد گلوتن همان روند کودکان سالم با رژیم معمولی با مصرف سوکروز و چربی های اشباع، مصرف پایین فیبر، ویتامین D و منیزیم را دنبال می کنند (34).

Altobelli و همکاران (2013) در مقاله ای به بررسی کیفیت زندگی مربوط به سلامت در کودکان و نوجوانان مبتلا به سلیاک در ایتالیا پرداختند. هدف این مقاله ارزیابی این موضوع بود که چگونه ویژگی های بالینی و دموگرافی مختلف و تبعیت از رژیم غذایی، وضعیت سلامت بیماران مبتلا به سلیاک را تحت تاثیر قرار می دهد. جامعه آماری شامل 140 کودک و نوجوان بود که ابتلا به سلیاک آنها با بیوپسی روده کوچک تایید شده و سن آنها بین 10 تا 18 سال بود. در این پژوهش برای جمع آوری اطلاعات از پرسشنامه  SF-12 و پرسش های خاص بیماران مبتلا به سلیاک برای ارزیابی تندرستی و سبک زندگی آنها استفاده شد. نتایج نشان داد که میانگین نمره خلاصه مولفه ذهنی (MCS12) پایین تر از جمعیت عمومی ایتالیا بود. در حالی که تفاوت ها از نظر فیزیکی معنادار نبود. بیش از یک سوم کسانی که مصاحبه شدند با کلمه همیشه یا اغلب اوقات، از رژیم غذایی تبعیت کردند و 20% نیز گزینه های همیشه یا اکثر اوقات را انتخاب کردند. در مجموع یافته های تحقیق نشان داد که صنایع غذایی باید دامنه محصولات بدون مواد غذایی گلوتن را بهبود بخشند و سازمان های دولتی و موسسات باید کمپین های آموزنده را ارتقا داده و کیفیت کلی زندگی کودکان و نوجوانان مبتلا به سلیاک را ارتقا دهند (35).

Zuccotti و همکاران (2013) در مقاله ای به بررسی مصرف مواد مغذی در کودکان ایتالیایی مبتلا به بیماری سلیاک و نقش محصولات قابل فروش بدون گلوتن پرداختند. هدف این مقاله ارزیابی مصرف مواد غذایی موجود در رژیم غذایی فاقد گلوتن در کودکان مبتلا به سلیاک در مقایسه با کودکان سالم و ارزیابی توصیه های تغذیه ای ایتالیایی با محصولا غذایی موجود عاری از گلوتن بود. جامعه آماری را کودکان مبتلا به سلیاک با میانگین سنی 6/7 سال تشکیل دادند. مصرف غذاهای هر دو گروه با استفاده از پرسشنامه تکرار رژِیم غذایی و یادآوری 24 ساعته رژیم غذایی، جمع آوری شد. مصرف خوراکی ها بین گروه تجربی و شاهد و مقادیر مواد غذایی مرجع ایتالیایی مقایسه شدند. سهم رژیم غذایی فاقد گلوتن نیز در مصرف انرژی و مغذی ها مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که متوسط مصرف انرژی در بیماران مبتلا به سلیاک بالاتر از گروه شاهد بود. بیماران مبتلا به سلیاک مصرف کربوهیدرات و چربی کمتری را در مقایسه با گروه شاهد نشان دادند. انرژی حاصل از مواد پروتئینی تغییری نکرد. در مقایسه با گروه شاهد، انرژی حاصل از مصرف کربوهیدرات در کودکان مبتلا به سلیاک، توصیه های ایتالیایی را تامین می کرد. هر دو گروه کودکان مصرف پروتئین و چربی بالاتری را نسبت به توصیه های ایتالیایی نشان دادند. در مجموع نتایج نشان  داد که مصرف قندهای ساده، چربی ها و پروتئین بیش از توصیه های ملی برای سلامت است. مصرف انرژی در کودکان مبتلا به سلیاک به میزان قابل توجهی بیشتر از گروه کنترل بود، با این وجود، BMI در هر دو گروه قابل مقایسه بود. فقدان اطلاعات تغذیه ای برای مصرف رژیم غذایی فاقد گلوتن مانع از تحلیل کامل رژیم غذایی زیر فاکتورهای مصرف چربی و مواد مغذی شد (36).

Tontini و همکاران (2010) در پژوهشی به مطالعه تاثیر حذف گلوتن بر کیفیت زندگی افراد مبتلا به سلیاک در کشور ایتالیا پرداختند. هدف این مطالعه ارزیابی کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به سلیاک در زمان تشخیص، و در طول رژیم غذایی فاقد گلوتن بود. جامعه آماری شامل 43 بیمار مبتلا به سلیاک بالغ بود. برای جمع آوری اطلاعات از پرسشنامه 36 گویه ای سنجش سلامت (SF-36) استفاده شد. نتایج نشان داد که در زمان تشخیص بیماری، نمره کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک پایین تر از گروه شاهد بود. در طول تبعیت یک ساله از رژیم غذایی فاقد گلوتن نیز بیماری سلیاک به ویژه در گروه زنان مبتلا نسبت به گروه شاهد بهبود پیدا کرد (37).

Jacobsson (2011) در پژوهشی به بررسی تاثیر آموزش بیماران^[1] (PE) بر علائم و سلامت عمومی زنان مبتلا به بیماری سلیاک در 5 شهر سوئد، پرداخت. در این مطالعه از پرسشنامه شاخص سلامت عمومی روانشناختی و مقیاس علائم گوارشی، استفاده شد. قبل از شروع آموزش، مصاحبه فردی انجام گرفت. نتایج نشان داد که بیماری سلیاک می تواند به طور متفاوتی زندگی بیماران مبتلا به سلیاک را تحت تاثیر قرار دهد ازجمله احساس امنیت^[2]، تحت کنترل بودن^[3] و دیده شدن^[4]. 10 هفته پس از آموزش سلامت عمومی و علائم گوارشی بیماران مبتلا به سلیاک نسبت به افراد شاهد، بهبود یافت (38).

 Kautto و همکاران (2014) در مقاله ای با عنوان مصرف مواد غذایی در دختران و پسران نوجوان مبتلا به بیماری سلیاک سوئدی در سنین ابتدایی در مقایسه با همتایان سالم آنها، مصرف انرژی و مواد غذایی را بین کودکان 13 ساله مبتلا به به سلیاک و سالم مقایسه کردند. در این تحقیق از پرسشنامه تکرار رژیم غذایی استفاده شد. نتایج نشان داد که هر دو گروه مصرف پایین ویتامین C را داشتند (13% در گروه مبتلا به سلیاک و 25% در گروه سالم) و مقدار تیامین نیز در گروه مبتلا به سلیاک پایین (21%) بود (39).

