بررسی میزان آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر در سطح عرضه شهرستان زاهدان در سال 1398

مایکوتوکسین ها متابولیت های ثانویه قارچ ها هستند که ممکن است دارای اثرات سمی، سرطان زایی، جهش زایی و ناقص الخلقه زایی باشند(1). آفلاتوکسین ها گروهی از ترکیبات بسیار سمی از دسته مایکوتوکسین ها هستند که به راحتی در خلال رشد و انبار داری مواد غذایی به وجود می آیند. عوارض ناشی از مصرف آفلاتوکسین ها معمولا به دو صورت ظاهر می گردد. اول عوارض سریع که مربوط به پدیده مسمومیت و دوم عوارض کند که مربوط به خاصیت سرطان زایی می باشد(1).

حداقل 17 نوع آفلاتوکسین در طبیعت شناخته اند که در بین آن ها آفلاتوکسین های G1,G2,B1,B2 مهم تر هستند(2). امروزه آلودگی مواد غذایی به ویژه فرآورده های دامی و کشاورزی با انواع کپک ها از مهم ترین مشکلات می باشند. طبق محاسبات سازمان غذا و خواروبار جهانی 25 درصد از محصولات کشاورزی در جهان با کپک و مایکوتوکسین ها آلوده هستند(3).

برداشت نامناسب محصولات کشاورزی، خشک نمودن نامناسب، دستکاری نمودن زیاد محصول، شراسط نامناسب بسته بندی، ذخیره و انتقال محصولات کشاورزی باعث افزایش آلودگی قارچی محصولات کشاورزی و احتمال تولید مایکوتوکسین می شود(3).

کمی پس از کشف آفلاتوکسین های جدا شده از مواد غذایی، محققین پیشنهاد کردند که احتمال وقوع باقی مانده ی آفلاتوکسین در شیر و دیگر فرآورده های حیوانی تهیه شده از دام هایی که از مواد غذایی آلوده به آفلاتوکسین تغذیه کرده اند وجود دارد لذا پس از جداسازی این سم در شیر، آفلاتوکسینM1 نام گرفت(1). اکثر تحقیقات میزان آفلاتوکسین B1 موجود در جیره ، به آفلاتوکسین M1 را بین 4-1 یا 3-1 درصد بیان کردند(4). به طور خلاصه می توان گفت که خطرناکترین آفلاتوکسین که همان نوع B1 است در کبد و با دخالت اکسیداز های چندکاره توسط گاو های شیری عمدتا به مشتق 4-هیدروکسی خود تبدیل شده و آفلاتوکسین M1 را به وجود می آورد(5).

شیر مهم ترین منبع تامین کلسیم و فسفر به شمار می رود و به علت داشتن اسیدهای آمینه ضروری، جایگاه ویژه و مهمی در تامین پروتئین مورد نیاز بدن دارد. تحقیقات مستمر انجام گرفته در مورد مصرف فرآورده های لبنی نشان داده است که ارتباط نزدیک و مستمری بین مصرف این فرآورده ها و سطح سلامت افراد جامعه به لحاظ کارایی، ضریب هوشی، میزان ابتلا به بیماری های عفونی و تنظیم فعالیت های متابولیکی بدن وجود دارد. پژوهش های اخیر نشان می دهد مصرف شیر و فرآورده های شیری در کاهش فشار خون، افزایش چربی های مفید خون، جلوگیری از ابتلا به سرطان کولون و پیشگیری از پوکی استخوان مفید و موثر است(6).

از این رو بهداشت و سلامت شیر و فرآورده های آن اهمیت داشته و این به سلامت دام ها و تامین شیر سالم و عاری از آلودگی از آن ها بستگی دارد. استفاده از خوراک دام ناسالم و آلوده سبب ایجاد اختلال در چرخه سلامت دام، شیر و افراد مصرف کننده ی شیر و فرآورده های لبنی می گردد. پژوهش های مختلف بر روی خوراک دام نشان داده است که آلودگی خوراک دام به کپک ها و خصوصا بسیاری از محصولات کشاورزی که در تهیه ی خوراک دام دام استفاده می شوند، مستعد آسیب پذیری توسط توسط گروهی از قارچ ها می باشند که قادرند متابولیت های سمی تولید کنند(6).

