بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر تئوری رفتار برنامه ریزی شده توسعه یافته بر مصرف غذای آماده در دانش آموزان پسر پایه اول دبیرستانی شهر زاهدان

بدلیل رشد سریع شهرنشینی ، جهانی سازی صنایع غذایی ،استفاده گسترده از رسانه های جمعی و ارتباطات ، تغییر در نیروی کار و کاهش هزینه نیروی کار ،گذار تغذیه ای در سطح جهان صورت گرفته است(1).امروزه با وجود فشارها و محدودیت هایی از قبیل کار و مسئولیت های خانوادگی ،مسئولیت های اجتماعی و نداشتن زمان کافی ،افراد با سرعت بیشتر و تلاش کمتر غذای خود را آماده می کنند تا در زمان و انرژی صرفه جویی کنند(2). با توجه به تغییرات ایجاد شده در شیوه زندگی وفرصت کمتری که برای آماده نمودن مواد غذایی  وجود دارد مصرف مواد غذایی خارج از خانه(فست فودها) افزایش یافته است(3). فست فود ها غذاهایی هستند که بسرعت طبخ و آماده شده، و در رستورانها و کافه ها به عنوان یک وعده کامل یا یک میان وعده غذایی عرضه میشوند، غذای آماده شامل انواع ساندویج، همبرگر،پیتزا،سیب زمینی سرخ شده ، سوسیس، کالباس،ناگت مرغ،چیزبرگر و مرغ سوخاری میباشد (4, 5). هر چند این غذاها طعم و ظاهر جذاب دارند اما عادات غذایی نادرستی مانند پر خوری، کم تحرکی و سریع غذا خوردن ایجاد می کنند(6).مطالعات نشان داده اند مصرف غذاهای آماده باعث اثرات منفی بر سلامتی افراد  مانند چاقی ،اضافه وزن،بیماری قلبی و عروقی ، دیابت ، فشارخون و سرطان می شوند (7-10). اغلب افراد دچار اضافه وزن و چاقی از اعتماد به نفس پایین و ترس های بیهوده و بی دلیل رنج میبرند. تحمل آنها در برابرگرمای محیط کمتر است. در انجام فعالیت های فیزیکی دچار مشکل بوده و به دلایل فیزیکی و یا روانشناحتی با مشکلات باروری مواجه هستند. مشکلات اجتماعی و روانشناختی گاهی بیش از مشکلات جسمی مربوط به چاقی افراد مبتلا به این عارضه را آزار میدهند(11, 12). مطالعات نشان داده اند که ارتباط معنی داری بین مصرف فست فود و اضطراب آشکار و افسردگی وجود دارد(13, 14).

بیشترین گروه سنی مصرف کننده این غذا ها نوجوانان و جوانان زیر 25 سال می باشند. مهمترین دلایل مصرف غذاهای آماده ، خوشمزه بودن و دسترسی راحت و آسان به فست فودها و ارزان بودن آنها نسبت به غذاهای رستوران  و تلقی شدن نوعی تفریح و سرگرمی بوده است (4, 7). یک سوم کودکان روزانه فست فود می خورند و مقدار زیاد کالری موجود در فست فودها و نوشیدنی های شیرین شده عامل مهمی برای چاقی کودکان است(15, 16).بر اساس مطالعات انجام گرفته15/5 درصد دانش آموزان کشوربصورت هفتگی غذای آماده مصرف می کردند و شاخص مذکور در حوزه جغرافیایی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان 8/16 درصد بود (17). ایجاد رستورانهای جدید غذای آماده بطور وسیعی  افزایش یافته که بر سلامتی و رژیم غذایی سالم موثر میباشد. همچنین بین دسترسی به رستورانهای فست فودی و بالاتر بودن شاخص توده بدنی ارتباط وجود دارد(18). عوامل خطر زیادی در ارتباط با شیوع چاقی در کودکان و نوجوانان  شناسایی شده که عبارتند از فقدان فعالیت فیزیکی الگوی غذایی ناسالم ،مصرف نوشیدنیهای  گازدار، استفاده طولانی مدت از از تلویزیون و رایانه و اثرات زیست محیطی  که رژیم غذایی ناسالم مهمترین عامل چاقی و اضافه وزن می باشد(19)

فراوانی مصرف غذاهای آماده بوسیله نوجوانان ممکن است  برای رشد و نموشان زیان آور باشد. دوره نوجوانانی دورانی است که رشد و نمو فیزیکی و عقلی سریع می باشد، در نتیجه انرژی و نیازهای تغذیه ای بالاست، بنابراین  افراد این گروه سنی باید سعی کنند تا از رژیم کافی و مناسب پیروی کنند. تحقیقات نشان داده است خوردن زیاد غذای آماده منجر به دریافت میزان بالایی از انرژی، چربی کل، چربی اشباع شده و سدیم و دریافت میزان های کمی از ویتامین A، ویتامین C، شیر، میوه ها و سبزیجات میشود. مصرف غذاهای پرچرب معمولا با چاقی ، افزایش کلسترول خون و بیماریهای قلبی و عروقی و دیابت نوع 2 در ارتباط است(7, 9). مطالعات نشان می دهند که تعداد دفعات مصرف فست فود در ماه در دانش آموزان پسر نسبت به دختر  بیشتر است(8, 9, 20).

اعتقاد بر این است که عادات و رفتارهای غذایی در دوران کودکی و نوجوانی شکل گرفته اند وتقویت و یا تشدید شده اند که نشاندهنده اهمیت دوران کودکی و نوجوانی بعنوان مرحله ای حساس و فرصتی مناسب بمنظور مداخلات پیشگیرانه مختلف میباشد (21).نوجوانی با مبارزه برای استقلال از پدر و مادر، توسعه دوستی وقرارگرفتن در معرض همسالان مشخص می شود که بر عادات غذاخوردن نوجوان تاثیر می گذارد(22).