 Tavakkoli و همکاران (2013) در تحقیقی به بررسی وضعیت ویتامین D و خودایمنی در بیماران مبتلا به سلیاک  در کشور کلمبیا پرداختند. هدف این مقاله تعیین این موضوع بود که آیا بیماران مبتلا به سلیاک با سطوح پایین ویتامین D شیوع بیشتری از بیماری خودایمنی را نسبت به افراد با سطح نرمال ویتامین D دارند. مطالعه ای مقطعی با 350 بیمار مبتلا به سلیاک با سطح هیدروکسی ویتامین D برابر با 25 انجام شد. نتایج نشان داد که 133 بیمار دچار کمبود ویتامین D هستند. شیوع خودایمنی در بین افراد با سطح ویتامین D نرمال (11%)، سطح ناکافی ویتامین D (9%) و افراد دچار کمبود ویتامین D (12%) بود. در مجموع نتایج نشان داد که کمبود ویتامین D در بیماران مبتلا به سلیاک رایج است ولی نشان دهنده خودایمنی نمی باشد (40).

 Soares و همکاران (2013) ارزیابی کردند که آیا رژیم غذایی فاقد گلوتن می تواند از گسترش بافت چربی و پیامدهای آن جلوگیری کند یا خیر. آنها موش های C57BL/6 را با رژِیم غذایی با چربی بالا و 5/4% گلوتن و عاری از گلوتن، تغذیه کردند. حیوانات تحت رژیم فاقد گلوتن، کاهش وزن بدن و چاقی را بدون تغییر در مصرف کالری یا دفع چربی نشان دادند. این داده ها تاثیرات مفید رژیم غذایی فاقد گلوتن را در کاهش چاقی، التهاب و مقاومت به انسولین نشان داد. بنابراین رژیم غذایی فاقد گلوتن به عنوان گزینه ای برای کاهش چاقی پیشنهاد شد (41).

 Samasca و همکاران (2014) در مقاله خود به بررسی رژیم غذایی فاقد گلوتن بر کیفیت زندگی و افسردگی در کودکان مبتلا به سلیاک در کشور رومانی پرداختند. آنها بیان کردند که رژیم غذایی فاقد گلوتن تاثیرات مثبتی بر بیماران مبتلا به سلیاک دارد که باعث افزایش شاخص توده بدنی، مصرف انرژی بالاتر، و کاهش میزان چاقی می شود. در مطالعه ای روی 149 کودک مبتلا به سلیاک که از رژیم غذایی فاقد گلوتن به مدت 16 سال پیروی می کردند، افزایش معنی داری در شاخص توده بدنی (BMI) پس از دریافت رژیم غذایی فاقد گلوتن مشاهده شد (42).

Casellas و همکاران (2015) در مقاله ای به مطالعه کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به سلیاک بالغ در کشور اسپانیا که از رژیم غذایی فاقد گلوتن تبعیت کردند، پرداختند. آنها شواهد جدیدی از مزایای سازش با رژیم غذایی فاقد گلوتن روی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک ارائه دادند. در این مطالعه پرسشنامه های کیفیت زندگی اختصاصی و عمومی (HRQoL)، و پرسشنامه بیمارستانی روی 366 بیمار بالغ مبتلا به سلیاک که مدت 1 سال از رژیم غذایی فاقد گلوتن استفاده می کردند، به کار گرفته شد. تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن نیز با استفاده از پرسشنامه Morisky ارزیابی شد. در مجموع 5/71% بیماران سازش قوی با رژیم غذایی فاقد گلوتن، 5/23% عدم انطباق غیرعمدی و 5% عدم انطباق عمدی داشتند. نتایج پرسشنامه کیفیت زندگی نیز نشان دهنده چگونگی تبعیت کامل از رژیم غذایی فاقد گلوتن و کنترل خوب نشانه های بیماری بود (43).

Simsek و همکاران (2015) در مطالعه دیگری به بررسی تاثیر رژیم غذایی فاقد گلوتن بر کیفیت زندگی و افسردگی در کودکان مبتلا به بیماری سلیاک در کشور ترکیه پرداختند. جامعه آماری شامل 25 کودک مبتلا به سلیاک و 25 کودک سالم بود. مقیاس افسردگی و کیفیت زندگی کودکان در ارتباط با سلامت انها قبل از دریافت پیشنهادات لازم برای تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن روی بیماران اجرا شد. نتایج نشان دادند که بیماری سلیاک به طور منفی کیفیت زندگی کودکان را تحت تاثیر قرار داده است و تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن با کاهش علائم افسردگی در و بهبود کیفیت زندگی کودکان در ارتباط می باشد (44).

Mahadev و همکاران (2016) در پژوهشی به بررسی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک در ایالات متحده پرداختند. در این پژوهش بیماران مبتلا به سلیاک 3 ابزار نظرسنجی معتبر را تکمیل کردند: پرسشنامه کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک ^[5] (CDQOL)، آزمون تبعیت بیماران مبتلا به سلیاک برای تبعیت از رژیم غذایی^[6]، و شاخص های عمومی سنجش سلامت روان^[7]. علاوه بر این جزئیات جمعیت شناختی، نحوه ارائه، و سازش با رژیم غذایی فاقد گلوتن^[8] (GFD) نیز ارزیابی شد. نرخ کلی پاسخ بالا و حدود 69% بود. از بین 226 پاسخ دریافت شده، 211 نفر واجد شرایط ورود بودند. میانگین سنی 47 و میانگین طول دوره رژیم غذایی 4 سال بود. بین یک سوم نمونه های غربالگری شده، 80% بیماری سلیاک در آنها شناسایی شده بود و 20% شرایط مربوط به بیماری را داشتند. تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن عالی و بین گروه ها متفاوت نبود. در مجموع هیچ تفاوت معنی داری بین بیماران با علائم شناسایی شده و بیماران غربالگری شده از نظر CDQOL، آزمون تبعیت از رژیم غذایی بیماران مبتلا به سلیاک و  شاخص های عمومی سنجش سلامت روان مشاهده نشد. همچنین بخش بالایی از بیماران غربالگری شده علائمی را قبل از تشخیص گزارش کردند که با تبعیت از رژیم غذایی بهبود یافت (45).

Barzegar و همکاران (2017) در پژوهشی به بررسی تاثیر آموزش بر دانش و آگاهی بیماران مبتلا به سلیاک در ایران پرداختند. مطالعه مقطعی روی بیمارانی انجام شد که بیماری سلیاک آنها شناسایی شده بود. بیماران در سپتامبر 2016 در جلسات آموزشی شرکت کردند. در طول جلسات اطلاعاتی درباره همه گیری، تشخیص و درمان بیماری سلیاک با اهداف آموزشی به آنها ارائه شد. هر بیمار قبل از برگزاری جلسه آموزش، پرسشنامه مربوط به بیماران سلیاکی را پر کرد. 77درصد بیمارانی که در جلسه شرکت داشتند، زن بودند. نتایج نشان دادند که به استثناء آلودگی با گلوتن، جلسات آموزشی آگاهی بیماران درباره همه گیری، تشخیص و درمان بیماری را افزایش داد. نتایج این مطالعه نشان می دهد که یک جلسه آموزشی می تواند دانش بیماران مبتلا به سلیاک را در زمینه درمان افزایش داده و منجر به بهبود سلامت بیماران شود (46).