آفلاتوکسین ها گروهی از سموم قارچی و از متابولیت های ثانویه گونه هایی از کپک ها مانند آسپیرژیلوس هستند که به آسانی در طی رشد و انبار داری مواد غذایی ایجاد می شوند(7). مصرف خوراک دام آلوده به آفلاتوکسین های B1 و B2 توسط گاو های شیری سبب هیدروکسیله شدن این سموم و تبدیل به آفلاتوکسین M1 وM2 می شود که در شیر قابل ردیابی می باشند(8،9).

عوارض ناشی از آفلاتوکسین ها سبب گردید تا برخی از کشورها برای این سم حدود قانونی و مجاز تعیین کنند که این در کشورهای مختلف بسیار متغیر است و به میزان توسعه و مشکلات اقتصادی کشورها بستگی داشته و حتی سطوح تعیین شده نمی تواند از اثرات مزمن آفلاتوکسین ها جلوگیری کند(10). در ایالت متحده آمریکا انجمن غذا و دارو یک حد کلی 20 نانوگرم در هر گرم را برای آلودگی های آفلاتوکسینی در غذاهای مورد مصرف دامی و 5/0 میکروگرم در کیلوگرم یا 50 نانوگرم در لیتر آفلاتوکسین در شیر را به عنوان حد مجاز مصرف بیان کرده است(11). کشورهای اوروپایی سطح مجاز آفلاتوکسین M1 در شیر، فرآورده های شیری و مواد غذایی کودکان 0005/0 میلی گرم در کیلوگرم مشخص کرده اند(12).

اگرچه روش های کاملا قابل اعتمادی که بتوانند تضمینی را در زمینه ی جلوگیری کامل از آلودگی های آفلاتوکسینی محصولات کشاورزی ارائه دهند، وجود ندارند، اما به طور کلی فرآیندهای سم زدایی شامل کاهش سم، تخریب ساختمانی سم و یا غیرفعال سازی سموم آفلاتوکسینی می باشد(13). نتایج تحقیقات انجام شده نشان داده که یکی از مهم ترین شیوه ها در کاهش بروز اختلالات مربوط به سموم آفلاتوکسین جلوگیری از ورود این سموم در شیر، گوشت و تخم مرغ با استفاده از مواد جاذب سم می باشد(13).

باتوجه به نگرانی روزافزون محققین داخلی و خارجی در رابطه با سطح بهداشتی و رعایت استاندارد های جهانی مواد غذایی و همچنین ارتباط مستقیم تغذیه با سلامتی افراد، تحقیقات فراوانی انجام شده است لذا لازم است تا برخی از این مطالعات را در این تحقیق ذکر کرده تا اهمیت این موضوع بیش از پیش برای ما روشن شود:

خدادی و همکارانش در سال 1392 مقاله ای با عنوان تعیین میزان آفلاتوکسین M1 غیراستاندارد در نمونه های شیر پاستوریزه کارخانجات استان خراسان جنوبی منتشر کردند، که در آن بر روی 59 نمونه از شیر های پاستوریزه از سه شهر مختلف استان تحقیق به عمل آمد. نتایج نشان داد شیوع بالای آلودگی با آفلاتوکسین درنمونه های شیر نگران کننده است و لزوم پیشگیری از ورود پیش ساز این سم (آفلاتوکسین ) در خوراک دام های شیری و نیز لزوم نظارت بیشتر را خاطر نشان می کند. ارتقای سطح فرهنگ تولیدکنندگان و همچنین نظارت بیشتر مسئولین جهاد کشاورزی و سایر سازمان ها جهت فراهم آوردن راه کارهای مناسب برای کاهش میزان آلودگی افلاتوکسین M1 در مراکز جمع آوری شیر را از قبیل کنترل خوراک دام و وضعیت انبار و نگهداری علوفه و غذای دام در این زمینه ضروری بنظر می رسد(14).

