بررسی تاثیر آموزش خود مراقبتی بر کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی بیماران مبتلابه سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در سال97

بیماری سل بزرگترین علت مرگ ناشی از بیماری های عفونی تک عاملی در جهان بوده و دارای مرتبه دهم در بار

جهانی بیماری هاست و پیش بینی می شود تا سال 2020جایگاه کنونی بیماری حفظ شده و یا تا رتبه هفتم صعود نماید.(1و2).

این بیماری پس از عفونت ویروسی نقص ایمنی انسان دومین عامل مرگ و میر ناشی از بیماری های عفونی می باشد(3).

گسترش فقر ،جنگ،مهاجرت، نابسامانی های اجتماعی و نیز بی خانمانی از عوامل افزایش شیوع سل می باشند.(1-4)

همچنین امروزه شیوع سل مقاوم به درمان باعث افزایش موارد سل در سال های اخیر در کشورهای مختلف جهان گردیده است (5).

طبق برآورد سازمان جهانی بهداشت، یک سوم جمعیت دنیا آلوده به سل هستند، یعنی از هر سه نفر جمعیت جهان یک نفر به باسیل سل آلوده است

و در هر ثانیه یک نفر به تعداد آنها اضافه میشود (6). سل (TB) یکی از 10 علت اصلی مرگ در سراسر جهان است.

در سال 2017، 10 میلیون نفر مبتلا به بیماری سل بودند و 6/1 میلیون نفر از این بیماری جان خود را از دست دادند.  

در سالهای 2000 تا 2017 حدود 54 میلیون نفربیمار مبتلا به سل  تشخیص داده شده و تحت درمان قرار گرفتند. (7)

درسال  1396 در کشورمان میزان بروز گزارش شده سل ریوی با اسمیرخلط مثبت 5.46 مورد در یکصد هزار نفر جمعیت بوده است. از تعداد 8819 مورد مبتلا به سل گزارش شده کشور در سال 1396، 46% موارد را زنان بیمار و 14.7% موارد را بیماران غیر ایرانی (اغلب افغانی) تشکیل می دهند درمیان استانها سیستان و بلوچستان و گلستان بیشترین میزانهای بروز و شیوع را در کشور دارا هستند. میزان بروز سل در استان سیستان و بلوچستان در سال1395 ،20در هزار نفر جمعیت بوده که در رتبه بندی استانی بالاترین بروز سل در کشور را دارا می باشد (8).

.افزایش تعداد بیماران مسلول از سال 1985در واقع هشداری بود برشیوع یک دوره جدید در تاریخ عفونت سل که می توان

آن را به دلیل افزایش تراکم جمعیت و در نتیجه فقدان امکانات لازم برای درمان بیماران و پیش گیری از موارد جدید سل به

ویژه در کشورهای جهان سوم دانست (9). اهداف سازمان جهانی بهداشت کاهش بیماری سل به میزان (یک مورد در میلیون نفر)

به عنوان یک مشکل بهداشتی تا سال 2050می باشد(9,10). ازاین رو این بیماری از عوامل عمده ابتلا و مرگ ومیر

در کشورهای در حال توسعه است(11). در ایران شایعترین نوع سل، سل ریوی است، به طوری که سل ریوی اسمیر

خلط مثبت ۵۳ %کل موارد سل را تشکیل میدهد.در منطقه مدیترانه شرقی که ایران نیز در این منطقه قرار دارد 7 کشور

افغانستان، پاکستان، عراق، مراکش، سومالی، سودان و یمن ۹۲ %موارد سل را به خود اختصاص داده اند.و کشور

پاکستان ۶۱ %موارد سل را تشکیل میدهد. در استان سیستان و بلوچستان با توجه به همسایگی با دو کشور افغانستان و پاکستان

که در زمره ۲۲ کشور بسیار آلوده دنیا هستند، شیوع این بیماری به میزان زیادی مشاهده میشود و بیشترین بروز انواع سل

بدون درنظرگرفتن ملیت بیماران در استان سیستان و بلوچستان در شهر  زابل گزارش شده است(6) خوشبختانه علیرغم مشکلات

مطرح شده موجود امکانات کنترل جهانی سل وجود دارد. بیماری سل می تواند هر ارگانی از بدن را درگیر کند ولی مهم ترین

ارگانی که درگیر می شود ریه است.مایکو باکتریوم توبر کلوزیس اغلب از طریق قطرات تنفسی به سایر افراد منتقل می شود.

برآورد می شود که در کشور های با شیوع بالا به علت تاخیر در مراجعه به پزشک و تشخیص،هر بیمار با اسمیر خلط مثبت

از نظر مایکوباکتریوم، 20 نفر را مبتلا می کند و در غیاب درمان حدودا 70 درصد بیماران اسمیر منفی طی 10 سال پس از

ابتلا می میرند(12) .ضایعاتی که به علت این بیماری در ریه باقی می ماند فاکتور و پیش آگهی مهمی برای بروز ناتوانی جسمی

،کورپولمونال و عفونت های فرصت طلب می باشد که همگی منجر به کاهش کیفیت زندگی می شود. علاوه بر آن وجود این

ضایعات و وسعت آن ریسک فاکتور مهمی در میزان مرگ و میر سل است(13).سل هم در مجاری هوایی و هم در پارانشیم ریه

اثرات ماندگاری را به جا می گذارد.این آسیب ها شامل ادم مخاطی،برونشکتازی،تخریب عروق و برونش ها،آمفیزم و فیبروز می باشد(14).

راه های هوایی به دنبال هیپرتروفی و هیپرپلازی غدد مخاطی،افزایش ترشحات موکوسی و هیپرتروفی عضلات مخطط درگیر

و تنگ می شود و در نتیجه بیماری انسدادی را خواهیم داشت.از طرفی فیبروز به وجود آمده باعث کاهش ظرفیت و حجم های

ریه و در نتیجه بیماری تحدیدی می شود(15).بنابراین در صورت تاخیر در تشخیص بیماری سل میزان ضایعات ریوی و در نتیجه

افزایش افت ظرفیت های تنفسی قابل انتظار است.به همین دلیل است که در سل های مقاوم میزان تخریب و آسیب بیشتر است و

علائم تنفسی بعد از درمان قابل توجه می باشد در مجموع در موارد سل ریوی کاهش تحمل ورزشی و ناتونی در انجام فعالیت

شدید را خواهیم داشت(16).

ازدیاد روز افزون بیماری های مزمن افزایش میزان بستری شدن ناشی از این بیماری ها و هزینه بالای مراقبت

و درمان ،نظام سلامت را در قرن حاضر با چالش روبرو کرده است.به همین دلیل درمان موفق بیماری های مزمن ضروری بوده با

توجه به ماهیت مزمن بیماری ،فرد می بایست برای مدت طولانی از رژیم دارویی خاصی که توسط تیم درمانی ارائه می شود تبعیت نماید(17).

این امر تنها با مشارکت فعال بیمار در امور درمان و اجرای توصیه های اعضای تیم درمان میسر است که از آن تحت عنوان تبعیت از

درمان یاد شده است(18). Restrepo وهمکارانش تبعیت از درمان را به صورت میزان تطابق رفتار فرد با توصیه های سلامتی ودرمان

های دارویی تعریف می کنند (19). برای توصیف تبعیت از درمان از سه اصطلاح adherence ،concordance و complianceاستفاده می شود

،این واژه ها اغلب به طور نادرست به جای همدیگر به کار برده می شود.واژه adherence به معنای تبعیت بوده

وبه عنوان هدف اصلی در نظر گرفته می شود، compliance به معنای پیروی بوده و شامل پیامد این فرایند است

ودر نهایت concordance  به معنای تطابق تعریف شده و فرایندی است که برای به کار بردن این هدف مورد استفاده قرار می گیرد و

دلالت بر این دارد که بیمار تاچه حد از دستورات پزشک اطاعت می کند(20,21) .سازمان جهانی بهداشت واژه تبعیت را برای استفاده در

بیماری های مزمن پیشنهاد می کند.تعریف تبعیت یا تمکین بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، میزان انجام رفتار فرد شامل مصرف دارو،

رعایت رژیم غذایی و یا اجرای تغییر در شیوه زندگی مطابق با توصیه های ارائه شده توسط پرسنل مراقبت از سلامت می باشد(22).