جعفری و همکاران (2017) در مقاله ای به بررسی کیفیت زندگی در کودکان مبتلا به سلیاک پرداختند. این مطالعه به صورت مقطعی و در شهر مشهد انجام شد. در این پژوهش از پرسشنامه کیفیت زندگی، اضطراب و افسردگی استفاده شد. نتایج تفاوت معنی دار بین میانگین نمره اضطراب (حالت و ویژگی) و نمره افسردگی را در بیماران مبتلا به سلیاک و گروه کنترل نشان داد. همبستگی بین اضطراب حالت و ویژگی و افسردگی از نظر آماری معنی دار بود. همبستگی معکوس بین کیفیت زندگی کودکان مبتلا به سلیاک و افسردگی نیز معنی دار بود. میانگین نمره کل کیفیت زندگی در دو گروه تفاوتی نداشت ولی در مولفه فعالیت فیزیکی، کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به سلیاک بهتر بود. در مجموع نتایج نشان داد که اضطراب و افسردگی تاثیر معنی داری روی روند بیماری سلیاک داشت (47).

Nasser Al-Qefari و همکاران (2018) در مقاله ای به بررسی کیفیت زندگی مربوط به سلامت در بیماران مبتلا به سلیاک در کشور عربستان سعودی پرداختند. در این تحقیق از مطالعات مقطعی با استفاده از پرسشنامه SF-36 استفاده شد. حجم جامععه آماری 267 نفر بود که 7/72% زن و 3/27% مرد بودند. طیف سنی افراد مورد مطالعه بین 5 تا 64 سال قرار داشت. پرسشنامه SF-36 دارای 8 خرده مقیاسع ملکرد فیزیکی، نقش عملکرد / فیزیکی، نقش عملکرد/ عاطفی، انرژی/ خستگی، رفاه عاطفی، عملکرد اجتماعی، درد، و سلامت عمومی بود. یافته های تحقیق نشان داد که سلامت بیماران مبتلا به سلیاک در تمام خرده مقیاس ها پایین بود. با این حال خرده مقیاس های رفاه عاطفی، عملکرد اجتماعی، نقش عملکرد/ عاطفی کمترین نمرات را داشتند. در تمامی خرده مقیاس ها به جز سلامت عمومی نمرات خانم ها پایین تر از آقایان بود (48).

نتیجه گیری کلی:

در جستجوی پژوهش های  انجام شده در زمینه 'تاثیر رژیم غذایی فاقد گلوتن بر تبعیت از رژیم غذایی، کیفیت زندگی وشاخص های عملکردی در بیماران مبتلا به سلیاک' ، به نظرمی رسد  مطالعه ای در ایران  انجام نشده است یا پژوهشگر نتوانسته به مطالعات فوق دسترسی پیدا کند. همچنین چند بررسی  که  انجام شده  نوع مطالعه توصیفی بوده واز ابزارهای غیر اختصاصی برای یررسی کیفیت زندگی استفاده شده است. بنابراین در این پژوهش علاوه بر بررسی وضعیت تبعیت از رژیم غذایی، کیفیت زندگی و شاخص های عملکردی بیماران مبتلا به سلیاک با استفاده از پرسشنامه های اختصاصی، اثر مداخله پرستاری  در بهبود وضعیت این بیماران سنجیده خواهد شد.

-  تبعیت از رژیم غذایی در دو گروه مداخله و کنترل بعد از آموزش تعاملی متفاوت است.

- کیفیت زندگی در دو گروه مداخله و کنترل بعد از آموزش تعاملی متفاوت است.

- میزان ویتامین D سرم، در دو گروه مداخله و کنترل بعد از آموزش تعاملی متفاوت است.

- میزان آهن سرم، در دو گروه مداخله و کنترل بعد از آموزش تعاملی متفاوت است.

- شاخص توده بدنی (BMI)، در دو گروه مداخله و کنترل بعد از آموزش تعاملی متفاوت است.

تعیین تاثیر آموزش تعاملی بر تبعیت از رژیم غذایی، کیفیت زندگی و شاخص های عملکردی در بیماران مبتلا به سلیاک شهر زاهدان در سال 1397.

- مقایسه میانگین نمره تبعیت از رژیم غذایی قبل و بعد از مداخله آموزش تعاملی در دو گروه مداخله و کنترل

- مقایسه میانگین نمره کیفیت زندگی قبل و بعد از مداخله آموزش تعاملی در دو گروه مداخله و کنترل.

- مقایسه میزان ویتامین D، قبل و بعد از مداخله آموزش تعاملی در دو گروه مداخله و کنترل.

- مقایسه میزان آهن، قبل و بعد از مداخله آموزش تعاملی در دو گروه مداخله و کنترل.

- مقایسه شاخص توده بدنی (BMI)، قبل و  بعد از مداخله آموزش تعاملی در دو گروه مداخله و کنترل.

انجمن سلیاک بیمارستان بوعلی شهر زاهدان

تعریف نظری

بیماری سلیاک: نوعی اختلال خودایمنی روده باریک با زمینه ارثی (ژنتیکی) است که با قرارگیری فرد در معرض رژیم غذایی حاوی گلوتن ایجاد می شود (49).

تعریف عملی

بیماران مبتلا به سلیاک: در این پژوهش منظور مراجعه کنندگان سن بالای 18 سال می باشد که توسط پزشک متخصص تشخیص بیماری سلیاک در پرونده پزشکی بیمار ثبت شده باشد.

تعریف نظری

کیفیت زندگی: سازمان بهداشت جهانی کیفیت زندگی را به صورت برداشت و درک فرد از زندگی خود در قابل فرهنگ و ارزش های حاکم بر جامعه و در راستای اهداف، انتظارات، استانداردها، و علایق فرد تعریف می کند. اکثر صاحب­نظران آن را یک مفهوم چندبعدی شامل جنبه های جسمانی، علائم بیماری و اثرات درمان آن بر زندگی، وضعیت روانی- اجتماعی خانوادگی و اقتصادی می دانند (50).

تعریف عملی

کیفیت زندگی: در این تحقیق منظور نمره ای است که آزمودنی از پرسشنامه کیفیت زندگی (حداقل 28 و حداکثر 140)  Pouchot و همکاران (2014)  کسب می کند (51).

تعریف نظری

تبعیت از رژیم غذایی: سازمان جهانی بهداشت واژه تبعیت را برای استفاده در بیماری های مزمن پیشنهاد می کند. تعریف تبعیت یا تمکین بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، میزان انجام رفتار فرد شامل مصرف دارو، compliance و یا اجرای تغییر در شیوه زندگی مطابق با توصیه های ارائه شده توسط پرسنل مراقبت از سلامت، می باشد (52).

تعریف عملی

تبعیت از رژیم غذایی: در این تحقیق منظور نمره ای است که آزمودنی از پرسشنامه تبعیت از رژیم غذایی فاقد گلوتن (بین 5 تا 10) کسب می کنند.این پرسشنامه شامل 5 آیتم می باشد که به میزان سازش با درمان با یک پاسخ دو سویی (بله/ خیر) اشاره دارد. . اگر پاسخ به سوال 3و4 و5 بله باشد، بیمار عمدا رژیم غذایی را قطع کرده است و از رژیم غذایی تبعیت نمی کند؛ حال انکه اگر به سوال 1یا2 پاسخ بله بدهد، بیمار ناخواسته رژیم غذایی را کنار گذاشته است. اگر به هیچ سوالی پاسخ بله ندهد، بیمار به خوبی از رژیم غذایی تبعیت می کند(53).