نوریان و همکارانش در سال 1393 مقاله ای با عنوان تعیین میزان آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر خام تولیدی استان قزوین به روش الایزا و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا را منتشر کردند، که در آن بر روی 170 نمونه شیر خام از تانکر های حمل شیر کارخانجات لبنی تحقیق به عمل آمد. نتایج نشان داد که آلودگی تمامی نمونه ‌ها به سم آفلاتوکسین بود که از این میزان52/33 درصد نمونه‌ها بیشتر و 48/66 درصد نمونه ‌ها کمتر از حد مجاز استاندارد ایران (ppb 5/0‌‌) بودند. میانگین میزان سم در گاوداری‌ های صنعتی 215/0، کارخانجات لبنی 268/0، مراکز جمع آوری شیر 734/0 و مراکز عرضه شیر 409/0‌ بر حسب نانوگرم در میلی لیتر مشخص گردید. بر اساس این یافته‌ها نظارت گسترده و دقیق بر روی مراکز تولید و عرضه شیر و فرآورده‌های لبنی ضروری است(15).

معینیان و همکارانش در سال 1392 مقاله ای با عنوان بررسی غلظت آفلاتوکسین M1 در شیر خام مراکز جمع آوری شهرستان دامغان را منتشر کردند، که در آن بر روی 61 نمونه شیر خام از دو مرکز جمع آوری شده است بطور کلی هیچ یک از نمونه های شیر خام ، غلظت آفلاتوکسینM1 بیشتر از حد استاندارد ایران (100نانوگرم در کیلوگرم ) نداشته اند . چون تفاوت بین میانگین دو فصل با p=0/001 معنی دار بوده است بنابراین مقایسه ی خوراک دام در دو فصل و کنترل بیشتر در زمستان از نظر نوع، فرآوری و نحوه ی نگهداری مفید خواهد بود(16).

محمدی و همکاراش در سال 1392 مقاله ای با عنوان بررسی وقوع آفلاتوکسین M1 در محصولات لبنی مورد فروش در ارومیه را منتشر کردند، که در آن بر روی 40 نمونه از شیر پاستوریزه، 40 نمونه از شیر استرلیزه، 40 نمونه پنیر خامه ای و 40 نمونه از پنیر ایرانی فتا از سوپرمارکت های واقع در سطح شهر اورمیه جمع آوری شد. نتایج نشان داد که محصولات لبنی باید برای آفلاتوکسین مورد ارزیابی قرار بگیرند و در حد امکان از آلودگی های قارچی در آنها جلوگیری شود(17).

موثق و همکاراش در سال 1392 مقاله ای با عنوان مطالعه میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام مراکز جمع آوری شده شهر تبریز را منتشر کردند، که در آن بر روی 90 نمونه شیر خام گاو از مراکز جمع آوری شیر اطراف شهر تبریز تحقیق به عمل آمد. نتایج نشان داد که میزان بالای آلودگی با آفلاتوکسین M1 در شیر خام گاو در منطقه تبریز نگران کننده است. بنابراین کنترل منظم دوره ای شیرهای خام تولیدی از نظر آفلاتوکسین M1 در شهر تبریز توصیه می گردد(18).

Aslam و همکارانش در سال 2016 مقاله ای با عنوان سطح بالاتری از آلودگی آفلاتوکسین M1 و ترکیب کمتری از شیر توسط زنجیره های بازاریابی غیر رسمی در پاکستان را منتشر کردند، که در آن بر روی 485 نمونه شیر از سه زنجیره مختلف در طول یک سال جمع آوری شده بود تحقیق به عمل آمد. نتایج نشان داد که سطوح بالای آلودگی در این تحقیق که بیش از استانداردهای اتحادیه اروپا (05/0 ppb) و USFDA (0،5 ppb) است، خواستار دخالت رادیکال توسط مقامات نظارتی و آگاهی جمعی از پیامدهای سلامت و ایمنی مصرف کنندگان شده است(19).