بر اساس مطالعات انجام گرفته ،نوجوانانی که از یک رستوران غذای آماده (فست فودی)با یک والد یا سرپرست بازدید کردند غذای آماده دارای کالری کمتری نسبت به نوجوانانی که به تنهایی آمده بودند خریداری کردند.والدین برنامه ریزان غذا برای کودکان و تصمیم گیرنده اصلی برای رفتن به بیرون برای خوردن غذا وکنترل کننده اولیه غذا در منزل برای نوجوانان  از طریق خرید مواد غذایی  می باشند .والدین با خرید غذاهای سالم تر و محدود کردن مواد غذایی ناسالم موجود در خانه بر الگوی غذایی آنان تاثیرمی گذارند، با این حال عوامل اجتماعی دیگری مانند تبلیغات غذای آماده، فقدان اطلاعات صحیح در مورد میان وعده های سالم و فشار دوستان ، همکاران  و همسالان برای خوردن غذای ناسالم تاثیر گذار هستند(12, 22).

یکی از راههای تغییر عادات غذایی در افراد تغییر در نگرش آنان می باشد. در این میان تئوریها به خوبی میتوانند به تعیین ویژگیها، باورها و ارزش های فردی که مرتبط با رفتارهای بهداشتی مختلف هستند و ممکن است قابل تغییر باشند کمک نمایند(7). محققان آموزش بهداشت به منظور تغییر رفتار،مدلهای مختلفی را با کاربرد الگوهای گوناگون روانشناختی و اجتماعی مهیا  کرده اند.کارآزماییهای مختلف در حوزه موضوعات گوناگون بهداشتی نشان داده اند که اغلب مداخلاتی که ازمدلهای تغییر رفتار استفاده کرده اند، در نیل به اهداف خود موفقتر بوده اند و کار آیی مدل های مذکور در تغییر رفتار به اثبات رسیده است .تئوری رفتار برنامه ریزی شده در حوزه انتخاب غذا به عنوان یکی از تئوریهای مهم مطرح است. در این مطالعه به این دلیل اساس برنامه مداخله آموزشی را مبتنی بر نظریه رفتار برنامه ریزی شده استوار کردیم که عوامل مختلفی مانند عوامل انسانی (نگرش فرد)، اجتماعی (هنجارهای ذهنی) و محیطی (کنترل رفتاری درک شده)بر الگوهای تغذیه ای مؤثر هستند یکی از الگوهایی که این عوامل را به خوبی بیان و ارزیابی میکند تئوری رفتار برنامه ریزی شده است(23) .این تئوری در مطالعاتی  با موضوعاتی همچون مصرف فست فود، مصرف شیر، مصرف میوه و سبزی  و .... بکار رفته است(24). براساس این تئوری مهم ترین عامل تعیین کننده رفتار قصد فرد برای انجام آن میباشد. قصد رفتار تحت تاثیر سه عامل نگرش، هنجارهای اجتماعی و کنترل رفتاری درک شده است. سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده عبارتنداز رفتار(انجام یک عمل منفرد وقابل مشاهده در یک زمان مشخص)  قصد فرد(اندیشه انجام رفتار) نگرش(احساس مثبت یا منفی فرد نسبت به انجام رفتار مورد نظر) هنجارهای اجتماعی(درک فرد از فشارهای اجتماعی ناشی از افراد مهم در انجام یا عدم انجام رفتار  ) و کنترل رفتاری درک شده (درک فرد از سختی و آسانی رفتار)که به خوبی قصد رفتار و متعاقبا رفتار را پیش بینی می کنند(4, 7, 8, 25).

مطالعات اخیر به ترکیب تئوری خود تعیین کنندگی و تئوری رفتار برنامه ریزی شده پرداخته اند چون این عمل می تواند تئوری رفتار برنامه ریزی شده را تکمیل نماید. متغییرهای انگیزشی تئوری خود تعیین کنندگی می تواند بر متغییرهای شناختی اجتماعی تئوری رفتار برنامه ریزی شده تاثیر بگذارد. همچنین ترکیب تئوری خود تعیین کنندگی و تئوری رفتار برنامه ریزی شده در پیش بینی رفتار مصرف اسنک ها دارای قدرت پیش بینی کنندگی  بیشتری شده است (26).

اجزای تئوری رفتار برنامه ریزی شده توسعه یافته

در ایران مطالعه درباره مصرف غذای آماده محدود و بطور عمده در بزرگسالان انجام شده و نتایج مطالعات اندک، افزایش مصرف این غذاها را در گروه سنی نوجوان و جوان نشان میدهد بنابراین  با توجه به اندک بودن مطالعات انجام شده و افزایش گرایش مصرف غذاهای فست فودی (دارای ارزش غذایی پایین) و اهمیت سلامت نوجوانان و جوانان بعنوان آینده سازان جامعه ، ارتباط بین مصرف غذاهای آماده با بیماریهای غیر واگیر و عدم وجود مطالعه مداخله ای که ترکیبی از تئوری رفتار برنامه ریزی شده و خود تعیین کنندگی باشد، این مطالعه قصد دارد اثر بخشی مداخله آموزشی بر مصرف فست فود در دانش آموزان پسر پایه اول دبیرستانی شهر زاهدان را بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده توسعه یافته بررسی نماید.