تبعیت از رژیم دارویی به صورت(مصرف داروهای تجویز شده در زمان و مقدار صحیح، به خاطر داشتن زمان صحیح و مقدار

مصرف آن ها و ادامه مصرف آن ها در طول مدت تجویز شده) آورده شده است(23). تبعیت ضعیف ویا عدم تبعیت بیماران از

درمان یکی از دلایل اصلی شکست در درمان،افزایش عوارض بیماری،طولانی شدن مدت درمان وافزایش هزینه های حوزه

مراقبت سلامتی است.اگربیماری توصیه های کارکنان نظام سلامت را به کار نبندد حتی بهترین رژیم های درمانی تدوین شده نیز بی ارزش می گردند(24).

میزان موفقیت درمان در جهان در سال 2012 کمتر از 50 درصد بوده که عمدتا به خاطر مرگ و میر بالا و نیز افزایش تعداد افرادی است

که به دلایلی مورد پیگیری و پایش های درمانی قرار نگرفته اند (25). طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی میزان تبعیت از

درمان افراد مبتلا به بیماری مزمن در کشورهای توسعه یافته به طور متوسط 50%گزارش شده و این میزان در کشورهای

درحال توسعه کمتر است که دامنه آن از 0تا100 متغیر می باشد(26). عدم پذیرش درمان از سوی بیماران یک مشکل مهم در

کنترل بیماری سل و پیشگیری از مقاومت دارویی است(27). عدم پذیرش درمان سل، رژیمهای درمانی نامناسب و ضعف اجرایی

و مدیریتی برنامه های کنترل سل باعث افزایش شیوع و بروز سل مقاوم به درمان شده است(28). حدود 50 درصد بیماران مبتلا به سل،

رژیم دارویی توصیه شده را ادامه نمی دهند، تعدد داروها، عوارض جانبی نامطلوب درمان طولانی مدت از علل مهم آن است(29)

درمان سل مقاوم به درمان بسیار مشکل، پر هزینه و اغلب به دلیل استفاده از داروهای ضد سل توکسیک، غیر قابل تحمل از سوی بیماران است،

بنابراین، پیشگیری از ایجاد سل مقاوم به مراتب مهم تر از درمان آن است(30).

پیروی بیماران از رژیم های درمانی ضد سل ممکن است تحت تاثیر عوامل متعدد فردی، اجتماعی، و درمانی قرار گیرد(31)

.Larson و Woith 2003 با مطالعه ای که به منظور بررسی عوامل موثر بر پیروی از درمان بیماران در روسیه انجام دادند،

دریافتند که نوع نگرش به بیماری، عدم امنیت مالی، و شرم و حیای ناشی از بیماری، از فاکتورهای مؤثر در پیروی از درمان سل بوده است(32).

در مطالعهKaona و همکاران 2004 در زامبیا عواملی چون احساس بهتر شدن بعد از شروع درمان، آگاهی ناکافی

در مورد فواید تکمیل درمان، اتمام داروهای مصرفی در منزل، و عوارض جانبی داروهای ضد سل در ادامه درمان صحیح سل

مؤثر بوده اند(33).Okanurak و همکاران 2008 با مطالعه ای که در تایلند انجام دادند، دریافتند که جنسیت، سطح سواد،

اشتغال، سطح آگاهی در باره سل، عوارض دارویی در پذیرش درمان سل نقش دارند(34). دیر و آیلینگر بر اساس

نتایج تحقیق خود گزارش کردند که از بیماران مورد مطالعه آنان فقط 60 % تا پایان ماه ششم به درمانگاه مراجعه کردند و

درمان را ادامه دادند. بسیاری از بیماران به دلیل از دست دادن کارشان، برچسب ناشی از درمان سل ترجیح دادند که درمان را ادامه ندهند(35)

در این رابطه Erb و Kozier در سال 2009 اظهار می دارند: پرستاران قادرند درپیروی از یک برنامه درمانی، همچنین در افزایش سطح

آگاهی مدجویان راجع به برنامه درمانی کمک کنند(27).

یکی از معیار های ارزشیابی میزان تبعیت و موفقیت درمان، تاثیر مثبت این تبعیت روی کیفیت زندگی فرد می باشد (36).

کیفیت زندگی یک مفهوم چند بعدی است که سازمان بهداشت جهانی آن را درک هر فرد از زندگی، ارزش ها، اهداف،

استانداردها و علایق فردی تعریف کرده است (37).کیفیت زندگی در طول دو دهه گذشته از مهم ترین موضوعات تحقیقات بالینی بوده

و به عنوان یکی از شاخص ها و ابزارهای ارزیابی کننده مراقبت از بیماران به آن تاکید شده است (38). کیفیت زندگی یک مفهوم وسیع

وپیچیده است که تحت تاثیر سلامت جسمانی،وضعیت روانی،اعتقادات فردی،روابط اجتماعی و عوامل محیطی قرار دارد(39).

در حال حاضرکیفیّت زندگی به عنوان شاخصی برای اندازه گیری وضعیّت سلامت در تحقیقات بهداشتی، ارزیابی روشهای مختلف

درمانی و تغییرات دراز مدّت در افراد و سیستم ارایه خدمات بهداشتی شناخته شده است؛ در واقع کیفیّت زندگی درافراد بیماربه

حالتی ازخوب بودن اطلاق میشودکه شامل دوجزِء است: توانایی انجام کارروزانه که منعکس کننده وضعیّت جسمی،روانی واجتماعی فرداست

ورضایت فرد ازکنترل بیماری وعوارض درمان. ابعاد کیفیّت زندگی در بیماری های مزمن دستخوش تغییر فراوان می شود(40).

بسیاری از بیماری های مزمن علت اصلی مرگ و ناتوانی  در سراسر دنیا محسوب می شوند و63%از علل مرگ و میر رابه خود

اختصاص می دهند(41) و بر تمام ابعاد جسمی،روانشناختی و اجتماعی زندگی فرد و خانواده او تاثیر می گذارند(42).

سل همانند سایربیماری های مزمن با رو به رو کردن بیمار با چالش های متعدد از قبیل فشارهای ناشی از کنترل و درمان بیماری،

رعایت برنامه های درمانی - مراقبتی طولانی مدت، پیچیده و هزینه بردار، عوارض متعدد داروها، انگ های اجتماعی ناشی از ابتلا،

نیاز به مراجعات مکرر به پزشک و انجام آزمایش های متعدد، نگرانی درباره پیامدهای بیماری ،اختلال در روابط اجتماعی و خانوادگی،

اختلال درکار، بروز اضطراب و افسردگی و احساس ترس وناامیدی، ترس از مشکلات اقتصادی و کاهش درآمد و با بروز یکسری

اثرات کوتاه مدت و بلندمدت منجر به کاهش کیفیت زندگی مبتلایان می گردد. (43,44)

نتایج مطالعه Hansel و همکاران نشان داد که بیماری سل بر تمام حیطه های کیفیت زندگی این بیماران از جمله سلامت عمومی، جسمی،

روحی، روانی و عملکرد جسمی و اجتماعی اثر گذاشته  بود.انگشت نما شدن در اجتماع،ایزولاسون اجتماعی، درمان طولانی مدت،اختلال

عملکرد جنسی،کاهش درامد و ترس از جمله مشکلات مخصوص بیماری سل بوده است (45). نتایج مطالعه ای در ویتنام نشان داد مردان

مبتلا به سل اغلب نگران مشکلات اقتصادی در حالی که بیماران زن بیشتر نگران پیامد های اجتماعی این بیماری بودند.مطالعات

بین المللی نشان داده است که بیماری سل می تواند منجر به از دست دادن شغل و یا اخراج از کار شود(46).

 نتایج مطالعه هاشمی بنجار وهمکاران (1393) در شهرستان زابل نشان داد که بیماری سل ریوی تاثیرات مهمی بر ابعاد مختلف کیفیت زندگی بیماران دارد. (43).

خودمراقبتی یکی از عوامل موثر بر روند بهبود بیماری های مزمن و ارتقای کیفیت زندگی بیماران است .هر انسانی به طور ذاتی توان

و استعداد مراقبت از خود را دارد.خود مراقبتی بخش جدایی ناپذیر تمام سطوح مراقبت های اولیه بهداشتی و تخصصی بوده و

اندکی تسهیل در روند اجرای خود مراقبتی ،می تواند وضعیت بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی کل جمعیت را بهبود بخشد(47).

بنابرتعریف ارائه شده خودمراقبتی اقدامات و فعالیت های آگاهانه ،آموخته شده و هدف داری است که فرد به منظور حفظ حیات

و تامین و ارتقای سلامت خود و خانواده اش انجام می دهد.به این ترتیب خودمراقبتی در برگیرنده فعالیت هایی مشتمل بر ارتقای سلامت

، پیشگیری از بیماری ،درمان بیماری و مصدومیت ها،درمان مبتلایان به بیماری های مزمن و توانبخشی آنهااست(48).