Akhtarlو همکارانش در سال 2017 مقاله ای با عنوان تعیین آفلاتوکسین M1 و فلزات سنگین در مارک های مختلف شیری نوزادان موجود در بازار های پاکستان را منتشر کردند، که در آن بر روی 13 نمونه از مارک های شیر موجود در بازار تحقیق به عمل آمد. نتایج نشان داد که غلظت Fe در تمام مارک های آزمایش شده در محدوده های طبیعی یافت شد در حالیکه غلظت های Zn و Ni غلبه بر هنجارهای استاندارد داشت. سطوح بالای AFM1، Zn و Ni در برخی از مارک های IFM مورد آزمایش نشان داد که یک رژیم کاملا بر اساس این مارک های IFM ممکن است پیامدهای جدی سلامتی در جامعه آسیب پذیر یعنی نوزادان را به همراه داشته باشد(20).

Jawaid و همکارانش دز سال 2015 مقاله ای با عنوان مشخصات آلاینده های آفلاتوکسین M1 در زنجیره تامین شیر در سند پاکستان را منتشر کردند، که در آن بر روی 84 نمونه از شیر های موجود در بازار سند پاکستان تحقیق به عمل آمد. نتایج نشان داد که 96.43٪ نمونه ها (81 نفر از 84) با AFM1 در محدوده 76-0.01-0.6 μg / L آلوده بودند. سطح آلودگی متوسط 0.38 میکروگرم در لیتر بود. مقادیر تعیین شده AFM1 در نمونه های شیر جمع آوری شده بالاتر از حد استاندارد کمیته اروپا بود در حالی که 70 درصد نمونه ها بیش از مقادیر تعیین شده توسط مقررات ایالات متحده بود. بر اساس این نتایج، مصرف روزانه AFM1 برای بزرگسالان به میزان 3.1 نانوگرم بر کیلوگرم وزن بدن در روز تعیین شد(21).

میزان آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر در سطح عرضه ی شهرستان زاهدان در سال 1397 چقدر است؟

2- میزان آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر در سطح عرضه ی شهرستان زاهدان در سال 1397بر اساس فصل های مختلف چقدر است؟

تعیین آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر در سطح عرضه شهرستان زاهدان در سال1397

1-تعیین میزان آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر در سطح عرضه ی شهرستان زاهدان در سال 1397

1-تعیین آفلاتوکسین M1 در نمونه های شیر در سطح عرضه شهرستان زاهدان در سال 1397 بر اساس فصل های مختلف

مراکز فروش لبنیات

آفلاتوکسین M1= بدنبال رشد کپکها از قبیل آسپرژیلوس فلاووس در غلات منجر به تولید آفلاتوکسین می گردد که بدنبال مصرف این خوراک های آلوده توسط دام منجر به تولید متابولیت های ثانویه می گردد که نوع M1  در شیر می تواند وجود داشته باشد.

توصیفی

شیرهای خام عرضه شده در شهرستان زاهدان در سال 1397

حجم نمونه با توجه به مطالعات مشابه و محدودیت های زمانی و بودجه ای 80 نمونه و در هر فصل 20 نمونه خواهد بود ( 16 و 14 )

نمونه گیری بصورت تصادفی ساده از بین  80 مرکز لبنی عرضه شیر صورت خواهد گرفت

فرم اطلاعاتی و نتایج آزمایشگاهی

6- روش اجرای طرح(با جزئیات بطور کامل شرح داده شود):