بررسی متون:              

1. در مطالعه ای نیمه تجربی که توسط پیمان و همکاران در سال 1393بر روی دانش آموزان دختر دبیرستانی سبزوار انجام شد، نتایج نشان داد که 82/8 درصد(21 نفر( دانش آموزان در ماه حداقل دو بار فست فود مصرف میکردند. سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده )آگاهی، نگرش، هنجارهای انتزاعی و کنترل رفتاری درک شده( با هم 5/56درصد قصد رفتار و 32/20 درصد رفتار را پیش بینی کردند. در این میان نقش نگرش در پیش بینی قصد، بیشتر از سایر سازه ها بود(24).
2. در مطالعه ای توصیفی - تحلیلی که توسط امینی و همکاران در مورد مصرف فست فود ها درسال 1391 اردبیل انجام شد، میزان غذاهای آماده مصرفی در افراد شهری از افراد روستایی بیشتر بود و اختلاف معنی داری بین نوع و تعداد دفعات غذاهای آماده مصرفی با شغل افراد و تحصیلات وجود داشت اما بین نوع غذای آماده و سن اختلاف معنی داری مشاهده نشد(6) .
3. در مطالعه ای توصیفی- تحلیلی که به منظور بررسی عوامل مرتبط با مصرف فست فودها در شهر بندر عباس در سال 92 صورت گرفت،5/50 %افراد از بین غذاهای آماده پیتزا را ترجیح دادند. در افراد زیر 25 سال مصرف غذاهای آماده بیشتر از سایر گروههای سنی بود، افراد تحصیل کرده دانشگاهی بیشتر از سایر مقاطع تحصیلی مصرف کننده غذاهای آماده بودند.43% افراد ماهی یکبار فست فود مصرف کردند(4).
4. مطالعه ای توصیفی- تحلیلی توسط یار محمدی و همکاران سال 89 به بررسی عوامل پیش بینی کننده رفتار دانش آموزان دبیرستانی در خصوص مصرف غذاهای آماده با استفاده از تئوری رفتار برنامه ریزی شده در شهر اصفهان پرداخت. در این مطالعه سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده 5/27درصد قصد و 6 درصد رفتار را پیش بینی کردند .در این میان نقش نگرش در پیش بینی قصد بیشتر از سایر سازه ها بود(7).
5. در پژوهش میر کریمی و همکاران که بصورت توصیفی - تحلیلی در سال94 ، عوامل موثر بر مصرف فست فود در دانش آموزان دبیرستانی در علی آباد کتول را بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده بررسی کرد، مصرف فست فود 4 بار در ماه بود و مصرف فست فود با قصد رفتاری و هنجارهای انتزاعی ارتباط معنی داری نشان داد. دوستان اثر گذارترین هنجار انتزاعی در قصد مصرف فست فود بودند (8).
6. در مطالعه توصیفی - تحلیلی  سئو[1] و همکاران که به بررسی عوامل موثر  بر مصرف فست فود ها در دانش آموزان مدارس راهنمایی سئول با تئوری رفتار برنامه ریزی شده پرداخت، دوستان هنجار انتزاعی مهمتری نسبت به خانواده و معلمان بودند. کنترل رفتاری درک شده در پسران نسبت به دختران بیشتر بود. قصد رفتاری تحت تاثیر هنجارهای انتزاعی  و کنترل رفتاری درک شده بود(9).
7. در تحقیق علیمرادی و همکاران که بمنظور بررسی عوامل موثر بر فست فود ها در سنندج بر روی نوجوانان از نوع مطالعات توصیفی - تحلیلی انجام پذیرفت، 8/69 % افراد حداقل یکبار در هفته غذای آماده مصرف می کردند. بین آگاهی فرزندان و تحصیلات مادر ارتباط پیدا شد.  دختران بیشتر در رستوران و دختران بیشتر در منزل علاقه به مصرف فست فود داشتند (20).
8. بر اساس مطالعه پیمان و چارقچیان که بصورت نیمه تجربی در سال 93،  تاثیر مداخله  آموزشی برمصرف میان وعده های کم ارزش در مدارس متوسطه شهرستان نیشابور را بر اساس مدل تئوری رفتار برنامه ریزی شده بررسی نمود بعد از مداخله آموزشی در مصرف میان وعده های کم ارزش در گروه آزمون کاهش دیده شد.تغییر معنی داری در نمره آگاهی ،هنجارانتزاعی، کنترل رفتار درک شده و قصد رفتاری دیده شد(27).
9. مطالعه ای توصیفی-تحلیلی توسط گریلی و  همکاران در سال 2016  با استفاده از یک تئوری توسعه یافته بر روی سه رفتار مرتبط با غذا خوردن در دانش آموزان دوره متوسطه انجام شد. در این مطالعه مدل خود تعیین کنندگی، تئوری رفتار برنامه ریزی شده و رویکرد فرایند عمل بهداشتی با هم ترکیب شدند و این مدل جدید در مورد سه رفتار تغذیه ای شامل مصرف میوه و سبزی،مصرف صبحانه و مصرف میان وعده غذایی آزمایش شد. نتایج نشان داد که حمایت خودمختاری درک شده روی کنترل رفتاری درک شده، و نگرش بر روی قصد تاثیر دارند. علاوه بر این استراتژیهای برنامه ریزی فقط در مورد رفتار مصرف میوه و سبزی میانجی بین قصد و رفتار بود(26) .
10. در مطالعه توصیفی – تحلیلی که توسط کاستلانوز[2]  در سال2014 عوامل مرتبط بامصرف فست فود را در نوجوانان پکن چین بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده بررسی کرد.نتایج نشان داد مصرف فست فود بطور میانگین33/1± 5/1بار در هفته و بینBMI  و فواصل زمانی مصرف فست فود در هفته ارتباط معنی داری وجود نداشت. بین نمرات سازه های تئوری و فواصل زمانی مصرف فست فود در هر هفته همبستگی معنی داری مشاهده شد.(1)

تعیین تاثیر آموزش مبتنی بر تئوری رفتار برنامه ریزی  شده توسعه یافته بر مصرف غذای آماده در دانش آموزان پسر دبیرستانی پایه اول  شهر زاهدان

1. تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره هنجارهای انتزاعی در دانش آموزان پسردبیرستانی در مورد مصرف فست 2 ماه  بعد از مداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل
2. تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره نگرش در  دانش آموزان پسردبیرستانی در مورد مصرف فست فودها 2ماه بعد از مداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل
3. تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره کنترل رفتار درک شده در دانش آموزان پسردبیرستانی در مورد مصرف فست فودها 2 ماه بعد ازمداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل
4. تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره قصد رفتاری در دانش آموزان پسر دبیرستانی در مورد مصرف فست فودها 2 ماه بعد از مداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل
5. تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره انگیزش خودمختاری در دانش آموزان پسر دبیرستانی در مورد مصرف فست فودها 2 ماه بعد از مداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل
6. تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره حمایت خود مختاری درک شده در دانش آموزان پسر دبیرستانی در مورد مصرف فست فودها 2 ماه بعد از مداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل

    7.تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره رفتار مصرف فست فود در دانش آموزان پسردبیرستانی2 ماه بعد از مداخله آموزشی بین دو گروه مداخله و کنترل

سازمان آموزش و پرورش – وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی -معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

نگرش نسبت به رفتار(Attitude):

تعریف نظری: احساس مثبت یا منفی فرد به یک رفتار (9).

تعریف عملی:منظور از نگرش نسبت به رفتار احساس مثبت یا منفی فرد به مصرف فست فودکه بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش نگرش پرسشنامه  و مجموع نمرات حاصله سنجیده میشود.

هنجارهای انتزاعی (subjective norms ) :

تعریف نظری : باورفرد در مورد اینکه بیشتر افراد مهم زندگی وی فکر می کنند او باید یا نباید به انجام رفتار مورد نظر بیردازد (9).

تعریف عملی:منظور باورهای دانش آموزان در مورد اینکه اطرافیانش در خصوص مصرف فست فود توسط او چه نظری دارند که بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش هنجارهای انتزاعی پرسشنامه و مجموع نمرات حاصله سنجیده میشود.

کنترل رفتاری درک شده(perceived behavioral control) :

تعریف  نظری:کنترل رفتاری درک شده یعنی اینکه فرد چقدر احساس میکند که مطابق با رفتار مشخص وضع شده برخورد مینماید (9).

تعریف عملی:دانش آموزان مورد بررسی تا چه اندازه برخوردن فست فود کنترل دارند که بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش کنترل رفتاری درک شده پرسشنامه و مجموع نمرات حاصله سنجیده خواهد شد

رفتار(behaveor):

تعریف نظری:یک عمل منفرد و قابل مشاهده که در یک زمان مشخص انجام میشود (5).

تعریف عملی:در این مطالعه منظور رفتاری است که دانش آموزان در خصوص مصرف فست فود ازخود نشان می دهند که بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش رفتار پرسشنامه و مجموع نمرات حاصله سنجیده خواهد شد  .

قصد رفتاری (intention) :

تعریف نظری : اندیشه انجام رفتار که عامل تعیین کننده بلافصل رفتار مشخص است(28).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور میزان قصد دانش آموزان مورد بررسی در خصوص مصرف فست فود می باشد که بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش قصد رفتاری پرسشنامه و مجموع نمرات حاصله سنجیده میشود.

حمایت خود مختاری درک شده (perceived autonomy support):

تعریف نظری :باور افراد در مورد اینکه افراد مهم زندگی فرد از شروع توسط خود فرد، فرصت برای انتخاب ،حل مشکلات بصورت مستقل و مشارکت در تصمیم گیری حمایت می کنند(29).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور این است که افراد مهم زندگی دانش آموزان مورد بررسی تا چه اندازه حمایتهای لازم را در مورد کاهش مصرف فست فود بعمل خواهند آورد که بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش حمایت خود مختاری درک شده پرسشنامه و مجموع نمرات حاصله سنجیده میشود

انگیزش خود مختاری( Autonomous motivation) :

تعریف نظری:انگیزش خود مختاری نشان دهنده درگیر شدن در یک رفتار بعلت اقناع نیازهای روانی فطری می باشد.(29)

تعریف عملی: در این مطالعه منظور این است که دانش آموزان مورد بررسی تا چه اندازه بعلت اقناع نیازهای  روانی و فطری اقدام به کاهش مصرف فست فود می نمایند که بر اساس پاسخگویی به سوالات بخش انگیزش خودمختار پرسشنامه و مجموع نمرات حاصله سنجیده میشود .

مداخله ای از نوع نیمه تجربی

جامعه مورد مطالعه:دانش آموزان پسر پایه اول دوره اول  مقطع متوسطه شهر زاهدان

معیار ورود: 

• رضایت دانش آموزجهت شرکت در طرح - سلامت دانش آموز (عدم ابتلا به مشکلات گوارشی )

معیار خروج:

انتقال دانش آموز از مدرسه- ترک تحصیل

در این مطالعه با استفاده از فرمول زیر (مقایسه دو میانگین )و در نظر گرفتن 05/0=α  و 2/0=βاطلاعات بدست آمده از مطالعات قبلی (24)حجم نمونه برای کلیه سازه ها ی تئوری رفتار برنامه ریزی شده در هر گروه کمتر از 50 نفر بدست آمد در روش محاسبه حجم نمونه توان آزمون 80 درصد بوده است و خطای نوع اول نیز 5 درصد درنظر گرفته شده است لذا از آنجائیکه نمونه مورد نیاز در دسترس است و هزینه اضافی متحمل سیستم نمی نماید ،حجم نمونه افزایش که به توان آزمون نیز کمک می کند.نهایتا در مطالعه حاضر در هر گروه 150نفر مورد بررسی قرار خواهند گرفت .