شاخص عملکرد: ابزاری برای ارزیابی و ارزش گذاری کردن یک یا چند فعالیت، برنامه و یا هدف­های مورد نظر (54).

تعریف عملی

شاخص عملکرد: در این تحقیق منظور اندازه گیری مقدار ویتامین D سرم و آهن سرم و شاخص توده بدنی (BMI) در بیماران مبتلا به سلیاک قبل و بعد از اجرای مداخله آموزشی است.

تعریف نظری

آموزش تعاملی: در این رویکرد، جلسات آموزشی بحث و گفت و گو وجود دارد، فراگیران فعال هستند و تمام اطلاعات بر اساس دانش و تجربه آنها دریافت و مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد (27).

تعریف عملی

آموزش تعاملی: منظور آموزش با محتوایی در ارتباط با انگیزش، آماده سازی، درگیرسازی و ارزشیابی است، که طی 4 جلسه 90 دقیقه ای به مدت 4 هفته (هر هفته یک جلسه) با مشارکت فعالانه بیمار به صورت ارائه مطالب براساس جدول محتوای آموزشی، بحث و تبادل نظر و پرسش و پاسخ توسط پژوهشگر انجام خواهد شد

مطالعه از نوع کارآزمایی بالینی است.

جامعه پژوهش را کلیه بیماران مبتلا به سلیاک مراجعه کننده به انجمن سلیاک بیمارستان بوعلی شهر زاهدان تشکیل می دهند. معیارهای ورود و خروج به شرح زیر می باشند:

معیار ورود:

1- سن بالای 18 سال

-2 عدم ابتلا به بیماری های مزمن نظیر دیابت، کم کاری و پرکاری تیروئید

3-  نداشتن هرگونه اختلال  روانی

4- عدم مشکل در برقراری ارتباط (مثل نابینایی و ناشنوایی)

5- عدم بارداری بیماران

معیار خروج:

1- ابتلا به بیماری حاد با لزوم بستری شدن در بیمارستان در طول مداخله،

2- غیبت بیش از یک جلسه در جلسات آموزشی

حجم  نمونه براساس میانگین وانحراف معیار نمره کیفیت زندگی مطلعه برزگر وهمکاران(55 ) با در نطر گرفتن حداقل ده درصد افزایش میانگین  نمره کیفیت زندگی  معادل 11.9 نمره و 95 درصد اطمینان وتوان آزمون 95 درصد با استفده از فرمول تعیین حجم نمونه     20.8 محاسبه شده است.  که برای اطمینان بیشتر و با احتمال ریزش  نمونه ها      30 نفر در هر گروه منظور خواهد شد که مجموعا  60  بیمار انتخاب خواهند شد.

=20.8

 = 1.96   M=119/18          SD=34      

 = 1/64             d=12

1. از بیماران مراجعه کننده به بیمارستان بوعلی شهر زاهدان بر اساس معیارهای ورود به شیوه در دسترس، انتخاب و سپس نمونه ها به صورت تصادفی ساده به دو گروه مداخله و کنترل اختصاص خواهند یافت به این صورت که ابتدا به تعداد کل افراد مورد مطالعه پاکت حاوی گروه های مطالعه (A مداخله و B کنترل ) تهیه و به طورتصادفی، به تدریج و با تعیین فرد واجد شرایط یکی از پاکت ها به ترتیب به افراد منتخب اختصاص داده خواهد شد .

1. ابزار جمع آوری داده ها در این مطالعه شامل فرم اطلاعات دموگرافیک بیمار(سن، جنس، وضعیت تاهل، طول مدت بیماری، تحصیلات، قومیت، وضعیت اقتصادی، شغل، سابقه تغذیه با شیرمادر، سابقه خانوادگی ابتلا به سلیاک، استفاده از مکمل، ویتامین دی و قرص آهن)، پرسشنامه کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سلیاک و پرسشنامه تبعیت از رژیم غذایی می باشد.

• پرسشنامه کیفیت زندگی: این پرسشنامه برگرفته از مقاله  Pouchot و همکاران (2014)  می باشد که از 28 گویه و 4 زیرمقیاس تشکیل شده است. این 4 زیر مقیاس عبارتند از زیرمقیاس هیجان (7 سوال)، زیرمقیاس ناراحتی های مربوط به دستگاه گوارش (7 سوال)، زیرمقیاس نگرانی ها (7 سوال) و زیرمقیاس مشکل در مهارت های اجتماعی (7 سوال). در پرسشنامه کیفیت زنـدگی از مقیاس پنج درجه ای لیکرت (هرگز:1  گاهی اوقات:2   معمولا:3  اکثر اوقات:4، همیشه:5) طبقه بندی شده است، استفاده شد و گزینه ها از یک تا پنج نمره گذاری شدند. سیستم امتیازدهی ساده است و نمره هر بعد به صورت مجموعه ای از آیتم ها از 7 تا 35 برای هر زیر مقیاس که شامل  زیر مقیاس هیجان (7-35)، زیر مقیاس ناراحتی های مربوط به دستگاه گوارش (7-35) زیرمقیاس نگرانی ها (7-35) و زیر مقیاس مشکل در مهارت های اجتماعی (7-35) و نمره کل مجموعه از هر چهار زیرمقیاس (28-140)(عدد28 بهترین کیفیت زندگی و 140 نشان دهنده کیفیت زندگی ضعیف ) می باشد. روایی این پرسشنامه در مطالعه pouchotو همکاران در(2014)بررسی و پایایی آن نیز با استفاده از آلفای کرونباخ برای چهار زیرمقیاس 79/0 و نمره کل پرسشنامه 94/0 به دست آمد(47).در ایران پایایی ابزار توسط برزگر و همکاران (2018)برای زیر مقیاس ها از92/0- 73/0 و برای کل پرسش نامه 9/0 گزارش شده است (55)

پرسشنامه تبعیت از رژیم غذایی: برای این منظور از پرسشنامه Morisky و همکاران (1986) استفاده می شود. این پرسشنامه برای سنجش میزان تبعیت بیماران از رژیم غذایی فاقد گلوتن تهیه شده است. این پرسشنامه شامل 5 آیتم می باشد که به میزان سازش با درمان با یک پاسخ دو سویی (بله/ خیر) اشاره دارد. پایین ترین امتیاز 5 و بالاترین امتیاز 10 می باشد.. اگر پاسخ به سوال 3و4 و5 بله باشد، بیمار عمدا رژیم غذایی را قطع کرده است و از رژیم غذایی تبعیت نمی کند؛ حال انکه اگر به سوال 1یا2 پاسخ بله بدهد، بیمار ناخواسته رژیم غذایی را کنار گذاشته است. اگر به هیچ سوالی پاسخ بله ندهد، بیمار به خوبی از رژیم غذایی تبعیت می کند(50). در تحقیق Morisky همکاران (1986) پایایی پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ 61/0 به دست آمد و روایی آن نیز توسط گروهی از متخصصین تایید گشت(48).این پرسش نامه بعد از کسب مجوز به کارگیری از طراح اصلی ابزار،توسط دو نفر مترجم مسلط به زبان انگلیسی و فارسی برگردانده خواهد شد.پس از تایید نهایی توسط طراح وارد فرآیند اعتبار یابی خواهد شد که شامل سنجش روایی صوری ، روایی محتوی، روایی سازه و پایایی می باشد.برای سنجش صوری پرسشنامه ،در اختیار 15 نفر از مشارکت کنندگان قرار خواهد گرفت و پس از ویرایش گویه ها از نظر ظاهری قابل درک بوده ،روایی محتوی توسط 15-10 نفر از متخصصین انجام خواهد شد.و تحلیل عاملی با حداقل 200 نفر بر اساس تعداد گویه ها انجام خواهد شد.سپس از ضریب آلفا کرونباخ برای محاسبه همسانی درونی و از ضریب همبستگی پیرسون برای سنجش ثبات با استفاده از آزمون مجدد استفاده خواهد شد.