در این تحقیق به تعداد حجم نمونه ی تعیین شده از جانب مشاور آمار محترم، نمونه شیر خام از تانکر های حمل شیر در کارخانجات لبنی، دامداری های صنعتی، مراکز جمع آوری شیر و سایر مراکز عرضه شیر و در فصل های مختلف جمع آوری خواهد شد. جمع آوری شیر عموما دامداری های کمتر از 20 راس دام و نمونه های جمع آوری شده از مراکز عرضه ی شیر عموما مغازه هایی را که به صورت روزانه اقدام به فروش شیر و در زمینه ی لبنی(ماست بندی، بستنی فروشی) فعالیت می کنند را شامل خواهد شد. در مورد کارخانجات لبنی و گاوداری ها هر واحد به عنوان یک بهر تلقی خواهد گردید. از هر بهر یک نمونه و به میزان 50 میلی لیتر شیر خام در ظروف مخصوص 50 میلی لیتری استریل شرکت سوپا اخذ و در کنار یخ و حداکثر ظرف مدت 8-6 ساعت(با توجه به دور بودن مراکز از آزمایشگاه) به آزمایشگاه منتقل و تا زمان آزمایش در فریزر 20- درجه سانتی گراد نگه داری خواهند شد. روش نمونه برداری بر اساس روش استاندارد ملی نمونه برداری شیر موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران انجام خواهد شد. نمونه ها در آزمایشگاه در دمای 4 در جه ی سانتی گراد به مدت 5 دقیقه با دورg2000 سانتریفوژ میشود. سپس چربی رویی را به طور کامل به وسیله ی پیپت پاستور دور ریخته و مایع زیرین جهت انجام آزمایش آفلاتوکسینM1 مورد استفاده قرار خواهد گرفت. برای این منظور از کیت الایزای 96 تایی آفلاتوکسین M1 شرکت Euro-Clone که یک روش ایمونوآسی آنزیمی رقابتی که بر پایه ی واکنش آنتی ژن آنتی بادی میباشد، استفاده خواهد شد. در صورتیکه امکان نمونه گیری و انجام ازمایش کمی روی این نمونه ها در اره نظارت بر مواد غذایی  زاهدان باشد نمونه ها هم بصورت کیفی و هم کمی آزمون خواهد شد.

از آمار توصیفی جهت توصیف داده ها شامل فراوانی ، درصد و میانگین و انحراف معیار استفاده خواهد شد

8- ملاحظات اخلاقی:

پ

 بر اساس  دفترچه راهنمای عمومی اخلاق در پژوهشهای علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی  در جمهوری اسلامی ایران

و بندهای 1-  9- 10- 11- -25 – 28- 29 – 30 –و 31

1- هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

9-در پژوهش‌های پزشکی که ممکن است به محیط زیست آسیب برسانند، باید احتیاط‌های لازم در جهت حفظ و نگهداری و عدم آسیب رسانی به محیط ریست انجام گیرد.

10- هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

11- کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.    

30 -گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

ندارد

aflatoxin m1

1- Van Egmond, H.P. 1995. Mycotoxins: Regulations, quality assurance and reference materials. Food Add Contam. 12: 321-.033.

2-Lopez, C., Ramos, L., Ramadan, S., Bulacio, L., and Perez, J. 2001. Distribution of aflatoxin M1 in cheese obtained from milk artificially contaminated. Intl J Food Microbiol. 64: 211-215.

3-Bhat, R., Ravishankar, V. and Karim, A.A. (2010). Mycotoxins in food and feed: Prescent status and future concerns, Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 9: 57-81.

4-Aycicek, H., Aksoy, A., and Saygi, S. 2005. Determination of aflatoxin levels in some dairy and food products which consumed in Ankara, Turkey. Food Control. 16: 263-266.

5-Markaki, P., and Melissari, E. 1997. Occurrence of aflatoxin M1 in commercial pasteurized milk determined with ELISA and HPLC. Food Add. Contam. 14: 451-.654.

6-Alcroft R, Carnaghan RBA. Groundnut toxicity: Aspergilus flavus toxin (aflatoxin) in animal products. Preliminary communication; Vet Rec. 1962; 74:863–864.

7-Galvano F, Pietri A, Bertuzzi T, Fusconi G, Galvano M. Reduction of carryover of aflatoxin from cow feed to milk by addition of activated carbon. J of Food Protec. 1996; 59: 551-554.

8-Chiavaro E, Asta CD, Galaverna G, biancardi A, Gambarelli E, Dossena A. New reversed-phase liquid chromatographic method to detect aflatoxin in food and feed with cyclodextrins as fluorencence enhancer added to the eluent. J Chromatogrm A. 2001; 937: 31-40.