خود مراقبتی در ارتقای کیفیت زندگی موثر است وبا پیگیری آن می توان از عوارض حاد ومزمن بیماری پیشگیری کرد ویا بروز آن را به تعویق انداخت (49)

وهمچنین کنترل بسیاری از بیماریهای مزمن از طریق رفتارهای خود مراقبتی امکان پذیر است ،این رفتارها برارزیابی وکنترل علائم بیماری

، پذیرش رژیم درمانی ، حفظ شیوه زندگی سالم ، کنترل تاثیر بیماری برعملکرد روزانه ، عواطف وروابط اجتماعی تاکید دارند (50).

این مسئله به ویژه در خود مراقبتی بیماران مسلول اهمیت دارد بطوریکه در مطالعه ی جدگال و همکاران نتایج نشان داد که رفتارهای

خودمراقبتی در گروه آزمون بعد از مداخله افزایش چشمگیری داشته است وآزمون های آماری تفاوت معنی داری بین  دو گروه آزمون

وکنترل نشان داده است . (51)

در سال های اخیر توجه پژوهشگران به کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سل جلب گردیده و ارتقا کیفیت زندگی این بیماران مورد تاکید قرار گرفته است.

اما مطالعات در این رابطه در شهرستان زاهدان اندک بوده و پژوهش های انجام شده صرفا جنبه توصیفی و آماری داشته اند.

لذا با توجه به  اینکه بیماری سل یکی از بزرگترین چالش های سیستم بهداشتی کشور است وبخصوص اینکه شیوع آن در استان ما

در رتبه نخست کشور است و منجر به اتلاف هزینه های سلامت می شود ،علاوه بر آن تاثیراتی که بر وضعیت جسمی ،روانی،

خانوادگی و اجتماعی بیماران می گذارد همچنین با توجه به طولانی بودن روند درمان این بیماری ،تعدد داروهای مصرفی ،

عوارض جانبی نامطلوب که سبب عدم پذیرش کامل درمان از جانب بیماران شده  و می تواند  موجب عود مجدد بیماری و

ایجاد اشکال مقاوم به درمان شود و همچنین نظر به ماهیت مسری بودن این بیماری که می تواند موجب آلوده شدن بستگان واطرافیان بیمار

گردد بر آن شدیم تا این پژوهش را با هدف تعیین تاثیر آموزش خود مراقبتی بر کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی بیماران مبتلابه سل

ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در سال97 انجام دهیم .

مروری بر متون

جهت بررسی متون مرتبط با موضوع پژوهش، جستجو با واژه های فارسی شامل:سل ریوی-آموزش خود مراقبتی-کیفیت زندگی

-تبعیت از درمان دارویی و با کلید واژه های

Quality of Life –self-care education _ pulmonary tuberculosis_ adherence to drug therapy

در محدوده سال ها 2000تا   2018 و بانک های اطلاعاتی   Iran Medex ,Magiran ،SID ،IranDoc ،ProQuest ،Pubmed ،Ovid, Science direct  انجام شد و مقالات مرتبط مورد بررسی قرار گرفت. سپس مقالاتی که بیشترین تناسب و ارتباط با موضوع مورد پژوهش داشتند انتخاب شده که در اینجا ارائه می گردند :

1-در مطالعه ربابی و همکاران2012 که یک مطالعه مقطعی توصیفی - تحلیلی با عنوان بررسی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سل ریوی

در طول درمان و با هدف بررسی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سل ریوی بر روی 50 نفر بیمار مبتلا به سل ریوی تحت پوشش مراکز بهداشتی

درمانی شهر زاهدان در سه مرحله شروع درمان، پایان مرحله حمله ای و پایان مرحله نگهدارنده در سال1390 صورت گرفت.

شرکت کنندگان به روش در دسترس جهت شرکت در مطالعه انتخاب وبه منظور جمع آوری اطلاعات داده ها از پرسشنامه کیفیت

زندگی بیماران مبتلا به سل (TBQol-version2) استفاده گردید. یافته های پژوهش افزایش معنی داری در میانگین امتیازکیفیت زندگی

در ابعاد جسمی، روانی، عملکردی، محیطی، اعتقادی و معنوی در طول سه مرحله درمان نشان داد، ولی افزایش معنی داری در

میانگین امتیاز کیفیت زندگی در بعد سلامت اجتماعی و خانوادگی در طول سه مرحله درمان نشان نداد. (44).

2-در مطالعه جدگال و همکاران 2014 که مطالعه ای نیمه تجربی و با هدف تعیین میزان تأثیر آموزش مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی در ارتقاء

رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به سل ریوی اسمیر مثبت چابهار در سال1392انجام گرفت. تعداد80 نفر از مسلولین ریوی اسمیر مثبت

با روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب و به دو گروه آزمون و کنترل تقسیم شدند. جلسات آموزشی جهت گروه آزمون به صورت

چهره به چهره و پرسش و پاسخ در طی 2 ماه و در2 جلسه انجام گرفت و مداخل های روی گروه کنترل صورت نگرفت. مواد کمک آموزشی شامل؛

کتابچه آموزشی و پمفلت بود. از دو گروه، یک ماه بعد از مداخله پس آزمون گرفته شد. نتایج نشان داد که بعد از مداخله، نمره شدت درک شده،

منافع در ک شده، موانع درک شده، راهنما برای عمل، خودکارآمدی، آگاهی و رفتارهای خودمراقبتی به طور معناداری نسبت به قبل از مداخله

افزایش یافت. ولی در مورد گروه کنترل این تغییرات معنادار نبود.(51)   

3-مطالعه ای کیفی توسط  هانسل وهمکاران (2004) با عنوان کیفیت زندگی بیماران مسلول از دیدگاه بیماران وارائه کنندگان خدمات انجام شد

. شرکت کنندگان در این مطالعه شامل 10نفر از بیماران که تحت درمان سل فعال بودند ، 4 نفر از پزشکان و9 نفر از پرستاران که از این بیماران

مراقبت می کردند بودند . این مطالعه  در یک کلینیک بهداشت عمومی در بالتیمور مریلند  انجام گردید است . نتایج نشان دادکه بیماری سل تمام

حیطه های کیفیت زندگی از جمله سلامت عمومی ، جسمی ، روحی ، روانی وعملکرد جسمی واجتماعی آنها را تحت تاثیر قرار داده بود .

انگشت نما شدن در اجتماع ، ایزولاسیون اجتماعی ، درمان طولانی مدت ، اختلال عملکرد جنسی ، کاهش در آمد و ترس از جمله مشکلا ت

مخصوص بیماری سل بود . بطور شگفت انگیزی (11%) از واحد های مورد پژوهش ، جنبه های مثبتی از بیماری سل مانند بهبود جنبه های معنوی 

را توصیف کردند . علی رغم اینکه بیماران وافراد تیم درمانی (هر دو)  تاثیر بیماری سل را بربسیاری از حیطه های کیفیت زندگی توصیف کرد ند 

، اما فقط بیماران تاثیر بر عملکرد جنسی ، جنبه های معنوی و بهبود درک زندگی را ذکر کردند . در نهایت پژوهشگران نتیجه گرفتند که علی رغم

درمان های موجود ، بیماری سل ودرمان آن هنوز یک سری اثرات کوتاه مدت وبلند مدت بر کیفیت زندگی بیماران مسلول می گذارد(45) .

4- کوشا و همکاران (2012) پژوهشی  با هدف تعیین 'کیفیت زندگی' مبتلایان به سل ریوی در مراجعین مراکز بهداشتی-درمانی شهر گرگان، انجام دادند.