α  =0/05

β=0/2
zα=1/96  

zβ=0/85  

x1=8/084    

x2=11/36  

s1= 1/09

s2=2/91

با توجه به اینکه شهر زاهدان از لحاظ بافت فرهنگی متفاوت است روش نمونه گیری به روش خوشه ای چند مرحله ای می باشد. بدین صورت که در ابتدا از دو ناحیه آموزش و پرورش شهر زاهدان لیست مدارس متوسطه دوره  اول را تهیه و سپس شهر به 5 منطقه تقسیم و از هر منطقه 2 مدرسه بصورت تصادفی انتخاب و سپس از هر مدرسه یک کلاس از بین  پایه اول بطور تصادفی انتخاب  خواهد شد.

ابزار گرد آوری داده  های پژوهش، پرسشنامه بومی شده می باشد که توسط پژوهشگر و با مطالعه سایر مقالات  مرتبط تهیه و تنظیم خواهد شد. پرسشنامه بصورت خود اظهاری توسط افراد مورد مطالعه و با نظارت محقق تکمیل خواهد شد. پرسشنامه از دو قسمت تشکیل شده است، بخش اول سوالات دموگرافیک شامل سطح تحصیلات پدر و مادر ،شغل پدر و مادر )9سوال). بخش دوم شامل سوالات مربوط به سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده توسعه یافته می باشد که شامل موارد ذیل می باشد :

رفتار(13سوال) قصد  رفتاری (6 سوال)نگرش(10سوال)هنجارهای انتزاعی(4سوال)کنترل رفتاری درک شده (7سوال)حمایت خود مختاری درک شده(10سوال)انگیزش خود مختار(10سوال)

برای تعیین روایی صوری و محتوایی پرسشنامه به 10 نفر از اساتید آموزش بهداشت و تغذیه ارسال خواهد شد. برای تعیین روایی محتوایی CVR  [1] (نسبت روایی محتوا)براساس ضروری بودن و [2] CVI (شاخص روایی محتوا) بر اساس آیتم های مرتبط بودن ، وضوح و سادگی مورد ارزیابی قرار میگیرد،در صورتی که نمره CVI از 0/79 بالاتر و اگر مقدار محاسبه شده از مقدار جدول تصمیم گیری CVR بزرگتر باشد روایی محتوا مورد تایید می باشد . برای سنجش پایایی پرسشنامه از روش همسانی درونی و روش آزمون-بازآزمون استفاده خواهد شد.همسانی درونی پرسشنامه با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای سازه های مختلف تئوری رفتار برنامه ریزی شده توسعه یافته مورد ارزیابی و محاسبه قرارخواهد گرفت . اگر ضریب آلفا بیشتر از 0/7 باشد آزمون از پایایی قابل قبولی برخوردار خواهد بود.روش  آزمون- باز آزمون فقط برای گروه کنترل انجام خواهد شد و نمونه های انتخاب شده برای ارزیابی پایایی وارد مطالعه نخواهند شد.

پس از تصویب طرح در کمیته پژوهش دانشکده وکسب تاییدیه کمیته اخلاق دانشگاه و تهیه ابزار جمع آوری داده ها، روایی و پایایی یرسشنامه مورد بررسی قرار خواهد گرفت. سیس با اخذ معرفی و مراجعه به سازمان آموزش و یرورش و کسب مجوز با هماهنگی مدیران به مدارس مراجعه و پس از ارائه توضیحاتی در خصوص هدف  و علت  اجرای طرح و فواید آن به مدیران و دانش آموزان فرم رضایت آگاهانه حضور در طرح در اختیار شرکت کنندگان قرارخواهد گرفت تا تکمیل نموده، سپس نسبت به تکمیل پرسشنامه اقدام نمایند. در ضمن به دانش آموزان در خصوص محرمانه ماندن اطلاعات اطمینان داده خواهد شد. سپس پرسشنامه جمع آوری و پس از آنالیز داده ها و بر اساس نتایج اولیه محتوای آموزشی با توجه به سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده تهیه و برنامه آموزشی  توسط محقق اجراخواهد گردید. پس از دو ماه مجددا پرسشنامه در اختیار هر دو گروه تحت مطالعه قرار خواهد گرفت.  در مداخله آموزشی برای ایجاد و افزایش  نگرش مثبت در دانش آموزان جهت مصرف غذای سالم، مضرات استفاده از فست فود برای دانش آموزان بصورت چهره به چهره و پرسش و پاسخ بیان خواهد شد.

با توجه به اینکه در دوره نوجوانی دانش آموزان از همسالان خود تاثیر پذیری بیشتری دارند، روش مداخله ای جهت سازه هنجارهای انتزاعی، آموزش از طریق گروه همسالان خواهد بود. همچنین بمنظور افزایش سازه حمایت خود مختاری درک شده که نشان دهنده نقش خانواده در حمایت از نوجوان برای اصلاح رفتار بصورت مشارکتی می باشد، روش مداخله، برگزاری  یک جلسه آموزشی جهت اولیا(دعوت از والدین دانش آموزان در یک جلسه آموزشی و بیان مضرات و عوارض غذاهای آماده وهمچنین  مشارکت دانش آموزان در تهیه وعده های  غذایی و نظارت والدین بر رفتارهای تغذیه ای دانش آموزان ) خواهد بود  . مداخله آموزشی پیش بینی شده برای سازه انگیزش خودمختاری بحث گروهی(بیان فواید غذاهای خانگی و ایجاد این احساس که افراد با عدم مصرف غذای آماده فعالیت مثبتی را انجام خواهند داد ) . بمنظور افزایش  قصد رفتاری نیز از کلیپ آموزشی استفاده  خواهد شد. در خصوص سازه کنترل رفتاری درک شده از روش ترغیب کلامی(ترغیب کلامی جهت کاهش تدریجی مصرف فست فود و آشنایی با تهیه غذاهای ساده، سریع و سالم ) استفاده خواهد شد. جهت گروه کنترل پمفلت تهیه خواهد شد . پس از تکمیل پرسشنامه در مرحله دوم با توجه به مسائل اخلاقی مطالب آموزشی در اختیار گروه کنترل نیز قرار خواهد گرفت.