پژوهشگر پس از کسب مجوزهای ضروری و با مراجعه به انجمن سلیاک بیمارستان بوعلی شهر زاهدان ضمن ارائه اهداف مطالعه و چگونگی اجرای پژوهش بیماران را برای شرکت در مطالعه دعوت می کند. جهت ترجمه پرسش نامه تبعیت از رژیم غذایی و کیفیت زندگی چند مرحله انجام شده است مرحله اول ترجمه پرسش نامه از زبان اصلی به زبان هدف که دو مترجم این کار را انجام دادند مترجمان به هردوزبان اصلی و هدف تسلط داشته و دارای سابقه فعالیت ترجمه پرسش نامه هستند. مرحله دوم برگردان نسخه ترجمه شده از زبان هدف به زبان اصلی که توسط دو مترجم که هر دو به زبان مسلط بوده و در مرحله قبلی شرکت نداشته اند از زبان هدف به زبان اصلی برگردانده شد این دو مترجم نسخه اصلی را قبلا ندیده اند و در نهایت مرحله سوم انجام پیش آزمون که پرسش نامه در گروه کوچکی از بیماران مورد آزمایش قرار می گیرد.  نمونه ها به روش در دسترس و براساس حجم نمونه با توجه به معیارهای ورود انتخاب و سپس نمونه ها به صورت تصادفی ساده به دو گروه مداخله و کنترل اختصاص خواهند یافت به این صورت که ابتدا به تعداد کل افراد مورد مطالعه پاکت حاوی گروه های مطالعه (A مداخله و B کنترل ) تهیه و به طورتصادفی مرتب شدند. به تدریج و با تعیین فرد واجد شرایط یکی از پاکت ها به ترتیب به افراد منتخب اختصاص داده شد و به این ترتیب به دو گروه مداخله وکنترل تخصیص خواهند یافت از بیماران جهت شرکت در مطالعه رضایت کتبی اخذ خواهد شد. . اطلاعات مربوط به مشخصات فردی، کیفیت زندگی ، تبعیت از رژیم غذایی، شاخص های عملکردی و BMI تکمیل  خواهد شد.(پرداخت هزینه آزمایشات توسط پژوهشگر انجام می شود.) برای  گروه مداخله4 جلسه 90 دقیقه ای به مدت 4 هفته (هر هفته یک جلسه) در گروههای 9-7 نفره با مشارکت فعالانه بیمار به صورت ارائه مطالب براساس جدول محتوای آموزشی، بحث و تبادل نظر و پرسش و پاسخ توسط پژوهشگر در اتاق مجاور پزشک در درمانگاه انجام خواهد شد. گروه کنترل، فقط مراقبت معمول را دریافت می نمایند. بعد از گذشت سه ماه از اتمام جلسات آموزشی مجددا پرسشنامه های  کیفیت زندگی و تبعیت از رژیم غذایی همچنین شاخص های عملکردی (مقدار آهن و ویتامینD سرم) و BMI دردو گروه همزمان تکمیل و اندازه گیری  می شود. به لحاظ رعایت اخلاق در پژوهش  در گروه کنترل پس از پایان مداخله یک جلسه اموزشی تشکیل  خواهد شد وکتابچه آموزشی در اختیارشان قرار خواهد گرفت.

داده ها پس از جمع آوری در نرم افزار SPSS    وارد شده و سپس مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهند گرفت. جهت توصیف داده ها از آمار توصیفی (جداول توزیع فراوانی، میانگین و انحراف معیار) استفاده خواهد شد. برای بررسی نرمال بودن داده ها ابتدا آزمون کولموگروف- اسمیرنوف اجرا می شود. در صورت نرمال بودن داده ها، جهت مقایسه  میانگین ها قبل و بعد از مداخله به تفکیک در گروه ها از آزمون تی زوجی وبین گروهها از تی مستقل استفاده خواهد شد. در صورت نرمال نبودن داده ها، از آزمون های نا پارامتری معادل (آزمون ویلکاکسون و من ویتنی) استفاده خواهد شد.

برای کنترل متغیر مخدوش کننده از آنالیز کوواریانس استفاده خواهد شد

'راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران سال 1392'

 2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام میگیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزماییهای بالینی  بر روی بیماران یا داوطلبهای سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

13-کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانهی کتبی غیر ممکن یا قابل صرفنظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیتهی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

 16-پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. همچنین، در پژوهشهایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوهی جذب آزمودنی، باید توسط کمیتهی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

 25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنیها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنیها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار دادهها یا اطلاعات بهدست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

 28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهشهای خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته هایی که از نظر حمایت کنندهی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند

راهنمای اخلاقی کارآزمایی‌های بالینی در جمهوری اسلامی ایران1392

 فصل اول: ارزیابی سود و زیان

1. کارآزمایی‌های بالینی باید کاملاً در چارچوب یک طرح‌نامه و دستورالعمل مکتوب طراحی و اجرا شوند. طرحنامه و دستورالعمل کارآزمایی بالینی باید دربردارنده‌ی بخش ملاحظات اخلاقی، هم‌چنین اطلاعات مربوط به بودجه‌ی پژوهش، حامیان پژوهش، وابستگی حرفه‌ای، بیان هرگونه تعارض منافع احتمالی و تمهیدات مورد نظر برای ترغیب مشارکت افراد در مطالعه باشد.
2. شروع اجرای کارآزمایی منوط به بررسی و تأیید طرح‌نامه و دستورالعمل آن توسط کمیته‌ی اخلاق در پژوهش است. کمیته‌ی اخلاق در پژوهش حق پایش کارآزمایی‌های در حال اجرا را دارد. پژوهشگر موظف است که اطلاعات مورد نیاز برای پایش را در اختیار کمیته قرار دهد.
3. پژوهشگر موظف است که در طول اجرای پژوهش، هرگونه حادثه یا عارضه‌ی نامطلوب جدی قابل انتساب به پژوهش را در اولین زمان ممکن، به کمیته‌ی اخلاق در پژوهش و سایر مراجع قانونی ذی‌ربط گزارش دهد.