این پژوهش مقطعی مقایسه ای، بر روی  120نفر  ( 60نفر گروه مورد و  60نفر گروه شاهد) از مراجعین مراکز بهداشتی-درمانی وابسته به

دانشگاه علوم پزشکی گرگان در سال  1388به روش نمونه گیری در دسترس، انجام گرفت. شرط ورود به مطالعه حداقل  15روز از

شروع بیماری آنان گذشته باشد و در دامنه سنی  18تا  65سال قرار داشته باشند. جمع آوری اطلاعات با پرسشنامه خود ساخته که

روایی آن با اعتبار محتوی و پایایی آن با آزمون مجدد و 9/0 r=مورد تایید قرار گرفته و مشتمل بر دو بخش اطلاعات دموگرافیک و پنج بعد 'کیفیت زندگی' بود

استفاده شد، اطلاعات پس ازجمع آوری با نرم افزار  SPSS-15مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج این مطالعه نشان داد که کیفیت

زندگی در تمامی ابعاد در گروه شاهد نسبت به گروه مورد بالاتر بوده است و بیشترین تاثیر آن در ابعاد جسمانی و اجتماعی بود.(52)

5-در مطالعه هاشمی بنجارو همکاران 2015 با عنوان کیفیت زندگی و عوامل مرتبط با آن در بیماران مبتلا به سل ریوی وبا هدف بررسی

کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سل ریوی مراجعه کننده به مرکز مبارزه با سل درشهرستان زابل انجام شد مطالعه از نوع  توصیفی مقطعی بود که

 بر روی 168 بیمار مبتلا به سل ریوی در سال 1393 انجام گردید .داده های مورد نیاز به وسیله پرسش نامه ای پژوهشگرساخته حاوی 40 سوال

گردآوری شد. یافته ها نشان داد اکثر بیماران مورد مطالعه را زنان تشکیل می دادند میانگین سنی 45سال بود. اختلاف معنی داری بین

کیفیت زندگی و وضعیت تاهل ،وضعیت اشتغال و سابقه مصرف دخانیات و سطح تحصیلات نشان داد.اما بین کیفیت زندگی بیماران مبتلا به

سل در متغیرهای جنسیت، محل سکونت بیماران و سابقه بیماری سل در خانواده اختلاف معنی داری مشاهده نشد. هم چنین آزمون کای دو

رابطه معنی داری را بین کیفیت زندگی بیماران و سن آنان نشان نداد. لذا علی‌رغم توانایی درمان بیماری سل، این کسالت تاثیرات مهمی

بر ابعاد مختلف کیفیت زندگی بیماران دارد. اعضای خانواده و تیم درمانی با شناخت عوامل تاثیرگذار بر کیفیت زندگی می‌توانند در

راستای ارائه برنامه‌های مراقبتی و حمایتی از این اطلاعات استفاده کرده و بیماران را در سازگاری با بیماری و بهبود کیفیت زندگی یاری نمایند. (43)

6-در مطالعه کریج شار و همکاران2010 با عنوان  بررسی وضعیت سلامتی بیماران مبتلا به سل فعال در انگلستان ،پرسشنامه ها به بیماران

در سه کلینیک در لندن حین تشخیص و 2 ماه پس از آغاز درمان داده شد. کیفیت کلی زندگی مرتبط با سلامت عمومی (فرم کوتاه SF-36 و EQ-5D)

و بار روانی ارزیابی شد. از 61 نفر (میزان پاسخ 94٪)، 89٪ مبتلایان غیر انگلیسی بودند، 67٪ مبتلا به سل ریوی و 38٪ در سن 30 تا 45 سالگی بودند.

در مرحله تشخیص، نمره ها برای هر هشت بعد از  SF-36 به طور معنی داری پایینتر از نمره های استاندارد عمومی مردم انگلیس بود

. در مرحله پس از درمان، نمره ها به جز حیطه های عملکرد فیزیکی و درک کلی سلامت به طور معنی داری بهبود یافت (P <0.01) ،

اما در مقایسه با مردم عادی انگلستان، به جز برای حیطه های سلامتی و سلامت روان، این نمرات همچنان پایین مانده بود. میانگین نمرات

اضطراب و افسردگی پاسخ دهندگان در مرحله تشخیص بالا بود و نمره اضطراب در مرحله پس از درمان بالا باقی ماند. بیشترین نگرانی گزارش شده

مربوط به سلامت خود بیماران (92٪) و خانواده آنها (82٪) بود. پس بیماران مبتلا به سل در معرض کاهش کیفیت زندگی مرتبط با سلامت خود قرار دارند.

اگر چه درمان در عرض 2 ماه  به طور قابل توجهی باعث بهبود  وضعیت سلامتی بیماران شده بود ، نمرات برای بسیاری از حیطه های کیفیت

زندگی آنها کمتر از نمره های استاندارد سایر مردم انگلستان بود. این بر اهمیت یک رویکرد جامع برای مراقبت تاکید می کند و باید ارزیابی مداخلات

آینده به اطلاع عموم رسانده شود (53).

7-مطالعه ای توسط مارا وهمکاران (2008)تحت عنوان کیفیت زندگی مرتبط با سلامتی در بین بالغین مبتلا به سل فعال ونهفته انجام شد

.این مطالعه برروی 104بیمار مبتلا به سل فعال و 102 بیمار دچار عفونت سلی نهفته انجام شد . برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه SF-36

وتست بک استفاده گردید . کیفیت زندگی وافسردگی بیماران در ابتدای درمان ، سه ماه وشش ماه بعد مورد بررسی قرار گرفت . نتایج نشان داد

که میانگین امتیاز حیطه های کیفیت زندگی SF-36 بیماران مبتلا به سل فعال در شروع درمان در مقایسه با بیماران دچار عفونت سلی نهفته،

بطور معنی داری پایین تر ومیانگین امتیاز تست بک بالاتر بود .دیگر نتایج نشان داد ، در بیماران مبتلا به سل فعال 6 ماه بعد از درمان ، امتیاز

حیطه های کیفیت زندگی SF-36 در زمینه عملکرد جسمی ، روحی ، روانی واجتماعی ارتقاء یافته بود . در نهایت پژوهشگران نتیجه گیری کردند

که اکثر حیطه های کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به سل فعال 6 ماه بعد از درمان ارتقاء زیادی یافته بود ، اما در مقایسه با بیماران مبتلا به عفونت

سلی نهفته و افراد عادی در سطح پایین تری بود(54) .

8- مطالعه ای توصیفی- تحلیلی و مقطعی توسط شاهین زاده و همکاران 2012  با عنوان بررسی ارتباط عوامل فردی، اجتماعی و درمانی با

میزان پیروی از دستورات دارویی در بیماران مبتلا به سل شهر اهواز انجام شد. هدف این مطالعه  تعیین ارتباط بین کیفیت پیروی از دستورات دارویی

با عوامل فردی، اجتماعی، و درمانی در بیماران مبتلا به سل در شهر اهواز بود.در این مطالعه تعداد167 نفر از بیماران تحت درمان به طریقه مبتنی

بر هدف انتخاب گردیدند. جهت گردآوری داده ها از پرسشنامه، مشاهده، آزمایش خلط و آزمایش ادراری پونس کوزارت استفاده گردید. یافته ها

نشان دادکه 7/52درصد بیماران پیروی کامل،2/35درصد پیروی نسبی و 12درصد پیروی ضعیف از رژیم دارویی داشتند.بین کیفیت پیروی

از دستورات دارویی با جنسیت،کیفیت درآمد ماهانه واعتیاد ارتباط معنی داری مشاهده گردید ولی بین کیفیت پیروی از دستورات دارویی با سن

،وضعیت تاهل ،سطح تحصیلات قومیت و عوارض دارویی ارتباط معنی داری مشاهده نشد. یافته ها نشان داد که تنها نیمی از بیماران پیروی کامل

از دستورات دارویی داشته اند. درمان ناقص به مراتب بدتر ازدرمان نکردن بیماری سل است، زیرا عدم نظارت و دقت در مصرف داروهای ضد

سل منجر به پیدایش سل مقاوم به درمان می شود.(55)

9-مطالعه ای توصیفی توسط شیپ وهمکاران (2017)با عنوان میزان تبعیت از درمان سل در بیماران کزوویی انجام شد. هدف از این مطالعه میزان

تبعیت دارویی وعوامل مرتبط با عدم تبعیت دارویی بود .این مطالعه در طول 12 ماه برروی 324 بیمار انجام شد. ابزار جمع آوری دادها 

پرسشنامه استاندارد  بود.براساس نتایج میزان کلی عدم تبعیت از درمان5/14 درصد بود .سن ومحل اقامت بیماران با میزان تبعیت از درمان رابطه داشت

،علاوه براین میزان آگاهی بیماران از درمان ،دوزاژ روزانه دارو،عوارض جانبی وطول مدت درمان نیز نقش مهمی در تبعیت از درمان داشت .