دیاگرام استراتژیهای ارتقاء سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده توسعه یافته

دیاگرام روش اجرا

داده ها بانرم افزار18   spssمورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت. برای توصیف متغییرهای کمی از شاخصهای مرکزی و پراکندگی مثل میانگین و انحراف معیار و برای توصیف داده های کیفی از جداول توزیع فراوانی (مطلق و نسبی )استفاده خواهد شد.از آزمون کلموگروف اسمیرنوف برای آزمون نرمال بودن داده ها استفاده خواهد شد. در صورت نرمال بودن داده ها از آزمون واریانس اندازه های تکراری در صورت غیر نرمال بودن آنها از آزمون ناپارامتریک معادل آن(آزمون فریدمن) استفاده خواهد شد. در خصوص متغییرهای کیفی  آزمون کای دو بکار گرفته خواهد شد.در صورت نیاز از سایر آزمونهای آماری پارامتری یا ناپارامتری متناسب با ماهیت داده ها استفاده خواهد شد.

بکارگیری 16 کد بشرح کدهای 1،3،4،7،10،11،12،13،15،16،17،22،23،25،28،31 از راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در عناوین رعایت کرامت و حقوق ،منافع ، سهولت کار ،فواید پژوهش ،اجرای طرح بر اساس پروپزال تایید کمیته اخلاق ،نداشتن هزینه و خطرات برای آزمودنی،رضایت آگاهانه ،مختاربودن آزمودنی در اخذرضایت آگاهانه ،مسئولیت پژوهشگر در طول طرح،فواید پژوهش برای آزمودنی در گروههای آسیب پذیر ،اخذ رضایت آگاهانه از والدین ،رازداری و حفظ اسرار آزمودنی ها ،وقوف آزمودنی از نتایج طرح ،ارائه نتایج واقعی از پژوهش و عدم تناقض روش پژوهش با ارزشهای اجتماعی و فرهنگی و دینی،همچنین کدهای 6،7،8،17،19و 20 راهنمای اخلاقی پژوهش بر گروه‌های آسیب‌پذیر در عناوین فواید ،اخذ رضایت آگاهانه از سرپرست و آزمودنی،احترام به نظر آزمودنی در صورت انصراف یا عدم تمایل به همکاری،عدم پرداخت هزینه به آزمودنی یا سرپرست وی ،پاسخگویی به سوالات سرپرست  و فرصت برای مشورت در خصوص شرکت درپژوهش رعایت میگردد .

عدم همکاری مدیران مدارس، عدم رضایت اولیا دانش آموزان که با توضیح در خصوص اهداف تحقیق، محقق همکاری آنها را جلب خواهد نمود

Student-fast food-theory of planned behavior

1.             Ma R, Castellanos D, Bachman J. Identifying factors associated with fast food consumption among adolescents in Beijing China using a theory-based approach. Public health. 2016;136:87-93.

2.             پور ب, شاهنجرینی ک, اکرم, کلائی رش, فروزان, بیگی م. عوامل موثر بر مصرف غذاهای فوری در زنان بر اساس تئوری شناختی اجتماعی. مجله آموزش و سلامت جامعه. 2014;1(1):19-26.

3.             Bowman SA, Vinyard BT. Fast food consumption of US adults: impact on energy and nutrient intakes and overweight status. Journal of the american college of nutrition. 2004;23(2):163-8.

4.             Dadipoor S, Madani A, Ghanbarnejad A, Safari Moradabadi A, Amani F, Hosseini M, et al. Effective Factors related to Fast-foods Consumption in Bandar Abbas: A Community-Based Study. Iranian Journal of Health Education and Health Promotion. 2014;2(2):77-86.

5.             Ali M, Saeed MMS, Ali MM, Haidar N. Determinants of helmet use behaviour among employed motorcycle riders in Yazd, Iran based on theory of planned behaviour. Injury. 2011;42(9):864-9.

6.             Amani F, Nemati A, Rahimi E, Farzizadeh F, Dideavary E, Nasirpour F, et al. Survey of fast food consumption in Ardabil city. Journal of Health. 2014;5(2):127-37.

7.             یارمحمدی پ, شریفی‌راد غ, آزادبخت ل, شریف‌آباد مم, حسن‌زاده ا. بررسی عوامل پیش‌بینی کننده رفتار دانش‌آموزان دبیرستانی اصفهان در خصوص مصرف فست فود با استفاده از تئوری رفتار برنامه‌ریزی شده. تحقیقات نظام سلامت.7(4).

8.             Mirkarimi K, Bagheri D, Honarvar M, Kabir M, Ozouni-Davaji R, Eri M. Effective factors on fast food consumption among high-school students based on planned behavior theory. Journal of Gorgan University of Medical Sciences. 2017;18(4).

9.             Seo H-s, Lee S-K, Nam S. Factors influencing fast food consumption behaviors of middle-school students in Seoul: an application of theory of planned behaviors. Nutrition research and practice. 2011;5(2):169-78.

10.           Odegaard AO, Koh WP, Yuan J-M, Gross MD, Pereira MA. Western-style fast food intake and cardio-metabolic risk in an eastern country. Circulation. 2012:CIRCULATIONAHA. 111.084004.

11.عبدالهی  زهرا و . راهنمای آموزشی تغذیه در سنین مدرسه. اردبیل: باغ رضوان; 1393. 9-58.

12.           Grønhøj A, Bech-Larsen T, Chan K, Tsang L. Using theory of planned behavior to predict healthy eating among Danish adolescents. Health Education. 2012;113(1):4-17.

