تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر تئوری شناختی اجتماعی بر رفتارهای خود مراقبتی بیماران دیابتی نوع2 مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان

در قرن بیست و یکم همگام با صنعتی شدن، افزایش طول عمر و تغییر در سبک زندگی مردم سراسر جهان را شاهد هستیم. یکی از نتایج این تغییرات دگرگونی در الگوی بیماری ها و شایع شدن بیماری های مزمن از جمله دیابت است .دیابت گسترش رو افزون دارد به طوری که در سال1980، 108 میلیون نفر و در سال 2016 ٤٢٢ میلیون نفر بزرگسال به دیابت مبتلا بودند و پیش بینی می شود این میزان تا سال 2040 به 642 میلیون نفر برسد (1). با توجه به ماهیت مزمن، غیرواگیر و پرهزینۀ این بیماری برای سلامت عمومی جامعه و ایجاد بار مالی فراوان ضرورت توجه جدی به آن و پیامدهایش لازم به نظر می رسد. از طرفی درمان بیماریهای مزمن به میزان زیادی بستگی به رفتار خودمراقبتی خود بیمار دارد (2).و از مهمترین عوامل زمینه ساز مرگ ومیر در بیماران دیابتی انجام ندادن خودمراقبتی است(3) .درحالیکه که تنها سهم اندکی از بیماریهای مزمن مثل دیابت را کادر درمانی حرفه ای، مراقبت و درمان می کنند.ازآنجایی که رفتار انسان بازتابی از عوامل مختلف است می توان با شناخت مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر آن بهترین استراتژی های آموزشی را برای تغییر و تعدیل رفتارهای کنونی، طراحی کرد(4) . یکی از عوامل مؤثر بر پیشگیری و کنترل دیابت و خودمراقبتی، برخورداری از آگاهی کافی از بیماری، عوامل مؤثر در بروز بیماری و نحوۀ پیشگیری از آن است(5). افرادی که مبتلا به دیابت هستند معمولاً اطلاعات کافی در زمینۀ ماهیت بیماری خود ندارند (6).

بیماری زایی این عارضه چه از نظر هزینه های درمان و چه به دلیل از کار افتادگی، بسیار بالا و یکی از عمده ترین مسایل بهداشتی، درمانی است که با گسترش شهرنشینی و تغییر شیوه زندگی به سوی بی تحرکی و تغذیه نامناسب، اهمیت بیشتری یافته است(7).بیماری دیابت، شامل گروهی از اختلالات متابولیک وابسته به افزایش گلوکز سرم است که انواع مختلف آن، به دلایل محتلفی از جمله عوامل ژنتیکی، عوامل محیطی و شیوه زندگی حاصل می شود(8). در بیماری دیابت که حالتی پیش رونده دارد بدن قادر به تولید انسولین یا استفاده مناسب از آن نیست، لذا این بیماری باعث ناتوانی ها، معلولیت های زودرس و افزایش مرگ و میر بسیاری از مبتلایان می شود(9). دیابت در بسیاری از جوامع، پنجمین علت مرگ و میر و اولین علت نارسایی مزمن کلیه، قطع پا و کوری چشم است(10). پیش بینی می شود شیوع این بیماری تا سال 2030 به حدود 4/4% جمعیت جهان برسد(8).

بر طبق تخمن های سازمان بهداشت جهانی، شیوع دیابت در دنیا 5/8 ( 422میلیون نفر )، در اروپا 3/7 ( 64 میلیون نفر) ، جنوب شرقی آسیا 4/8 (96 میلیون نفر) می باشد (11 ). همچنین ایران تا سال 2030 به یکی از پرشیوع ترین مناطق جهان به لحاظ بیماری دیابت تبدیل خواهد شد، به طوری که بر اساس برآوردهای صورت گرفته شیوع بیماری دیابت به 3/9 % خواهد رسید(12). به طور کل بر اساس تحقیقات اخیر شیوع دیابت نوع 2 در جمعیت بالای30سال شهرهای بزرگ کشور ما بین9/8-6/5 درصد بوده است.

 شیوع اختلال قند خون در سال 1395برای استان سیستان و بلوچستان 8/12% می باشد . (13).