فصل دوم: رضایت آگاهانه

1. اخذ رضایت آگاهانه برای کارآزمایی بالینی باید همواره به‌صورت کتبی باشد. فرم رضایت‌نامه باید دربردارنده‌ی تمامی اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری فرد جهت شرکت یا عدم شرکت در پژوهش – شامل اطلاعاتی که در بندهای بعدی این راهنما ذکر شده اند – باشد.
2.  فرم رضایت آگاهانه باید توسط پژوهشگر ارشد - یا عضو دیگری از تیم پژوهشی که آگاهی و توانایی لازم را دارد، به‌عنوان نماینده‌ی پژوهشگر ارشد - و آزمودنی یا نماینده‌ی قانونی او امضا شود. این فرم باید حداقل در دو نسخه تهیه شود که یک نسخه‌ی آن به آزمودنی تحویل داده می‌شود و نسخه‌ی دیگر باید توسط پژوهشگر نگه‌داری شود.
3.  در مواردی که فرد به هر دلیلی قادر به خواندن فرم رضایت‌نامه‌ی مکتوب نباشد، باید فرد ثالثی که دارای تعارض منافع نباشد، مندرجات فرم را به زبان قابل فهم برای آزمودنی توضیح داده، به پرسش‌های او پاسخ دهد. در این حالت، فرم باید علاوه بر امضای پژوهشگر و امضا یا اثر انگشت آزمودنی، واجد امضای فرد ثالث پیش‌گفته نیز باشد
4.  هنگام ارسال طرح‌نامه برای بررسی توسط کمیته‌ی اخلاق، فرم رضایت‌نامه‌ای که قرار است به آزمودنی‌ها ارائه شود، باید به طرح‌نامه پیوست باشد. بررسی اخلاقی طرح‌نامه‌ی کارآزمایی بالینی بدون بررسی و ارزیابی فرم رضایت آگاهانه‌ی آن معتبر نخواهد بود.
5.  برای اخذ رضایت، اطلاعات باید به زبانی ارائه شود که برای آزمودنی قابل فهم باشد. آزمودنی یا نماینده‌ی قانونی او باید فرصت کافی برای پرس‌وجو در مورد جزییات کارآزمایی را داشته باشند. باید به‌طور مشخص اعلام شود که کارآزمایی یک فرایند پژوهشی است که مشارکت در آن داوطلبانه است و عدم قبول شرکت یا خارج شدن از کارآزمایی در هر زمانی، مراقبت از نمونه، حقوق و سلامت وی را تحت تأثیر قرار نخواهد داد.

عدم همکاری بیماران جهت شرکت در جلسات آموزشی که سعی می شود از طریق ارائه مطالب آموزشی مفید حداکثر مشارکت تامین شود.

کیفیت زندگی، بیماران سلیاک، تبعیت از رژیم غذایی، شاخص های عملکردی،    مداخله آموزشی، آموزش تعاملی

Educational intervention, quality of life, celiac patients, adherence to diet, functional indicators, interaction education.

1- Gujral N, Freeman HJ, Thomson ABR. Celiac disease: Prevalence, diagnosis, pathogenesis and treatment. World J Gastroenterol. 2012; 18(42): 6036-6059.

2- Jafari SA, Talebi S, Mostafavi N, Moharreri F, Kianifar HR. Quality Of Life in Children with Celiac Disease: A Crosssectional Study. Int J Pediatr. 2017; 5(7): 5339-5349.

3- https://www.tasnimnews.com/fa/news.

4- https://celiac.org/celiac-disease/understanding-celiac-disease-2/diagnosing-celiac-disease/screening/#mRJwG4IwPQatJG3L.99

5- Stauble TM. Celiac Disease: a Gluten Free Diet and Diet Quality. Theses and Dissertations-Dietetics and Human Nutrition. 2013; volume 13, https://uknowledge.uky.edu/foodsci_etds/13.

6- Sheikhian MR, Ganji A, Raad S, Meysami Bonab S. Relationship between Behavioral Disorders and Quality of Life in Patients with Celiac Disease. Govaresh. 2015; 20: 161-168.

7- Dahele A, Ghosh S. Vitamin B12 deficiency in untreated celiac disease. Am J Gastroenterol. 2001; 96(3): 745-750.

8- Botero-Lopez JE, Araya M, Parada A, Mendez MA, Pizarro F, Espinosa N, Canales P, Alarcon T. Micronutrient deficiencies in patients with typical and atypical celiac disease. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2011; 53(3): 265-270.

9- Wierdsma NJ, Van Bokhorst-de van der Schueren MA, Berkenpas M, Mulder CJ, van Bodegraven AA. Vitamin and mineral deficiencies are highly prevalent in newly diagnosed celiac disease patients. Nutrients. 2013; 5(10): 3975-3992.

10- Sainsbury K, Mullan B, Sharpe L. Reduced quality of life in coeliac disease is more strongly associated with depression than gastrointestinal symptoms. J Psychosom Res. 2013; 75: 135-141.

11- Hallert C, Granno C, Grant C, Hulten S, Midhagen G, Strom M, Svensson H, Valdimarsson T, Wickstrom T. Quality of life of adult coeliac patients treated for 10 years. Scand J Gastroenterol. 2002; 33(9): 933-938.

12- Roos S, Karner A, Hallert C. Psychological well-being of adult coeliac patients treated for 10 years. Dig Liver Dis. 2006; 38: 177-180.

13- Zarkadas M, Cranney A, Case S, Molloy M, Switzer C, Graham ID, Butzner JD, Rashid M, Warren RE, Burrows V. The impact of gluten-free diet on adults with coeliac disease: results of a national survey. J Hum Nutr Diet. 2006; 19: 41-49.

14- Green PHR, Stavropoulos SN, Panagi SG, Goldstein SL, Mcmahon DJ, Absan H, Neugut AI. Characteristics of adult coeliac disease in the USA: results of a national survey. Am J Gastroenterol. 2001; 96: 126-131.

15- Najjar L, Akabery A, Tofighiyan T, Shegarf Nakhaee MR. The effect of individual councelling on the quality of life in patients with myocardial infarction. Journal Management System. 2009; 16(4): 206-212.

16- Aghamolaei T, Eftekhar H, Mohammad K, Sobhani A, Shojaeizadeh D, Nakhjavani M. Influence of educational intervention using interaction approach on behaviour change, hemoglobin Alc and health related quality of life in diabetic patients. sjsph. 2005; 3(4): 1-2.

17- Mahdiyoun S A, Imanipour M, Mojtahedzadeh R, Hosseini A F. Comparison of Effectiveness of Interactive and Non-interactive Virtual Education about Brain Death and Organ Transplantation on Knowledge and Satisfaction of Critical Care Nurses. Hayat. 2015; 21 (2) :40-53

18- Harati K, Saqebi SA, Hoseyni SM, Mazlum SR, Chamanzari H, Zarqi N. Evaluation of Temperament–based Diet Intervention on the Symptoms of Gastroesophageal Reflux Disease. J Mazandaran Univ Med Sci. 2016; 26(140): 45-59.

19- Bascuñán KA, Vespa MC, Araya M. Celiac disease: understanding the gluten‑free diet. Eur J Nutr. 2016; DOI 10.1007/s00394-016-1238-5.

20- Dewar DH, Donnelly SC, McLaughlin SD. Celiac disease: management of persistent symptoms in patients on a gluten-free diet. World J Gastroenterol. 2012; 18: 1348-1356.