13.           بختیاری م, احرام پوش ا, عنایتی ن, راست منش س ر, دل پیشه  علی,زائری ف، همایون فر ر. ارتباط مصرف غذاهای آماده با سطح اضطراب در دانشجویان دانشگاه های علوم پزشکی شهر تهران.

14.           ساسان نآا, پاشایی قش, صابرنعمتی ر, معصومی و, پاشایی قش, بهلولی حش. تاثیر مصرف فست فود و محصولات غذایی آماده تجاری بر اضطراب و افسردگی جوانان.

15.           Berry C, Burton S, Howlett E. Double Trouble: Commingled Effects of High Fast Food and Sugar-Sweetened Drink Consumption and the Intervening Role of Physical Activity on Childhood Obesity. 2016.

16.           Powell LM, Nguyen BT. Fast-food and full-service restaurant consumption among children and adolescents: effect on energy, beverage, and nutrient intake. JAMA pediatrics. 2013;167(1):14-20.

17.           مطلق م ا،ضیا الدینی ح،یمانی س ت،طاهری م،کلیشادی ر،حشمت ر،. گزارش نهایی مرحله پنجم نظام مراقبت رفتارهای مرتبط با سلامت و عوامل خطرزای بیماریها در دانش آموزان کشور (کاسپین 5). اصفهان: سمند; 1395. 15-112 p.

18.           Jiao J, Moudon A, Kim S, Hurvitz P, Drewnowski A. Health implications of adults’ eating at and living near fast food or quick service restaurants. Nutrition & diabetes. 2015;5(7):e171.

19.           Zeinab J, Gholamreza G, Mehdi Y, Mahmood T, Korush J. Factors related to reduction in the consumption of fast food: application of the theory-based approaches. Journal of public health research. 2017;6(2).

20.           ALIMORADI F, BARIKANI A, JAVADI M, ZAMANI N, NOORI E, ABDOLMALEKI S. FACTORS INFLUENCING THE PROPENSITY OF ADOLESCENTS TO CONSUME FAST FOODS. 2016.

21.           Feyzabadi VY, Mohammadi NK, Omidvar N, Karimi-Shahanjarini A, Nedjat S, Rashidian A. Factors associated with unhealthy snacks consumption among adolescents in Iran’s schools. International Journal of Health Policy and Management. 2017;6(9):519.

22.           Fudge JL. Explaining Adolescent Behavior Intention to Consume Fast Food Using the Theory of Planned Behavior: North Dakota State University; 2013.

23.           نوشین پ, الهام چخ, محمد م. تاثیر آموزش مبتنی بر نظریه رفتار برنامه ریزی شده بر میزان مصرف میان وعده های کم ارزش در مدارس متوسطه شهرستان چناران.

24.           Peyman N, Nasehnezhad M. Effect of Education Based on the Theory of Planned Behavior on Fast Food Consumption in High School Girl's Students in Sabzevar City 2014. J Neyshabur Univ Med Sci. 2015;3(3):46-54.

25.           MAZLOUMI MS, Bajalan M, DORMOHAMMADI TT, Tarahi M, Bonyadi F. THE EFFECT OF TRAINING ON ADOPTING BEHAVIORS PREVENTING FROM KNEE OSTEOARTHRITIS BASED ON PLANNED BEHAVIOR THEORY. 2015.

26.           Girelli L, Hagger M, Mallia L, Lucidi F. From perceived autonomy support to intentional behaviour: Testing an integrated model in three healthy-eating behaviours. Appetite. 2016;96:280-92.

27.           Khorasani EC, Peyman N, Moghzi M. Application of the Theory of Planned Behavior to predict low-nutrient junk food consumption among male students. 2017.

28.           نوقابی د, دارابی, مشکی. تأثیر آموزش بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده بر میزان و نحوه نظارت والدین بر تماشای تلویزیون دانش آموزان. مجله دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه. 2014;1(4):7-17.

29.           Hagger MS, Chatzisarantis NL, Hein V, Pihu M, Soós I, Karsai I. The perceived autonomy support scale for exercise settings (PASSES): Development, validity, and cross-cultural invariance in young people. Psychology of Sport and Exercise. 2007;8(5):632-53.

هدف از این طرح بررسی تاثیر آموزش بر مصرف غذای آماده در دانش آموزان پایه اول دبیرستان شهر زاهدان می باشد  یک طرح مداخله ای آموزشی میباشد 

ندارد

هدف از این طرح اصلاح سبک زندگی در دانش آموزان و والدین آنها  میباشد و آنها با مضرات مصرف فست فود و بیماریهای ناشی از آن  و مواد غذایی جایگزین آشنا میشوند 

ندارد

ندارد

هیچگونه هزینه ای در خصوص طرح از افراد شرکت کننده دریافت نمی گردد.

ندارد

در این طرح پرسشنامه ها با کد تکمیل میشود و اطلاعاتی که از شما اخذ میشود کاملا محرمانه خواهد بود و نتایج آن بصورت کلی اعلام خواهد شد 

 هر گونه سوال و پرسش در جلسات حضوری پاسخ داده خواهد شد 

در صورت عدم تمایل می توانید از مطالعه انصراف بدهید 

رضایت از ولی یا قیم گرفته می شود و همچنین رضایت شفاهی از فرد شرکت کننده نیز اخذ خواهد شد

دانش آموز گرامی  سلام

پرسشنامه ای که پیش رو دارید  با عنوان  بررسی تاثیرآموزش در مصرف فست فودها در دانش آموزان دوره اول متوسطه شهرستان زاهدان می باشد خواهشمند است آن را مطالعه و به سوالات آن بدقت پاسخ دهید شایان ذکر است کلیه اطلاعات بصورت محرمانه بوده و فقط در جهت اهداف پژوهش مورد استفاده قرارخواهد گرفت ارائه پاسخ های درست و صحیح توسط شما پژوهشگر را در رسیدن به اهداف پژوهش یاری خواهد نمود .