شایعترین نوع دیابت، دیابت نوع 2 است که تقریبا 95-90 % موارد ابتلای به دیابت را شامل می شود و با اختلال در سوخت و ساز بدن، افزایش وزن و عدم تحرک فیزیکی در ارتباط است(9).پیدایش عوارض مزمن و مشکلاتی که در طی زمان در فرد مبتلا به دیابت پدیدار می شود می تواند موجبات ناتوانی و مرگ و میر بالا را در وی فراهم آورد، که سبب توجه روز افزون به این بیماری و مبتلایان به آن شده است. بر اساس شواهد موجود بیماری دیابت تنها در سال 2014، 9/4 میلیون مرگ و میر در سراسر جهان ایجاد کرده است(14). دیابت به عنوان یک بیماری مزمن به طور اساسی در گسترش آسیب ها، مرگ ومیر و هزینه های سلامتی سهیم است، افراد مبتلا به دیابت در معرض عوارض شدید و مهلکی نظیر )آسیب شبکیه وکوری، نوروپاتی محیطی، انفارکتوس میوکارد، مشکلات عروق محیطی، بیماری مرحله پایانی کلیوی و مشکلات پای دیابتی و قطع عضو ( هستند که این به دلیل کنترل قند نامناسب در بیماران دیابتی بروز کرده و موجب ناتوانی و مرگ میر بالا می شوند. در حالی که با مراقبت و کنترل مناسب می توان از بروز عوارض جدی و در صورت بروز عوارض، از ناتوانی های ناشی از آن جلوگیری کرد(15).

در کشور ایران براساس آخرین آمار وزارت بهداشت، سالانه بیش از 40 میلیارد ریال از بودجه مصوب وزارت بهداشت برای برنامه کنترل دیابت هزینه می شود. با وجود هزینه های که برای پیشگیری و کنترل دیابت صرف شده، هر روز بر تعداد مبتلایان به آن افزوده می شود(16). اگرچه درمان قطعی برای دیابت وجود ندارد اما مراقبت های مناسب می تواند در کنترل علائم و پیشگیری از بروز عوارض ناتوان کننده این بیماری بسیار موثر عمل می کند که این مستلزم کنترل قند خون و حفظ آن در محدوده مطلوب است. در این میان راه حل اساسی برای کنترل دیابت، مسئولیت پذیری بیمار برای انجام رفتارهای خودمراقبتی است. این رفتارها در مبتلایان به دیابت خودپایشی قندخون، تبعیت از رژیم غذایی مناسب، انجام فعالیت فیزیکی، رعایت رژیم دارویی و مراقبت از پاها را شامل می شود(18،17). خودمراقبتی مفهومی کلیدی در ارتقای سلامت است و شامل تصمیم ها و فعالیت هایی است که یک شخص برای سازگاری با مشکل سلامتی یا بهبود سلامت خویش بکار می برد(19)

علی رغم اینکه پیروی از تمامی رفتارهای خودمراقبتی جهت موفقیت در کنترل بیماری دیابت ضروری است، اما نتایج مطالعه ای بین المللی حاکی از آن است که مبتلایان به دیابت اغلب از خودمراقبتی مطلوب سرباز می زنند و تنها 2/16 درصد از بیماران به توصیه های  ارائه شده توسط متخصصین سلامتی عمل کرده اند و خودمراقبتی در آنها در سطح مطلوب قرار دارد(20). مطالعه ای در ایران میزان انجام رفتارهای خودمراقبتی از جمله تغذیه، فعالیت فیزیکی، مصرف دارو و پایش قند خون در بین افراد دیابتی را بررسی کرده و نشان داد که پایبندی به این رفتارها در میان بیماران دیابتی در سطح پایینی است(21). در این راستا سازمان بهداشت جهانی آموزش به بیمار را به عنوان یک راهبرد مهم برای مشارکت فعال بیماران در روندخودمراقبتی و کنترل بیماری دیابت مورد توجه قرار داده است(22). از آنجا که رفتار انسانی بازتابی از عوامل مختلف است، می توان با شناخت رفتار و مهمترین عوامل تاثیرگذار بر آن، بهترین استراتژی های آموزشی را جهت تغییر و تعدیل رفتارهای موجود و نیز جایگزینی رفتار جدید، طراحی کرد(23).