در نهایت پژوهشگران نتیجه گرفتند که میزان تبعیت از درمان سل در بیماران کزوویی رضایت بخش نبود وکارکنان بهداشتی برای بهبود

میزان پذیرش درمان سل باید احساس مسئولیت بیشتری داشته باشند. (56)

10-مطالعه ای توسط  جبرهیوت وهمکاران (2015)با عنوان میزان تبعیت از درمان داروهای ضد سل وپیامد درمان در بیماران مبتلا به سل

در ناحیه آلماتا (اتیوپی شمالی)انجام شد. این مطالعه برروی 200 بیمار مبتلا به سل در محدوده سنی 15 تا 78 سال انجام شد. ابزار جمع آوری دادها

پرسشنامه  بود و اطلاعات از طریق مصاحبه با بیماران جمع آوری گردید .نتایج نشان داد که اکثریت بیماران (5/77درصد)موارد جدید سل بودند

و47 درصدآنها در مرحله حمله ای بودند .میزان پذیرش داروهای ضد سل در طول سه روزگذشته96 درصد، در طول هفت روز گذشته 5/98درصد

و در طول 30 روز گذشته 5/88درصد بود.آزمون آنالیز رگرسیون لجستیک ارتباط معنی داری بین فاکتورهایی مانند سن کمتر از 24 سال،تست HIV مثبت

،استفاده از الکل وسیگار ،رضایت کم از مراکز بهداشتی وانتظار طولانی برای دریافت خدمات پزشکی با عدم پیروی ازدرمان ضد سل نشان داد

. در نهایت پژوهشگران نتیجه گرفتند که میزان پیروی از داروهای ضد سل 5/88 درصد بود که نسبتا در سطح بالایی بوده است ،بااین وجود هنوز

آموزش بهداشت به بیمار وخانواده به منظور کاهش فاکتورهایی که در تبعیت از درمان موفق تاثیر دارند ضروری به نظر می رسد .(57)

نقد کلی:

طبق جستجوی انجام شده مطالعه ای در رابطه با بررسی تاثیر آموزش خود مراقبتی بر کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی

بیماران مبتلابه سل ریوی یافت نشد که نشان از نوآوری پژوهش حاضر دارد. روش کار بیشتر پژوهش های مرتبط تنها از نوع توصیفی و

مشاهده ای بوده و نتایج مطالعات انجام شده نشان می دهد که تبعیت از درمان دارویی در اکثر مطالعات در حد پایین وکیفیت زندگی بیماران نیز

در حد مطلوب نبوده است واکثر مطالعات به ضرورت انجام مطالعات بیشتر با تاکیدآموزش بهداشت وخود مراقبتی توسط پرسنل بهداشتی

برای بیماران اشاره داشتند. با توجه به اینکه آموزش خود مراقبتی می تواند باعث افزایش نگرش وعملکرد بیماران در حیطه های مختلف شود و

بخصوص در بیماران مسلول که اکثرا از طبقات پایین اقتصادی اجتماعی وفرهنگی هستندو کمبود آگاهی آنان زمینه را برای عدم تبعیت از

درمان ودیگر مشکلات فراهم می نماید از این رو مطالعه حاضر با توجه به ویژگی های جامعه مورد نظر ضروری به نظر می رسد. 

1.کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در دو گروه مداخله وکنترل بعداز آموزش خود مراقبتی متفاوت است .

2. تبعیت از درمان دارویی بیماران مبتلا به سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در دو گروه مداخله وکنترل بعداز آموزش خود مراقبتی متفاوت است .

  تعیین تاثیر آموزش خود مراقبتی بر کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی  بیماران مبتلابه سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در سال97

1.تعیین ومقایسه میانگین نمره کیفیت زندگی  بیماران مبتلا به سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در دو گروه مداخله وکنترل قبل و بعد ازآموزش خود مراقبتی.

2. تعیین ومقایسه میانگین نمره تبعیت از درمان دارویی بیماران مبتلا به سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در دو گروه مداخله وکنترل قبل و بعد ازآموزش خود مراقبتی.

دانشگاه و مراکز تحقیقاتی

تعریف واژه های تخصصی:

خودمراقبتی:

نظری: خودمراقبتی فعالیت هایی هستند که انسانها  به طور فرد ی برای خود ؛آنرا تشخیص  وانجام می دهند تا بدین وسیله حیات وتندرستی خود را حفظ کنند ودائما احساس خوب بودن داشته باشند (58).

عملی: منظور اجرای آموزش خود مراقبتی است که در این پژوهش برگزاری سه جلسه ی آموزشی 30 دقیقه ای  وبه صورت گروهی و پرسش و پاسخ باحضور بیماران ویک نفر  مراقبت کننده اصلی آنها در محل مرکز هماهنگ کننده سل شهرستان زاهدان و ارائه پمفلت وکتابچه آموزشی 

کیفیت زندگی مرتبط با سلامت :

نظری: کیفیت زندگی  مرتبط با سلامتی(Health-related quality of life )

بر ارزیابی ذهنی فرد ازوضعیت سلامتی کنونی اش ، مراقبت های بهداشتی وفعالیت های ارتقاء دهنده سلامت که موجب سطحی از فعالیت کلی می شود وبه فرد اجازه می دهد که اهداف ارزشمندش را دنبال کند  می گردد(38) .

عملی:  نمره ای است که مددجو از پرسشنامه کیفیت زندگی بیماران مسلول کسب خواهدنمود ودامنه نمره ای بین  24تا 120 خواهد داشت .

تبعیت از درمان دارویی:

نظری:تبعیت از رژیم دارویی به صورت(مصرف داروهای تجویز شده در زمان و مقدار صحیح، به خاطر داشتن  زمان صحیح و مقدار مصرف آن ها و ادامه مصرف آن ها در طول مدت تجویز شده)آورده شده است(48).

عملی: نمره ای است که مددجو از پرسشنامه تبعیت از درمان دارویی موریسکی کسب خواهد نمود و دامنه نمره صفر تا یازده دارد.                   

نیمه تجربی با طرح پیش آزمون- پس آزمون

جامعه مورد مطالعه کلیه بیماران مبتلا به سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرستان زاهدان در سال 1397 که شرایط ورود را دارا  باشند.

معیار های ورود: معیارهای ورود به مطالعه عبارت خواهد بود از  :

- بیمار در گروه درمانی یک قرار گرفته باشد ( موارد جدید سل )

- درشروع درمان نگهدارنده  باشد .(حداقل 2 تا 3 ماه از شروع درمان گذشته باشد)

-دامنه سنی 18 تا 65 سال داشته باشند.

-ایرانی باشند.

-قادر به برقراری ارتباط و همکاری باشند.

- مشکلات شنوایی نداشته باشند.

-عدم وجود بیماری اعصاب و روان شناخته شده و مصرف دارو های اعصاب و روان و در ماه های اخیر عزیزی را از دست نداده باشند.

-عدم ابتلا ء به سایر بیماری های زمینه ای از قبیل بیماری قلبی،دیابت، کلیوی و ایدز به دلیل اثر مخدوش کنندگی

-داشتن حداقل سواد خواندن و نوشتن بیمار ویا مراقبت کننده وی.

-عدم مشارکت در برنامه های مشاوره ای و آموزشی در گذشته.

                                                                                                                  معیار های خروج:

 -غیبت در جلسات آموزشی.

-مرگ، مهاجرت یا هر عاملی که دسترسی به بیمار را امکان پذیر نکند

حجم نمونه و روش محاسبه آن:

 حجم نمونه بر اساس مطالعه جدگال و همکاران (51) و با حدود اطمینان 95 درصد و توان آزمون آماری 80 درصد و بر اساس فرمول زیر در هر گروه تعداد 55  نفر در مجموع 110 نفر حجم نمونه تعیین شد:

n = =7/54

          = 1/96             = 08/1              = 8/2

         = 85/0              = 16/1              = 2/2

 ابتدا از بین بیماران واجد شرایط ورود به مطالعه از طریق نمونه گیری در دسترس ، نمونه ها انتخاب وسپس  به دو گروه مداخله وکنترل تخصیص خواهند یافت .