21- Brar P, Kwon GY, Holleran S, Bai D, Tall AR, Ramakrishnan R, Green PH. Change in lipid profile in celiac disease: beneficial effect of gluten-free diet. Am J Med. 2006; 119(9): 786-790.

22- Ciampolini M, Bini S. Serum lipids in celiac children. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 1991; 12(4): 459-460.

23- Samasca G, Sur G, Lupan I, Deleanu D. Gluten-free diet and quality of life in celiac disease. Gastroenterology and Hepatology From Bed to Bench. 2014; 7(3):139-143.

24- Haüser, W, Gold J, Stein J, Caspary WF, Stallmach A. Health-related quality of life in adult coeliac disease in Germany: results of a national survey. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2006; 18: 747-754.

25- Nachman F, Vázquez H, González A, Andrenacci P, Compagni L, Reyes H, Sugai E. Gastroesophageal reflux symptoms in patients with celiac disease and the effects of a gluten-free diet. Clin Gastroenterol Hepatol. 2011; 9(3): 214-219.

26- Di Sabatino A, Corazza GR. (Coeliac disease. Lancet. 2009; 373(9673): 1480-1493.

27- Pelegrí Calvo C, Soriano del Castillo JM, Mañes Vinuesa J. Quality of life and diagnosis process in adult celiacs from the Valencian Community. Nutr Hosp. 2012; 27: 1293-1297.

28- Aghamolaei T, Eftekhar H, Mohammad K, Sobhani A, Shojaeizadeh D, Nakhjavani M. Influence of educational intervention using interaction approach on behaviour change, hemoglobin Alc and health related quality of life in diabetic patients. sjsph. 2005; 3(4): 1-2

29- Mamene M, Lacdizgi S, Rahmani A, Behshid M. The effect of education based on the collaborative care model on . Medical-Surgical Nursing Journal. 2014; 3(2): 99-106.

30- Mora S, Weber G, Barera G, Bellini A, Pasolini D, Prinster C, Bianchi C, Chiumello G. Effect of gluten-free diet on bone mineral content in growing patients with celiac disease. The American journal of clinical nutrition. 1993 Feb 1;57(2):224-8.

31- Zare Shuraki H, Pishguee SAH, Zareian A, Atashzade F. The Effect of the Collaborative Care Model Implementation on Quality of Life in Patients with Heart Diseases. MCS. 2017; 4(1): 39-48

32- Sheykhian MR,  Meysami Bonab S, Raad S, Ganji A. Relationship between Behavioral Disorders and Quality of Life in Patients with Celiac Disease. Govaresh. 2015; 20: 161-168.

33- Kinsey L, Burden ST, Bannerman E. A dietary survey to determine if patients with coeliac disease are meeting current healthy eating guidelines and how their diet compares to that of the British general population. Eur J Clin Nutr. 2008; 62: 1333-1342.

34- Ohlund K, Olsson C, Hernell O, Ohlund I. Dietary shortcomings in children on a gluten-free diet. J Hum Nutr Diet. 2010; 23: 294-300.

35- Altobelli E, Paduano R, Gentile T, Caloisi C, Marziliano C, Necozione S, Di Orio F. Health-related quality of life in children and adolescents with celiac disease: survey of a population from central Italy. Health and Quality of Life Outcomes. 2013; 11: 204.

36- Zuccotti G, Fabiano V, Dilillo D, Picca M, Cravidi C, Brambilla P. Intakes of nutrients in Italian children with celiac disease and the role of commercially available gluten-free products. J Hum Nutr Diet. 2013; 26: 436-344.

37- Tontini GE, Rondonotti E, Saladino V, Saibeni S, De Franchis R, Vecchi M. Impact of gluten withdrawal on health-related quality of life in celiac subjects: an observational case-control study. Digestion. 2010; 82(4): 221-228.

38- Jacobsson LR. Daily life experiences, symptoms and well being in women with coeliac disease: A patient education intervention. LiU‐Tryck, Linköping, Sweden, 2011.

39- Kautto E, Ivarsson A, Norström F, Högberg L, Carlsson A, Hörnell A. Nutrient intake in adolescent girls and boys diagnosed with coeliac disease at an early age is mostly comparable to their non-coeliac contemporaries. J Hum Nutr Diet. 2014;  27: 41-53.

40- Tavakkoli  A, DiGiacomo D, Green PH, Lebwohl B. Vitamin D Status and Concomitant Autoimmunity in Celiac Disease. J Clin Gastroenterol. 2013; 47(6): 515-519.

41- Soares FL, de Oliveira Matoso R, Teixeira LG. Gluten-free diet reduces adiposity, inflammation and insulin resistance associated with the induction of PPAR-alpha and PPAR-gamma expression. J Nutr Biochem. 2013; 24: 1105-1111.

42- Samasca G, Sur G, Lupan I, Deleanu D. Gluten-free diet and quality of life in celiac disease. Gastroenterology and Hepatology From Bed to Bench. 7(3): 139-143.

43- Casellas F, Rodrigo L, Lucendo A. J. Benefit on health-related quality of life of adherence to gluten-free diet in adult patients with celiac disease. Rev Esp Enferm Dig. 2015; 107: 196-201.

44- Simsek S, Baysoy G, Gencoglan S, Uluca U. Effects of Gluten-Free Diet on Quality of Life and Depression in Children With Celiac Disease. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2015; 61(3):303-306.

45- Mahadev S, Gardner R, Lewis SK, Lebwohl B, Green PH. Quality of Life in Screen-detected Celiac Disease Patients in the United States, J Clin Gastroenterol. 2016; 50(5): 393-397.

46- Barzegar F, Rostami Nejad M, Mohaghegh-Shalmani H, Sadeghi A, Allahverdi Khani M, aldulaimi D. The effect of education on the knowledge of patients with Celiac disease. Gastroentrology Hepatology from Bed to Bench. 2017; 10: 23-47.

47- Jafari SA, Talebi S, Mostafavi N, Moharreri F, Kianifar HR. Quality Of Life in Children with Celiac Disease: A Crosssectional Study. Int J Pediatr. 2017; 5(7): 5339-5343.

48- Nasser Al-Qefari S, Wael Al-Twijri A, Mohammed Al-Adhadh A, Ahmad Al-Rashed O, & Al-Jarallah B. Health-Related Quality of Life among Patients with Celiac Disease in Saudi Arabia. Annals of Medical and Health Sciences Research. 2018; 8: 74-77.

49- Halfdanarson TR, Litzow MR, Murray JA. Hematologic manifestations of celiac disease. Blood. 2007; 109: 412–421.

50- Bahrami M. Quality of life in cancer and chronic diseases. Isfahan University of Medical Sciences & Health Services. 2013.

51- Pouchot J, Despujol C, Malamut G, Ecosse E, Coste J. Validation of a French Version of the Quality of Life. Celiac Disease Questionnaire, PLoS ONE. 2014; 9(5): 1-9.

52- Rostaminejad M. Celiac disease, gluten-free Diet Guide. Institute of Cyrus. 2008.

53- Morisky DE, Green LW, Levine DM. Concurrent and predictive validity of a self-reported measure of medication adherence. Med Care. 1986; 24: 67-74.