نظریه ها چرایی ضرورت مداخلات، چگونگی انجام مداخلات و ارزیابی موفقیت های حاصل از آن را شرح داده و برای عواملی که حین طراحی، اجرا و ارزیابی برنامه ارتقای سلامت باید مورد بررسی قرارگیرند نقشه راهی ارائه می دهند(24). از میان تئوری های مختلف، تئوری شناختی اجتماعی متغیرهای اجتماعی سلامت را به خوبی متغیرهای فردی پی می گیرد(25). این تئوری ضمن بیان عوامل پیش بینی کننده و متغیرهای موثر بر رفتار، راهکارهایی نیز برای تغییر بیان می کند. امروزه نیز رویکرد جامع ارتقای سلامت به جای تغییر صرف عادات فردی، به تغییر عملکرد نظام های اجتماعی که تاثیر بسیاری بر سلامت دارند، نیازمند است. بر این اساس می توان گفت عوامل فردی و اجتماعی هر دو بر سلامت افراد تاثیر می گذارند و جهت آن را تعیین می کنند(25). با توجه به نقش پررنگ حمایت اجتماعی خانواده بر کنترل بیماری دیابت (26) و همچنین نظر به پایین بودن خودمراقبتی در بیماران دیابتی که تابعی از عوامل فردی ، اجتماعی و روانی می باشد ضروری است از نظریه ها و الگوهایی استفاده شود که علاوه بر عوامل فردی، عوامل اجتماعی و محیطی را نیز در برگیرد .(27)

در این مطالعه نظریه شناختی اجتماعی (Social Cognitive Theory) به عنوان محور مداخله و شیوه آموزش مورد استفاده قرار خواهد گرفت. این تئوری رفتار را به عنوان مثلثی توصیف می کند که در آن، ارتباط پویا و متقابل با عوامل فردی ( شناخت، رفتار و محیط برقرار است و فرض می کند که رفتار از طریق تعامل بین عوامل فردی و محیط شکل می گیرد. این تعامل به تعیین کنندگی اشاره می کند، فرایندی متقابل که از طریق آن رفتار، عوامل فردی و محیطی به طور مداوم بر هم تاثیر می گذارند. تعامل بین رفتار مورد بررسی، عوامل فردی و محیطی چارچوب مفیدی برای فهم رفتار بهداشتی فراهم می کند(1).

ساختارهای این تئوری عبارتند از دانش (یادگیری حقایق و کسب بصیرت در رابطه با یک عمل، ایده، چیز، شخص یا موقعیت)، انتظارات پیامد (پیش بینی پیامدهای احتمالی که در نتیجه گیری در یک عمل خاص روی می دهند)، ارزشهای پیامد (ارزشی که شخص بر پیامدهای احتمالی ناشی از انجام یک رفتار می نهد)، حمایت اجتماعی (شرایط یا اوضاع فیزیکی یا اجتماعی که شخص را در بر می گیرد)، خودکارآمدی(اعتماد شخص به توانایی اش برای پیگیری یک رفتار)، تنظیم هدف یا خود کنترلی  ( تنظیم با ایجاد برنامه  هایی برای  رفتارهای منتخب) می باشد (2).

تئوری شناختی اجتماعی به عنوان یک چارچوب نظری مناسب برای استفاده در برنامه های تغییر رفتار مورد استفاده قرار گرفته است که رفتار انسان را به صورت برهم کنش پویا و متقابل بین سه عامل رفتاری، فردی و محیط بیان می کند . عوامل محیطی عواملی هستند که بر رفتار فرد اثر می گذارند اما به طور فیزیکی جزئی از فرد نیستند مانند محیط های اجتماعی شامل خانواده ، دوستان، همسالان و همکاران که تاثیر مثبتی بر رفتارهای خودمراقبتی داشته است و لذا استفاده  از این تئوری  در موقعیت های کاربردی بیشترین اثربخشی را دارد زیرا دسترسی محققان را به فاکتورهای تاثیر گذار بر رفتارهای سلامت و بررسی پیامدهای فردی در موقعیت های محیطی و اجتماعی فراهم می کند. همچنین اجازه جمع آوری اطلاعات در سطوح چندگانه مشکل را به محققان می دهد(25). با این حال به دلیل عدم مطالعه تاثیر مداخله آموزشی براساس مجموع سازه های تئوری شناختی اجتماعی بر رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی در شهر زاهدان و همچنین ویژگی های خاص  فرهنگی، اجتماعی ، اقتصادی بیماران این منطقه از کشور، محققان تصمیم گرفتند مطالعه ای با هدف تعیین تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر تئوری شناختی اجتماعی بر رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی نوع 2 مراجعه کننده به کلینک بیمارستان بوعلی شهر زاهدان راانجام دهند.