9-Salunkhe DK, Ad sole RN, Padule DN. Aflatoxins in foods and feeds. B.V.Gupta, managing. Director metropolitan. 1987.

10-Galvano F, Pietri A, Bertuzzi T, Fusconi G, Galvano M. Reduction of carry over of aflatoxin from cow feed to milk by addition of activated carbon. J of Food Protec. 1996; 59:551-554.

11-Ellis JA, Harvey RB, Kubena LF. Reduction of aflataxin M1 residues in milk utilizing hydrated sodiumcalcium alumino- silicate (abs). Toxicologist. 1995; 10: 163.

12-Egmond HP, van Paulsch WE, Veringa HA, Schuller PL. The effect ofprocessing on the aflatoxin M1 content of milk and milk products. Arch. Inst.Pasteur Tunis. 1983; 54: 381-90.

13-Samarajeewa, U., Sen, A.C., Cohen, M.D., and Wei, C.I. 1990. Detoxification of Aflatoxins in Foods and Feeds by Physical and Chemical Methods. J Food Protect. 53: 489-501.

14- خدادادی مریم ، باریک بین بهنام ، سهل ابادی فاطمه ،خسروی رسول ، نقی زاده علی، شهریاری طاهر. تعیین میزان آفلاتوکسین M1 غیر استاندارد در نمونه های شیر پاستوریزه کارخانجات استان خراسان جنوبی. شانزدهمین همایش ملی بهداشت محیط ایران- مهر 1392.

15- نوریان رضا؛ پورفرزانه علیرضا؛ مشاطیان فرامرز. تعیین میزان آفلاتوکسین M1 در نمونه‌های شیر خام تولیدی استان قزوین به روش الایزا و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا. مقاله 2، دوره 1، شماره 3، زمستان 1393، صفحه 7-13.

16-معینیان خلیل الله، راستگو طیبه. بررسی غلظت آفلاتوکسین M1 در شیر خام مراکز جمع آوری شهرستان دامغان. شانزدهمین همایش ملی بهداشت محیط ایران- مهر1392.

17-: محمدی ح., علی زاده م. بررسی وقوع آفلاتوکسین M1 در محصولات لبنی مورد فروش در ارومیه، ایران. مجله بین المللی علوم و فناوری کشاورزی : 1389 , دوره 12 , شماره ویژه نامه ; از صفحه 579 تا صفحه 583 .

18- موثق محمدحسین, آدینه وند سعید. مطالعه میزان آفلاتوکسین M1 در شیر خام مراکز جمع آوری شیر در شهر تبریز. بهداشت مواد غذایی : تابستان 1392 , دوره 3 , شماره 2 (پیاپی 10) ; از صفحه 63 تا صفحه 70.

19-Naveed Aslam, Muhammad Yasin Tipu, Muhammad Ishaq, Ann Cowling, David McGill,Hassan Ma.hmood Warriach, and Peter Wynn. Higher Levels of Aflatoxin M1 Contamination and Poorer Composition of Milk Supplied by Informal Milk Marketing Chains in Pakistan. Toxins (Basel). 2016 Dec; 8(12): 347.Published online 2016 Dec 5. doi: 10.3390/toxins8120347.

20- Saeed Akhtar, Muhammad Arif Shahzad, Sang-Ho Yoo, Amir Ismail, Aneela Hameed, Tariq Ismail, and Muhammad Riaz. Determination of Aflatoxin M1 and Heavy Metals in Infant Formula Milk Brands Available in Pakistani Markets. Korean J Food Sci Anim Resour. 2017; 37(1): 79–86.Published online 2017 Feb 28. doi: 10.5851/kosfa.2017.37.1.79.

21- Sana Jawaid, Farah N. Talpur,⁎,1 Shafi M. Nizamani, and Hassan Imran Afridi. Contamination profile of aflatoxin M1 residues in milk supply chain of Sindh, Pakistan. Toxicol Rep. 2015; 2: 1418–1422.Published online 2015 Oct 21. doi: 10.1016/j.toxrep.2015.10.011.

-