روش جمع آوری داده ها در مطالعه حاضر پرسشنامه است که متشکل از سه بخش خواهد بود : بخش اول مشخصات فردی (سن،جنس،وضعیت تاهل، تحصیلات،شغل، سابقه مصرف سیگار،قومیت، مدت زمان تشخیص سل و مراقب اصلی و سابقه ابتلای اعضای خانواده درجه یک به سل) است وبخش دوم پرسشنامه اختصاصی کیفیت زندگی بیماران مسلول است این پرسشنامه (TBQol-version 2)دارای 24 سوال در شش بعد است که شامل 6 سوال در مورد بعد جسمانی، 5 سوال در مورد بعد روانی، اجتماعی و عاطفی، 4 سوال در مورد بعد عملکردی و استقلال،3 سوال در مورد بعد سلامت اجتماعی و خانوادگی،3 سوال در مورد بعد محیطی و 3 سوال در مورد بعد اعتقادی- معنوی می باشد . از مقیاس لیکر ت(هرگز،بندرت، تا اندازه ای، تقریباً زیاد، بسیار زیاد ( برای پاسخ ها استفاده گردیده است . امتیازات از یک تا پنج برای سوالات در نظر گرفته شده که امتیاز یک نشانگر وضعیت بد و امتیاز پنج نشانگر وضعیت عالی فردمی باشد ودر سوالات منفی نمره سوالات بر عکس داده شده است .به مجموع نمرات ابعاد ششگانه نمرات 24 تا 120 تعلق خواهد گرفت که نمرات بالاتر نشان دهنده وضعیت کیفیت زندگی بهتر می باشد.علاوه بر این به منظور  مقایسه ابعاد کیفیت زندگی با همدیگر در هر یک از مراحل درمان، نمرات هر بعد به 100 تبدیل خواهدگردید تا امکان مقایسه خرده مقیاس های پرسشنامه با هم میسرگردد این پرسشنامه در دیگر کشورها نیز استفاده شده و روایی و پایایی آن مورد تأئید قرار گرفته است. در مطالعه ربابی و همکاران(2012) ضریب همبستگی پیرسون بین نمره این پرسشنامه و نمره پرسشنامه کیفیت زندگی (SF-36) رابطه معنی داری نشان داد(81/0)، که حکایت از اعتبار این پرسشنامه دارد در همان مطالعه برای تعیین پایایی آن از ضریب آلفای کرونباخ استفاده گردید که مقدار آن 84/0به دست آمد(44). در پژوهش حاضر ابتدا پرسشنامه به زبان فارسی ترجمه خواهد شد ،سپس به زبان انگلیسی برگردانده خواهد شد وبا نسخه اصلی جهت شناسایی واصلاح شکاف های بین نسخه ترجمه شده ونسخه اصلی مقایسه خواهد شد . جهت بررسی روایی محتوا این پرسشنامه در اختیار 10نفر از اساتید متخصص قرار خواهد گرفت واز آنها خواسته خواهد شد تا نظرات خود را در باره پرسشنامه ،درستی برگرداندن وهماهنگی با فرهنگ ایرانی بیان نمایند،در نهایت پس از مطالعه مقدماتی ورفع اشکالات از پرسشنامه استفاده خواهد شد . پایایی این پرسشنامه نیزمجددا به روش آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار خواهد گرفت .

بخش سوم ، پرسشنامه تبعیت از درمان موریسکی است که اولین بار توسط موریسکی در سال 1986 طراحی شد که دارای هفت گزینه دو نمره ای(بلی صفر و خیر یک امتیاز)و یک گزینه پنج نمره ای(هرگز=صفر،بندرت=1، گاهی اوقات=2، اغلب اوقات =3، همیشه=4امتیاز)است ونمره زیر 6 تبعیت پایین ،6تا8تبعیت متوسط و بالاتر از 8 تبعیت بالا را نشان می دهد. (59) پرسشنامه تبعیت از درمان موریسکی توسط عبادی و همکارانش به فارسی ترجمه و روایی و پایایی آن نیز تایید شده است (60))در مطالعه قانعی و همکاران پایایی پرسشنامه براساس ضریب آلفای کرونباخ 72/0 محاسبه شده است.(61) پایایی این پرسشنامه نیزمجددا به روش آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار خواهد گرفت .

پس از کسب مجوز از کمیته اخلاق دانشگاه ،پژوهشگر اقدام به جمع آوری داده ها خواهد نمود ،بیماران به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب شده و پس از جلب رضایت آنها برای شرکت در پژوهش به طور تصادفی به دو گروه مداخله وکنترل تقسیم خواهند گردید .برای تخصیص تصادفی ،کارت هایی که بر روی آنها کلمات مداخله وکنترل نوشته ،تهیه ودر یک جعبه قرار داده خواهد شد واز واحدهای مورد مطالعه درخواست خواهد شد که بطور تصادفی یکی از کارت ها را انتخاب وبدین ترتیب در یکی از دو گروه مداخله وکنترل قرار خواهد گرفت .  در ابتدا، اطلاعات دموگرافیک و پرسشنامه کیفیت زندگی و پرسشنامه تبعیت از درمان دارویی موریسکی برای دو گروه بیماران در مراکز جامع سلامت توسط پژوهشگر تکمیل خواهد شد و سپس سه جلسه آموزش خود مراقبتی به مدت30 دقیقه توسط پژوهشگر برای بیماران گروه مداخله و مراقبت کننده اصلی آنها در طول یک هفته به صورت یک روز در میان توسط پژوهشگر و کمک  پژوهشگر مسلط به گویش بلوچی   برگزار خواهد شد. جلسات آموزشی در مراکز سلامت برای افراد گروه مداخله بصورت گروه های کوچک 3 نفره به صورت چهره به چهره،سخنرانی، پرسش و پاسخ و با توزیع پمفلت و کتابچه آموزشی که مطالب آن به تایید یک متخصص عفونی خواهد رسید ، انجام خواهد شد  .در ضمن چک لیست ارزیابی مراجعات بیمار جهت دریافت دارو از مرکزتکمیل خواهد شد. درطول مدت مداخله و2ماه پس از آن پژوهشگر با تماس های تلفنی هفتگی از اجرای مسایل آموزش داده شده اطمینان حاصل نموده وبه سوالات بیمار نیز پاسخ خواهد داد .  در طول مدت مداخله ،برای گروه کنترل برنامه آموزشی خاصی بر گزار نخواهد شد واین گروه فقط همان آموزش های معمول که نوسط کارکنان بهداشتی ارائه می شود را دریافت خواهند کردولی بعدا کتابچه آموزشی در اختیار این گروه نیز قرار خواهد گرفت . پس از گذشت دو ماه  مجددا ازهر دو گروه با همان پرسشنامه های قبلی اطلاعات جمع آوری خواهد شدکه برای این منظور از بیماران تقاضا خواهد شد تا به مراکز جامع سلامت تحت پوشش خود مراجعه نمایندو درصورت عدم مراجعه بیماران ،پژوهشگر به درب منارل بیماران مراجعه خواهدکرد. در کلیه مراحل اجرای طرح در صورت عدم قابلیت درک سوالات یا آموزش ها توسط بیماران و مراقبین آنها، پژوهشگر توضیحات شفاهی کامل و قابل درک را ارائه خواهد داد .داده ها پس از جمع آوری با استفاده از نرم افزار 21spss  وروش های آماری توصیفی واستنباطی تجزیه و تحلیل خواهدشد. 

جدول محتوای اموزشی

داده ها پس از جمع آوری و کد گذاری توسط نرم افزار 21-spss مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهدگرفت. ابتدا فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر به کمک آمار توصیفی تعیین می شود و در ادامه برای مقایسه میانگین های قبل و بعد در هر گروه از آزمون تی زوجی، مقایسه میانگین های  دو گروه مداخله و کنترل از آزمون تی مستقل، مقایسه فراوانی متغیرهای کیفی دو گروه از آزمون کای دو و برای تعیین اثربخشی برنامه آموزشی با کنترل همزمان برخی متغیرهای مخدوش کننده از آزمون تحلیل کوواریانس استفاده خواهد شد. سطح معناداری در این مطالعه 05/0 مد نظر است. در صورت عدم نرمال بودن داده ها، از آزمون های معادل مناسب  استفاده خواهد شد.

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی:

کدهای 10 و13و15 و 25 و27 از راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش‌های دارای آزمودنی انسانی  رعایت خواهد گردید .

10.هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

13.کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

15.پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.

25.پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

27.در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

1. ازآنجایی که پژوهشگر شاهد انجام آموزش های داده شده در منزل  نمی باشد جهت حصول اطمینان از اجرای صحیح مطالب آموزش داده بصورت تماس های تلفنی هفتگی و  پرسش و پاسخ پیگیری های لازم بعمل خواهد آورد.
2. در صورت عدم تمایل بیماران به همکاری، اهمیت شرکت در پژوهش برای آنان شرح داده خواهد شد و در صورتیکه تمایل به شرکت در مطالعه  نداشتند ،بیمار دیگری جایگزین خواهند شد.

خود مراقبتی - کیفیت زندگی - تبعیت از درمان دارویی -سل ریوی

Quality of Life –self care - Treatment Compliance- pulmonary tuberculosis

1- Steingart KR, Henry M, Ng V, Hopewell PC, Ramsay A, Cunningham J, et al. Fluorescence versus conventional sputum Smear microscopy for tuberculosis: a systematic review. The Lancet infectious diseases. 2006; 6(9):570-81

2- Martin G, Lazarus A. Epidemiology and Diagnosis of tuberculosis. Recognition of at-risk patients is key to prompt detection. Postgraduate medicine. 2000; 108(2):42-4

3-Endris M, Moges F, Belyhun Y, Woldehana E, Esmael A, Unakal C. Treatment outcome of tuberculosis patients at enfraz health center, northwest ethiopia: a five-year retrospective study. Tuberculosis Research and Treatment 2014; 2014:1-7.