ضروری است پرستاران و پزشکان بر اساس درک جامعی از اصول و فنون آموزش و یادگیری برای ایفای نقش آموزشی خود به عنوان یک معلم کارآمد مهیا شوند و سالها است که این مسأله مورد تأکید می باشد ادوارسون نیز طی تحقیقاتی در این زمینه گزارش نمود که بیماران به آموزش سلامتی توسط تیم مراقبت سلامت نیاز حتمی دارند و همواره این انتظار در تمامی مددجویان وجود دارد که از طرف اعضای گروه بهداشتی و درمانی با آگاهی کامل به سؤالات آنها پاسخ داده شود )28). با آموزش مناسب می توان تا8 درصد از عوارض دیابت را کاهش داد؛ بنابراین لازم است به افراد مبتلا به دیابت آموزش های خودمراقبتی داده شود؛ زیرا در درمان دیابت و انجام مراقبت های بهداشتی مهم ترین عامل خود بیمار است(29) .

بررسی متون (Literature review) :

مطالعات داخلی

1- سادات قریشی و همکاران در سال 1397 در تحقیقی تحت عنوان فاکتورهای پیش بینی کنندۀ مرتبط با رفتارهای خودمراقبتی در بین بیماران دیابتی نوع دو با استفاده از مدل شناختی اجتماعی به این نتایج دست یافتند  در طراحی و اجرای مداخلات آموزشی برای خودمراقبتی بیماران دیابتی، از تئوری شناختی  اجتماعی می توان به عنوان چارچوبی بهره برد و به ارتقا و حفظ سلامت این بیماران کمک کرد. (30)

2- حجازی و همکاران در سال 1396 در تحقیقی تحت عنوان تأثیر آموزش مبتنی بر نظریۀ خودکارآمدی بر سواد سلامت، خودکارآمدی و رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلابه دیابت نوع دو نتایج این مطالعه نشان داد که مداخلۀ آموزشی مبتنی بر نظریۀ خودکارآمدی در بهبود خودکارآمدی، سواد سلامت و رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت مؤثر است. لذا استفاده از استراتژیهای خودکارآمدی دربرنامۀ درمانی و کنترل بیماری در مبتلایان به دیابت توصیه میشود.(31)

3- فرهمند و همکاران در سال 1396 در تحقیقی تحت عنوان تاثیر برنامه آموزشی بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی بر مراقبت از پاها در بیماران دیابتی نوع ٢ به این نتایج دست یافتند که افراد مبتلا به دیابت نیاز به یادگیری طرق مراقبت از پاهایشان دارند و اجرای برنامه های آموزشی در بیماران دیابتی نوع ٢ بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی در اجرای مراقبت از پاها موثر می باشد.(32)

4- موسی پور در سال 1396 در تحقیقی تحت عنوان ارتباط سواد بهداشتی، خودآموزی و رفتارهای خود مراقبتی در بیماران دیابتی به این نتایج دست یافتند سواد بهداشتی و خودکارآمدی می تواند رفتارهای خود مراقبتی در بیماران دیابتی را تحت تاثیر قرار دهد؛ بنابراین، پرستاران توصیه می شوند تا مداخلات آموزشی ساده ای را برای ارتقای خودکارآمدی و سواد بهداشتی ایجاد و اجرا کنند و به نوبه خود رفتارهای خود مراقبتی را ارتقاء دهند.(33)

5- سومار در سال 1396 در تحقیقی تحت عنوان بررسی تأثیر مداخله آموزشی مبتنی برتئوری شناختی اجتماعی برخودمراقبتی و خودمدیریتی درزمینه مصرف منطقی آنتی بیوتیک ها به این نتایج دست یافتند مداخله آموزشی براساس تئوری شناختی اجتماعی میتواند در بهبود خودمراقبتی و خودمدیریتی در زمینه مصرف منطقی آنتی بیوتیک ها درافراد مؤثر باشد.(34)

6- تقی پور و همکاران در سال 1396ئر تحقیقی تحت عنوان تعیین عوامل مؤثر بر رفتارهای خودمراقبتی در زنان مبتلا به دیابت مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهر مشهد به این نتایج دست یافتند  پژوهش، عوامل مهمی نظیر میزان تحصیلات، وضعیت اقتصادی و دانسته های قبلی بیمار در تحقق رفتارهای خودمراقبتی نقش بسزایی دارند؛ لذا برای ارتقای رفتارهای خودمراقبتی بیماران، آموزشگران سلامت نخست باید این عوامل را شناسایی کنند؛ سپس با در نظر گرفتن این عوامل، برنامه ریزی و مداخلات آموزشی را بنیان نهند.(35)