*غذای آماده یا فست فود(fast food): به غداهایی که به سرعت طبخ و آماده میشوند و بطور معمول دررستورانها تهیه میشوند و شامل انواع ساندویچ ،همبرگر ،چیزبرگرو دیگر انواع برگرها، اری هات داگ ،سیب زمینی سرخ شده ،پیتزا،فلافل،سالاد اولویه،انواع سوسیس و کالباس .

**میان وعده :غدای مختصری است که بین وعده های غدای اصلی مصرف میشود  و زمان مصرف آن یک ساعت قبل از وعده اصلی می باشد .

***:در طیف اعداد ذکر شده در پرسشنامه اعداد انتخابی بین1تا 7 ،عدد1 کمترین مقدار وعدد 7 بیشترین مقدار پاسخ شما به سوالات میباشد

کد شرکت کننده :                                        منطقه جغرافیایی:                                نو ع مدرسه:     

1-میزان تحصیلات پدر:  بیسواد         ابتدایی               راهنمایی                   متوسطه                           دانشگاهی

2-میزان تحصیلات مادر: بیسواد        ابتدایی        راهنمایی               متوسطه                                        دانشگاهی

3-شغل پدر: کارگر            کارمند            آزاد              بیکار                سایر(لطفا ذکر گردد)

4-شغل مادر: کارگر           کارمند            آزاد             خانه دار          سایر(لطفا ذکر گردد)

5-شما چقدر به سلامتی خوداهمیت میدهید ؟  خیلی زیاد            زیاد             متوسط           کم          خیلی کم

 6-شما چقدردوست دارید فرد سالمی باشید؟  خیلی زیاد             زیاد             متوسط           کم          خیلی کم

7-شما چقدر نسبت به کنترل وزن خود علاقمند هستید؟

خیلی زیاد                          زیاد                      متوسط              کم                    خیلی کم

8-آیا شما قصد دارید تا وزن بدنتان را کنترل کنید ؟      بله                       خیر

9-آیا شما به  تنهایی غذا میل می کنید؟

همیشه                     اغلب                       گاهی اوقات                      بندرت                      هرگز

10-در صورت صرف غذا با دیگران با چه  کسانی غذا میخورید؟ (ذکر نمایید)

کدامیک از موارد زیر علت مصرف فست فود توسط شما می باشد(امکان انتخاب بیش از یک پاسخ میباشد.)

رفتار:

11-آیا شما در وعده های غذایی تان غذای آماده مصرف می کنید؟ بله               خیر

12-شما هفته ای چند بار از غذاهای آماده مصرف می کنید ؟

         هیچ                     یکبار                     دوبار                          سه بار                      چها بار و بیشتر

13-شما بطور متوسط ماهیانه چند دفعه از غذاهای آماده مصرف می کنید؟

هیچ                           یکبار                              دوبار                                  سه بار                        چها بار و بیشتر

13-شما بطور متوسط در دو ماه گذشته چند دفعه از غذاهای آماده مصرف کرده اید؟

هیچ                           یکبار                              دوبار                                  سه بار                        چها بار و بیشتر

14-کدامیک از غذاهای آماده را بیشتر مصرف کرده اید ؟(امکان انتخاب بیش از یک پاسخ وجود دارد .)

  پیتزا                           کالباس                                سوسیس                                   فلافل

 همبرگر                        سالاد الویه                          سیب زمینی سرخ شده              سایر موارد ذکر شود

15-شما غذای آماده را به چه عنوان مصرف می کنید؟

1. میان وعده                      2- وعده کامل غذایی(صبحانه –ناهار-شام)

16-شما بیشتر غذای آماده  را از چه مکانهایی تهیه می کنید ؟

 1- سوپر مارکت اطراف مدرسه                                                   2  - سوپر مارکت اطراف خانه                                                               

3- رستوران و فست فودی اطراف مدرسه          4-رستوران و فست فودی اطراف خانه                                     5- مراکز تجاری و تفریحی                                                         6-سایر موارد ذکر گردد

17-شما اغلب غذای آماده را در کدامیک از مکانهای ذیل مصرف می نمایید؟

1. سوپر مارکت اطراف مدرسه  مدرسه                   2 - سوپر مارکت اطراف خانه                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                3- رستوران و فست فودی اطراف مدرسه            4-رستوران و فست فودی اطراف خانه 

 5- مراکز تجاری و تفریحی                                6- در خانه مصرف می کنم                 

7-  سایر موارد ذکر گردد

18-شما غذاهای آماده را بیشتر چه مواقعی مصرف می کنید  ؟

1-وقتی والدینم در خانه نیستند                                         2-در روزهای خاص(تولد ،جشن ها و ......)                

3-در ملاقات با دوستان (دور همی های  دوستانه)              4- وقتی غذای دیگری در دسترسم نباشد 

 5- من در همه موقعیتها ترجیح میدهم از غذای آماده استفاده کنم

19-ترجیح میدهید غذاهای آماده رابیشتر  با چه کسانی بخورید؟

  1- همه اعضاء خانواده             2- بعضی از اعضاء خانواده             3- به تنهایی             4-با دوستان

قصد رفتار:

نگرش نسبت به فست فود:

سوالات زیر نظر شما  نسبت به مصرف غذای آماده است لطفا برای هر جفت از صفات ، گزینه ای که مناسب تر است انتخاب نمایید.

هنجارهای انتزاعی :

کنترل رفتار درک شده

حمایت خود مختاری درک شده

لطفا تمام سوالات زیر را بخوانید و گزینه ای که بهترین پاسخ هر پرسش است را انتخاب کنید.

انگیزش خود مختار

از اینکه وقت خود را جهت تکمیل پرسشنامه در اختیار ما قراردادید کمال تشکر را داریم