4- Lawn SD, Bekker LG, Middelkoop K, Myer L, Wood R. Impact of HIV infection on the epidemiology of tuberculosis in a peri-urban community in South Africa: the need for age-specific interventions. Clin infectious diseases. 2006; 42 (7): 1040-1047.

5- Kasper DL, Braunwald E, Hauser S, Longo D, Jameson JL, Fauci AS. Tuberculosis In: Harrison's principle of internal medicine. 17th ed. USA: McGraw-Hill; 2008: 953-966.

6- Naderi M, Ghorbani Vagheie A, Hashemi M, Taheri M, Ahmadi R. Comparison of Serum Leptin Levels in Pulmonary Tuberculosis Patients with Acute Pneumonia Patients and Healthy Individuals. Horizon of Medical Sciences. 2017;23(4):307-310.

7.WHO. Tuberculosis. Available at: URL:Tuberculosis.https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis. Accessed Jan 3, 2019.

8- TB Situation in Iran. Available at: URL: http://tb-lep.behdasht.gov.ir/.aspx behdasht.gov. Accessed Jan 14, 2019

9- Dye C, Lönnroth K, Jaramillo E, Williams BG, Raviglione M. Trends in tuberculosis incidence and their determinants in 134 countries. Bull World Health Organ. 2009; 87(9): 683-91.

10- Dye C, Bassili A, Bierrenbach AL, Broekmans JF, Chadha VK, Glaziou P, et al.Measuring tuberculosis burden, trends, and the impact of control programmes. Lancet Infect Dis. 2008; 8(4):233-43.

11- Glaziou P, Falzon D, Floyd K, Raviglione M. Global epidemiology of tuberculosis. Seminars in respiratory and critical care medicine. Thieme Med 2013; 34:3-16.

12-Global tuberculosis control: WHO report 2013: World Health Organization, 2013.

13- Vecino M, Pasipanodya JG, Slocum P, Bae S, Munguia G, Miller T, et al. Evidence for chronic lung impairment in patients treated for pulmonary tuberculosis. J Infect Public Health 2011; 4:244-52.

14- Menon B, Nima G, Dogra V, Jha S. Evaluation of the radiological sequelae after treatment completion in new cases of pulmonary, pleural, and mediastinal tuberculosis. Lung India 2015; 32:241-5.

15- Kimura H, Imaizumi K. Progress in management of severe tuberculosis or tuberculosis with severe complication. Tuberculosis 2014; 89:571-82.

16- Denning DW, Pleuvry A, Cole DC. Global burden of chronic pulmonary aspergillosis as a sequel to pulmonary tuberculosis. Bull World Health Organ 2011; 89:864-72.

17- Gholizadeh B, Ebrahimi S, Zakerimoghadam A, Shahsavari H, Naboureh A. Effects of self-management program and telephone follow up on medical adherence in patients with ischemic heart disease. koomesh. 2017; 19 (1) :213-219

18- Hashemdabaghian F, Karbakhsh M, Soheilikhah S, Sedaghat M. Drug Compliance in Patients with Type 2 Diabetes Mellitus in Shariati and Imam Khomeini Hospitals. Payesh 2005; 4: 103-11. [In Persian].

19- Restrepo RD, Alvarez MT, Wittnebel LD, Sorenon H, Wettstein R, Vines D, et al. Medication adherence issue in patients treated for COPD. International Journal of COPD.

2008; 3 (3): 371-384.

20- Banning M. Older people and adherence with medication: a review of the literature. International Journal of Nursing Studies. 2008; 45(10): 1550-1561.

21- Pitkala KH, Strandberg TE, Tilvis RS. Interest in healthy lifestyle and adherence to medications: impact on mortality among elderly cardiovascular patients in the DEBATE study. Patient Educ Couns. 2007; 67: 44-49.

22-WHO. Adherence to long-term therapies: evidence for action. Geneva: World Health Organization, 2003.

23-Salehi Z, Norouzi Tabrizi K, Hoseini MA, Sedghi Goyaghaj N, Soltani PR. Effectiveness of Solution-Focused Brief Therapy (SFBT) on reducing symptoms of depression in women. Journal of Clinical Nursing and Midwifery. 2017; 6(2): 1-13.

24-Seyed Fatemi N, Rafii F, Hajizadeh E. Modanloo M. Psychometric properties of the adherence questionnaire in patients with chronic disease: A mix method study. Koomesh Journal. 2018; 20(2): 192-202.

25-Global tuberculosis control: WHO report 2013: World Health Organization, 2013

26-Patti F. Optimizing the benefit of multiple sclerosis therapy: the importance of treatment adherence. Patient Prefer Adherence2010 4: 1–9

27-Kozier B, Erb G. Fundamentals of nursing concepts process and practice. 5th ed. California Addition Wesky Pub; 2009.p. 63.

28- Mweemba P ,Haruzivishe C, Siziya S, Chipimo PJ, Gristenson K, Johansson E. Knowledge attitued and compliance with tuberculosis treatment, Lusaka, Zamjbia. Medical Journal of Zambia 2008; 35(4): 121-8.

29- Miller B, Snider DE Jr. Physician non compliance with tuberculosis preventive measures. Am Rev Respire Dis 1987; 135: 1-2.

30-Hayward AC, Herbert Y, Watson YM. Tuberculosis drug resistance in England and Wales. How much Is Homegrown? Epidemiol Infect 2000; 125(2): 463-40.

31-Monro S, Lewin S, Smith H, Engel M, Fretheim A, Volmink J. Patient adherence to tuberculosis treatment: a systematic review of qualitative research. Plos Med 2007; 4(7): e 238.

32-Woith W, Larson J. Delay in seeking treatment and adherence to tuberculosis medication in Russia. International Journal of Nursing Studies 2003; 45(8): 1163-74.

33-Kaona F, Engel Mark E, Mills Edward J. An assessment of factors contributing to treatment adherence and knowledge of T.B transmission among patients on T.B treatment. BMC Public Health 2004; 68(4):37-43.

34-Okanurak K, Kitavaporn D, Akarasewi P. Factors contributing to treatment success among patients. A prospective cohort study in Bongkok. Inte J Transmission and Lung Disease 2008; 12(8): 1160-5.

35-Ailinger RL, Dear MR. Adherence to tuberculosis preventive therapy among Lation immigrant. Public Health Nurs 2008; 25(1): 19-24.

36- Masror Roudsari D, Dabiri Golchin M, Parsa yekta Z, Haghani H. Relationship between Adherence to Therapeutic Regimen and Health Related Quality of Life in Hypertensive Patients. IJN. 2013; 26 (85) :44-54.

37- Vedat I,Perinan G,Seref K,etal. The relationship between disease future and quality of life in patients with cancer. Cancer nursing. 2001;24(6):490-495.

38-Aghamollaie T.Principles of Health services .Tehran: Andishe rafiea; 2005;67-76. [Persian]

39- Haery SM, Tehrani H, Olyaeimanesh A, Nedjat S. Factors Influencing the Social Health of Employees of the Ministry of Health and Medical Education in Iran. Iranian Journal of Health Education and Health Promotion. 2016;3(4):311- 8. [Persian]

40- Mazloomy Mahmoodabad SS, Tehrani H, Gholian-aval M, Gholami H, Nematy M. The effect of social class on the amount of salt intake in patients with hypertension. Blood pressure. 2016;25(6):360-3. [Persian]

41- World Health Organization. Chronic diseases. (2013) Available at: http://www.who.int/topics/chronic_diseases/en/. Date of access: 13 January 2013

42-Eggenberger SK, Meiers SJ, Krumwiede N, Bliesmer M, Earle P. Reintegration within families in the context of chronic illness: a family health promoting process. J NursHealthc Chronic Illn2011; 3: 283-92

43- Hashemi Bonjar Z , Mirshekari L, Imankhah R, ett all. Quality of Life and Related Factors in Patients  with Pulmonary Tuberculosis  Mazandaran Univ Med Sci 2015; 25(132): 235-247 . [Persian]

44-Robabi H, Navidian A, Pishkar Mofrad Z.Quality of Life of Patients with Pulmonary Tuberculosis During the Course of Treatment.J Mazand Univ Med Sci. 2012; 22(93): 104-113 . [Persian]

45- Hansel NN, Wu AW, Chang B, Diette GB. Quality of life in tuberculosis: patient and provider perspectives. Qual Life Res 2004; 13(3): 639-652. PMID:15130027.