7- دستجانی در سال 1395 در تحقیقی تحت عنوان بررسی تاثیر آموزش مبتنی برالگوی اعتقاد بهداشتی بر تبعیت از رژیم دارویی در بیماران مبتلا به دیابت به این نتایج دست یافتند با آموزش بیماران دیابت می توان مهارت های آنان را در زمینه ی تبعیت از رژیم دارویی را افزایش داد که این امر در سلامت بیماران موثر خواهد بود .(36)

8- پور غلامی در سال 1395 در تحقیقی تحت عنوان تأثیر برنامه آموزشی بر اساس الگوی اعتقاد بهداشتی توسعه یافته با الگوی ترس بر رفتار خود مراقبتی و میزان HbA1c در بیماران دیابتی نوع دو به این نتایج دست یافتند یک برنامه اموزشی دقیق براساس الگوی بهداشتی توسعه یافته با الگوی ترس برای بالا بردن حساسیت و شدت درک شده و با محرک ترس در بیماران و افزایش منافع درک شده به همراه از بین بردن موانع درک شده و بالا بردن خود کار امدی و همچنین در افزایش رفتارهای خود مراقبتی و کاهش هموگلوبین در بیماران دیابتی نوع دوم بسیار موثر است .(37)

9- بیدی  و همکاران در سال 2013 در تحقیقی تحت عنوان اثربخشی آموزشی برنامه در دانش. نگرش، مراقبت از خود و سبک زندگی در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو به این نتایج دست یافتند  برنامۀ آموزشی اثر معنی داری  بر افزایش دانش بیماران مبتلا به دیابت نوع دو نداشته اما بر خودمراقبتی، نگرش و کیفیت زندگی آن ها اثر مطلوب داشته است(38).

10- مریدانی و همکاران در سال 1394 در تحقیقی تحت عنوان بررسی تأثیر مداخله آموزشی خانواده محور بر حمایت اجتماعی درک شده سالمندان دیابتی نوع 2:کاربرد تئوری شناختی اجتماعی به این نتایج دست یافتند  آموزش خانواده محور بر اساس مدل شناختی اجتماعی در بهبود روند مراقبت، کنترل بیماری دیابت و ارتقاء حمایت خانواده از بیماران در سیستم بهداشتی درمانی با بکارگیری از این روشها در آموزش به بیمار و خانواده آنها می تواند مؤثر باشد(39)

مطالعات خارجی

1- جونز در سال 2018 تحقیقی تحت  عنوان ایجاد یک برنامه سواد بهداشتی دیابتی برای کارکنان مرکز مراقبت های بهداشتی فدرال روستایی این افدامات را انجام دادند ارزیابی تمام بیماران برای سواد بهداشتی با استفاده از جدیدترین ابزار غربالگری پیوند حیاتی کارکنان در مورد اعتبار استفاده از ارتباطات درمانی پزشکی سواد اطلاعاتی به عنوان یک پل به آنها آموزش داده شد پیروی از رژیم های درمان دیابت. این پروژه بالقوه برای بهبود سلامت کلی و ترویج تغییرات مثبت اجتماعی در جامعه روستایی است.(40)

2- الوشعلی و همکاران در سال 2018 در تحقیقی تحت عنوان بررسی سیستماتیک اثربخشی مداخله مبتنی بر تئوری بر رفتارهای خود مراقبتی در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 تأثیر مداخله آموزشی بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی در ارتقای رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 به این نتایج دست یافتند مداخلات مبتنی بر نظریه در افزایش رفتارهای خود مراقبتی دیابت در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 موثرند.(41)

3- سوروسو و همکاران  در سال 2017 در تحقیقی تحت عنوان تأثیر آموزش دیابت بر مراقبت از خود، فعالیت ها و سطح HbA1c در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2:یک مطالعه کنترل شده تصادفی به این نتایج دست یافتند پیگیری آموزش خودمختاری بر اساس SCDNT، سازمان مراقبت از خود و فعالیت مراقبت از خود و کنترل گلیسمیک افراد مبتلا به  دیابت در گروه مداخله بهبود یافت. SCDNT یک راهنمای در برنامه ریزی مطالعه و برای آموزش خودمختاری خوب بود.(42)