54- Habibi E, Alizade M. Applied Safety and Performance Indicators in the Industry. Fanavaran Publisher. 2013.

55- Barzegar F, Pourhoseingholi MA, Rostami-Nejad M, Gholizadeh S, Malekpour MR, Sadeghi A, Rostami K, Maleki I, Shahbazi S, Emami MH, Asadzadeh-Aghdaei H. Transcultural Adaptation and Validation of Persian Version of Celiac Disease Questionnaire (CDQ); A Specific Questionnaire to Measure Quality of Life of Iranian Patients. Galen Medical Journal. 2018 May 19;7:1106.

در بیماری سلیاک پرزهای روده باریک آسیب دیده و در جذب مواد اختلال ایجاد می شود. سلیاک یکی از علت های شایع سوء جذب یک یا چند ماده غذایی می باشد.مبتلایان به بیماری سلیاک به دلیل اختلال گوارشی و خودایمنی که دارند قادر به مصرف مواد غذایی حاوی ماده گلوتن نیستند.در درمان بیماری اول باید شیوه زندگی را تغییر داد و آموزش می تواند به عنوان روشی کارآمد در اولویت روش های درمانی محسوب شود. و در پژوهش فوق با استفاده از آموزش به افراد مبتلا به سلیاک سطح کیفیت زندگی و تبعیت از رژیم غذایی را در آنان می سنجیم.

آقای/ خانم محترم

ما از شما دعوت می کنیم تا دریک پروژه پژوهشی شرکت نمایید. ما اهمیت بالقوه این پژوهش را باور داریم. با این حال قبل از آنکه شما تصمیم بگیرید در آن شرکت کنید یا خیر، ما نیاز داریم مطمئن شویم که شما فهمیده اید اول اینکه ما برای چه این پژوهش را انجام می دهیم . دوم اینکه اگر موافقت کنید برای شما/ فرد تحت قیمومیت شما چه منافعی در برخواهد داشت. لازم به ذکر است هزینه ای بابت انجام این پژوهش به شما تحمیل نمی گردد. لطفاً این متن را به دقت بخوانید و هر سئوالی که دارید با اطمینان بپرسید و اگر تمایل دارید، با خویشاوندان دوستان یا هر فرد دیگر به بحث و تبادل نظر بپردازید، ما سعی خواهیم کرد تا بهترین توضیح را ارائه دهیم و هر اطلاعات بیشتری که شما بخواهید چه در حال، چه در آینده فراهم آوریم. شما مجبور به اخذ یک تصمیم فوری نیستید.

بله در پژوهش حاضر خون گیری نیز وجود دارد که من توضیحات کامل در مورد نحوه و انجام خون گیری ارائه خواهم داد.

از مزایای انجام این پژوهش می توان به کمک به کیفیت زندگی و تبعیت از رژیم غذایی افراد مبتلا به سلیاک اشاره کرد. 

از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ از ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎی ﺧﻮﻧﯽ حداکثر ﺑﻪ ﻣﯿﺰان 10 سی سی  و 2بار در حین انجام پژوهش ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد ﺧﻄﺮی ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻓﺮاد ﻣﺬﮐﻮر ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ. 

ﺗﻤﺎم اﻗﺪاﻣﺎت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﺷﺮﮐﺖ  ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن، ﺟﺰوی از ﭘﺮوﺳﻪ پژوهش و ﻓﺎﻗﺪ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺧﻄﺮ اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ.

مجری به من اطمینان داد که کلیه هزینه های مربوط به مداخلات (آزمایشاتی که مربوط به اجرای این پژوهش می باشد) رایگان می باشد و هزینه ای از من دریافت نمی کند.

روش جایگزین جهت آموزش افراد وجود ندارد.

1. اینجانب می دانم که اطلاعات مربوط به من/ موکل/ فرد تحت قیمومیت من اعم از اطلاعات شخصی و آنچه مربوط به بیماری یا روش درمان من/ موکل/ فرد تحت قیمومیت من میشود صرفاً نزد محقق ارشد این تحقیق قرار دارد و این محقق به هیچ عنوان اجازه انتشار اطلاعات شخصی من/ موکل/ فرد تحت قیمومیت من را مگر با اجازه کتبی من ندارد و فقط نتایج کلی و گروهی این تحقیق را می توانند بصورت مقاله، گزارش و از این قبیل منتشر نمایند.

  
ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﯿﻤﺎر ﯾﺎ ﻗﯿﻢ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ وی درﺧﻮاﺳﺖ درﯾﺎﻓﺖ ﻧﺘﺎﯾﺞ ازﻣﺎﯾﺸﺎت را داﺷﺘﻪ   اﻣﮑﺎن دﺳﺘﺮﺳﯽ وی ﺑﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺬﮐﻮر ﭘﺲ از ، ﺑﺎﺷﻨﺪ  . ﺑﻪ اﻃﻼع اﯾﺸﺎن ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ ، ﻣﺸﻮرت ﻣﺠﺮﯾﺎن ﻃﺮح ﺿﻤﻨﺎ ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺳﻮاﻻت ﺧﻮد درﻣﻮرد ﺑﯿﻤﺎری و ﻧﻘﺶ آﻧﻬﺎ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﺎرا ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮده و ﻣﺠﺮﯾﺎن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻨﺎﺳﺐ را در اﺧﺘﯿﺎر اﯾﺸﺎن ﻗﺮار ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد. 09154806280

1. من مطلع ام که هدف این تحقیق ............................. می باشد و مجری روش انجام پژوهش و نحوه انتخاب من/ موکل/ فرد تحت قیمومیت من بعنوان نمونه را در این پژوهش به من شرح دادند. ضمناً به من مهلت داده شد تا نظر خود را پس از مشورت با هر کس که مایل هستم، مبنی بر شرکت با میل خود و کاملاً اختیاری یا عدم شرکت در پژوهش مذکور اعلام نمایم.ضمناً مجری یادآور شدند که در صورت اعلام عدم تمایل به همکاری در این پژوهش رابطه درمانی من/ موکل/ فرد تحت قیمومیت من با مرکز درمانی و پزشک معالج دچار اشکال نخواهد شد.

اینجانب …………… شخصاً یا به نمایندگی از سوی …………… بعنوان ولی/ قیم/ وکیل قانونی رضایت قلبی خود را مبنی بر شرکت من/ موکل/ فرد تحت قیمومیت من در این پژوهش بعنوان نمونه اعلام نموده و موارد ذیل مورد تائید من می باشد:

من مطلع ام که مجری محترم بنام ............. دانشجوی کارشناسی ارشد پرستاری داخلی جراحیمی باشد و مجری متن اجازه پژوهش را (با امضای معاون پژوهشی دانشگاه پرستاری مامایی زاهدان )به من نشان دادند.

1- سن

2- جنس

3- وضعیت تاهل

4- طول مدت بیماری

5-  تحصیلات

6-  قومیت

7- وضعیت اقتصادی

8- شغل

9- سابقه تغذیه با شیرمادر

10- سابقه خانوادگی ابتلا به سلیاک

11- استفاده از مکمل،ویتامین دی و قرص آهن

پرسشنامه ها : پرسشنامه کیفیت زندگی

پرسشنامه تبعیت از رژیم غذایی