46- Long NH, Johansson E, Diwan VK, Winkvist A. Fear and social isolation as consequences of tuberculosis in Viet Nam: a gender analysis. Health Policy 2001; 58(1): 69-81

47-Ansaropour, S., khosravi, M., Fouladband, F., Hashemian, V.(2015). Triple components of self-care. Behvarz. 90(25); 9-11. [Persian]

48-Aung, k.k. Wu, W.k. Tokumi, A. Kuo, P. Day, C. (2015). Does a directive to an internet site enhance the doctor-patient interaction? A prospective randomized study for patient with carpal tunnel syndrome. Jornal of bone & joint surgery. 97(13); 1112-18.

49.Hassani M.. Farahani B. Zohour A. Panahi Azar Sh.. Self-care ability based on Orem’s theory in coronary artery disease patients. Iranian Journal of Critical Care Nursing Summer 2010, Volume 3, Issue 2; 87-91

50.Morowatisharifabad M, Rouhani Tonekaboni N. Perceived self-efficacy in self-care behaviors among diabetic patients referring to Yazd Diabetes Research Center. J Birjand Univ Med Sci.. 2008; 15 (4) :91-99

51-Jadgal Kh, Zareban I, Alizadeh-Siuki H, Izadirad H . The Impact of Educational Intervention Based on Health Belief Model on Promoting Self-Care Behaviors in Patients with Smear-Positive Pulmonary TB. Journal of Health Education and Health Promotion Summer 2014;2(2): 143-152.

52-Koosha S, Mirshekari L, Mohammadnezhad E. Comparing quality of life of patients with pulmonary tuberculosis and controls. ZJRMS. 2012; 13 (10) :57.

53-Kruijshaar ME, Lipman M, Essink-Bot ML, Lozewicz S, Creer D, Dart S, et al. Health status of UK patients with active tuberculosis Int J Tuberc Lung Dis 2010; 14(3): 296-302. PMID: 2013262.

54- Marra CA, Marra F, Colley L, Moadebi S, Elwood RK, Fitzgerald JM. Health-related quality of life trajectories among adults with tuberculosis: differences between latent and active infection.Chest. 2008 Feb;133(2):396-403

55-Shahinzadeh A, Elahi N, Jahani S, Hakim A. Relationship of personal- social and therapeutic factors with medication compliance in Tb patients in Ahwaz. J Shahid Sadoughi Univ Med Sci 2012; 19(6): 726-35. [Persian]

56-Shaip Krasniqi. Arianit Jakupi. Armond Daci. Bahri Tigani. Nora Jupolli-Krasniqi. Mimoza Pira. Valbona Zhjeqi. Tuberculosis Treatment Adherence of Patients in Kosovo . Tuberculosis Research and Treatment.Volume 2017, Article ID 4850324, 8 pages.https://doi.org/10.1155/2017/4850324

57-Gebrehiwet Tesfahuneygn. Girmay Medhin. Mengistu Legesse.Adherence to Anti-tuberculosis treatment and treatment outcomes among tuberculosis patients in Alamata District, northeast Ethiopia. BMC Res Notes. 2015; 8: 503.

58. Dehghan nayyeri N.Jalalinia F.Theory Development and Nursing theories. Tehran: Shahrab; 2014;289. [Persian]

59- Voils CI, Hoyle RH, Thorpe CT, Maciejewski ML, Yancy WS Jr. Improving the measurement of self-reported medication nonadherence. J Clin Epidemiol. 2011;64(3):250-4.

60- Negarande R, Mahmoodi H, Noktedan H, Heshamt R, Shakibazadeh E. Teach back and pictorial image educational strategies on knowledge about diabetes and medication/dietary adherence among low health literate patients with type 2 diabetes. Primary Care Diabetes. 2013;7(2): 111-118.

61-Ghanei Gheshlagh R, Ebadi A, Veisi Raygani AK,ett all. Determining concurrent validity of the Morisky medication adherence scale in patients with type 2 diabetes. Iranian Journal Rehabilitation Research in Nursing.2015;1(3): 24 -32. 

با توجه به طولانی بودن روند درمان این بیماری ،تعدد داروهای مصرفی ، عوارض جانبی نامطلوب که سبب عدم پذیرش درمان از جانب بیماران شده  و می تواند  موجب عود مجدد بیماری و ایجاد اشکال مقاوم به درمان شود  و همچنین نظر به ماهیت مسری بودن این بیماری که می تواند موجب آلوده شدن بستگان واطرافیان بیمار گردد بر آن شدیم تا این پژوهش را با هدف تعیین تاثیر آموزش خود مراقبتی بر کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی بیماران مبتلابه سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در سال97 انجام دهیم .

ندارد

با توجه به اینکه آموزش خود مراقبتی می تواند باعث افزایش نگرش وعملکرد بیماران در حیطه های مختلف شود و ازطرف دیگر بحث آموزش به بیماران از چالش های جدی نظام درمانی کشور است بخصوص در بیماران مسلول که اکثرااز طبقات پایین اقتصادی اجتماعی وفرهنگی هستندوکمبود آگاهی زمینه را برای عدم تبعیت از درمان ودیگر مشکلات فراهم می کند از این رو مطالعه حاضر با توجه به ویژگی های جامعه مورد نظر ضروری به نظر می رسد .  

ندارد

بر عهده ی پژوهشگران می باشد

بر عهده ی بیمار نخواهد بود

ندارد

نتایج آزمایشها و روشهای به کار رفته به اطلاع بیمار خواهد رسید و این نتایج بصورت کاملاً محرمانه و صرفاً جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت و هویت بیماری وی در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

از طریق تماس با مجری طرح

maryamabiz114@gmail.com

شرکت من در مطالعه کاملاً اختیاری است و آزاد خواهم بود که از شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان  که مایل بودم بدون آنکه تغییری در نحوه رفتار پزشک درمانگر یا نحوه درمان و مراقبت از بیماری اینجانب ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شوم.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری یا همکاران طرح موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلان می نمایم. یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن را داشته ام.

پرسشنامه طرح بررسی تاثیر آموزش خود مراقبتی بر کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی بیماران مبتلابه سل ریوی مراجعه کننده به مرکز هماهنگ کننده سل شهرزاهدان در سال97

مددجوی محترم لطفا پس از تکمیل اطلاعات فردی، پرسشنامه حاضر را که برای سنجش ' کیفیت زندگی و تبعیت از درمان دارویی ' تنظیم شده است با دقت مطالعه بفرمایید و با گذاشتن علامت ضربدر (×) پاسخ دهید. پاسخهای صادقانه شما ما را در انجام این تحقیق یاری خواهد نمود، به شما اطمینان داده می­شود که پاسخها کاملا محرمانه خواهد بود و لزومی به ذکر نام و نام خانوادگی نمی­باشد. قبلا از همکاری صمیمانه و دقت شما در تکمیل پرسشنامه سپاسگزاریم. 

الف )اطلاعات فردی

1- سن: .............. سال

2 - جنس:   مذکر            مونث 

3-وضعیت تاهل:متاهل         مجرد           مطلقه

4-سطح تحصیلات:بیسواد   زیردیپلم     دیپلم    تحصیلات دانشگاهی

5-شغل: کارمند،کارگر،خانه دار ، آزاد، بیکار ،بازنشسته، سایر

6-سابقه مصرف سیگار:دارد            ندارد

7-قومیت: فارس        بلوچ          سایر

8. مدت زمان تشخیص سل     روز

9. مراقب اصلی   پدر-مادر-برادر یا خواهر- فرزند- همسر- سایر

10. سابقه ابتلای اعضای خانواده درجه یک به سل    بلی     خیر

ب) پرسشنامه بررسی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سل ریوی 

 این قسمت  پرسشنامه حاوی سوالاتی در ارتباط با احساس وضعیت سلامتی و دیگرحیطه های زندگی شما می باشد. خواهشمند است بدقت به تمامی پرسش ها پاسخ دهید.بدین منظور شما می توانید با علامت ضربدر در یکی از 5 ستون عبارتی را که بیشترین مصداق با شرایط 7 روز اخیر شما داشته است، مشخص کنید. اگر در مورد جواب سوالی شک دارید؛ لطفا گزینه ای را انتخاب کنید که بیشترین تناسب را داشته باشد.

ج) پرسشنامه 'تبعیت از درمان در بیماران مبتلا به سل ریوی 

ج) پرسشنامه 'تبعیت از دستورات دارویی در بیماران مبتلا به سل ریوی