4- خونتی و همکاران در سال 2017 در تخقیقی تحت عنوان اثربخشی آموزش دیابت و برنامه مدیریت خود (DESMOND) برای افراد مبتلا به دیابت نوع 2 تازه تشخیص داده شده: پیگیری سه ساله یک کارآزمایی کنترل شده به صورت تصادفی خوشه ای در مراقبت های اولیه به این نتایج دست یافتند نتایج HbA1c در سه سال در هر دو گروه کاهش یافت. پس از تنظیم برای خط مبنا و خوشه، اختلاف معنی دار نبود (مزایای قابل توجهی در گروه مداخله در چهار مورد از پنج باور سلامتی که طی 12 ماه دیده می شود در سه سال پایدار بود ،نمرات افسردگی و کیفیت زندگی در سه سال متفاوت نبود.یک برنامه واحد برای افرادی که مبتلا به دیابت نوع 2 تازه تشخیص داده شده است در سه سال متوالی هیچ تغییری در نتایج بیومدیکال یا روش زندگی مشاهده نشد، اگر چه بهبودی در برخی باورهای بیماری وجود داشت.(43)

5- مایبری  و همکاران در سال 2012 با هدف تعیین ارتباط بین حمایت خانواده با کنترل قند خون و پایبندی به دارو در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع 2 انجام گردید. نتایج مطالعه نشان داد که حمایت درک شده در مورد خانواده های که اگاهی و دانش و اطلاعات در مورد دیابت داشتند در مقایسه با خانواده هایی که رفتارهای حمایتی بیشتری انجام می دادند بالاتر بود اما ارتباطی با خانواده هایی که رفتارهای غیر حمایتی داشتند به اثبات نرسید. بیمارانی که کمتر پایبندی به درمان و کنترل ضعیف قند خون داشتند، رفتارهای غیر حمایتی خانواده بیشتری گزارش شده است. (44)

با توجه به بررسی متون مشخص گردیدکه اکثر مطالعات انجام گرفته به بررسی و شناخت عوامل موثر بر خودمراقبتی پرداخته اند و در موارد مداخله ای تنها به تاثیر مداخله آموزشی به شکل سنتی و بدون استفاده از تئوری و مدل بسنده شده یا اینکه سازه های محدودی از تئوری یا مدل را به کار گرفته اند و در هیچ یک از مطالعات مذکور مجموع سازه هایی که عوامل فردی و محیطی دخیل در خود مراقبتی بیماران دیابتی را مد نظر قرار گرفته باشد،  استفاده نشده است.بنا به دلایل فوق ، ضرورت  و نوآوری محققین تصمیم گرفتند مطالعه ای با هدف تعیین تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر تئوری شناختی اجتماعی بر رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی نوع 2 زاهدان را انجام دهند .

1. میانگین نمره رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است .
2. میانگین نمره  آگاهی از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است
3. میانگین نمره ارزش پیامد از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
4. میانگین نمره انتظار پیامد از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
5. میانگین نمره خودکارآمدی از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
6. میانگین نمره خودکارآمدی غلبه بر موانع از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
7. میانگین نمره یادگیری مشاهده ای از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
8. میانگین نمره درک موقعیت بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
9. میانگین نمره خود تنظیمی قند خون بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
10. میانگین نمره سازگاری عاطفی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.
11. میانگین نمره HbA1C از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل بیشتر است.

تعیین تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر تئوری شناختی اجتماعی بر رفتارهای خود مراقبتی بیماران دیابتی نوع2 مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان

1- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

2-تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره آگاهی از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

3- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره ارزش پیامد از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

4- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره انتظار پیامد از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

5- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره خودکارآمدی از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

6-تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره غلبه بر موانع از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

7- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره یادگیری مشاهده ای از رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

8- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره درک موقعیت بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

9- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره خودتنظیمی بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

10- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره سازگاری عاطفی بیماران  مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

11- تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره HbA1C بیماران دیابتی مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی زاهدان در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از مداخله آموزشی.

دانشگاه های علوم پزشکی، مراکز بهداشتی و درمانی، کلنیک های دیابت

آگاهی

تعریف نظری: آگاهی یعنی کسب و جمع آوری اطلاعات در مغز به منظور استفاده از آنها و یا ضبط این اطلاعات(45).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از آگاهی سنجش میزان یادآوری و درک پیام های مربوط به علائم، پیشگیری و کنترل بیماری دیابت نوع 2 می باشد، که از طریق سوالات مربوط به بخش آگاهی در پرسشنامه مورد سنجش قرار می گیرد.

عملکرد یا رفتار

تعریف نظری: عمل یا رفتار در واقع شیوه برخورد یا واکنش نشان دادن در شرایط مختلف بطوری که قابل مشاهده یا اندازه گیری باشد(46).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از رفتار، شروع و ادامه خودمراقبتی بیماران دیابتی می باشد که از طریق سوالات مربوط به بخش رفتار در پرسشنامه مورد سنجش قرار می گیرد .

تئوری شناختی اجتماعی

تعریف نظری: این نظریه توسط آلبرت بندورا در سال 1986 ارائه شد،تئوری شناختی اجتماعی توصیفی از رفتار انسانی را به صورت کنش متقابل مداوم بین تعیین کننده های شناختی، رفتاری و محیطی ارائه می نماید(47).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از تئوری شناختی اجتماعی ، استفاده از سازه های مختلف این تئوری در برنامه ریزی آموزشی برای مداخله در گروه مداخله می باشد.

انتظارات پیامد

تعریف نظری: پیش بینی پیامدهای احتمالی که در نتیجه گیری در یک عمل خاص روی می دهند(2).

تعریف عملی: سنجش پیش بینی پیامدهای احتمالی در نتیجه انجام رفتارهای خودمراقبتی که از طریق سوالات بخش انتظارات پیامد پرسشنامه انجام خواهد شد.

ارزشهای پیامد

تعریف نظری: ارزشی که شخص بر پیامدهای احتمالی ناشی از انجام یک رفتار می نهد(2).

تعریف عملی: سنجش ارزشی که فرد مبتلا به دیابت بر پیامدهای احتمالی، انجام رفتارهای خودمراقبتی می نهد که از طریق سوالات بخش ارزش های پیامد پرسشنامه انجام خواهد شد.

حمایت اجتماعی

تعریف نظری: شرایط یا اوضاع فیزیکی یا اجتماعی که شخص را در بر می گیرد(2).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از حمایت اجتماعی، دریافت حمایت مالی، عاطفی و اطلاعاتی بیماران دیابتی از جانب همسر و پرسنل بهداشتی در زمینه انجام به موقع و صحیح رفتارهای  خودمراقبتی های می باشد که از طریق سوالات مربوط به بخش حمایت اجتماعی در پرسشنامه سنجیده می شود.

خودکارآمدی

تعریف نظری: اعتماد شخص به توانایی اش برای پیگیری یک رفتار(2).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از خودکارآمدی، سنجش اعتماد شخص مبتلا به دیابت از توانایی اش برای انجام خودمراقبتی می باشد که از طریق سوالات بخش خودکارآمدی پرسش نامه سنجیده می شود.

تنظیم هدف یا خود کنترلی

تعریف نظری: تنظیم با ایجاد برنامه  هایی برای  رفتارهای منتخب می باشد(2).

تعریف عملی: در این پژوهش منظور از خودکنترلی سنجش تنظیم یا ایجاد برنامه ها برای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت می باشد که از طریق سوالات مربوط به بخش خودکنترلی پرسش نامه سنجیده خواهد شد.

خودمراقبتی

تعریف نظری : خودمراقبتی مفهومی کلیدی در ارتقای سلامت است و شامل تصمیم ها و فعالیت هایی است که یک شخص برای سازگاری با مشکل سلامتی یا بهبود سلامت خویش بکار می برد (19).

تعریف عملیاتی: منظور از خودمراقبتی در پژوهش حاضر ، بررسی مصرف صحیح داروهای ضد قند، رعایت رژیم عذایی، فعالیت ورزشی، شناسایی علایم افزایش قند، مراقبت از پاها و افزایش کیفیت زندگی می باشد که از طریق سوالات مربوط به بخش رفتارهای خودمراقبتی پرسشنامه مورد سنجش قرار خواهد گرفت.

1. نوع مطالعه حاضر از نوع  نیمه تجربی می باشد.

معیارهای ورود شامل :

1.  بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک دیابت که حداقل یکسال از تشخیص بیماری شان گذشته باشد 2- تایید بیماری توسط پزشک3-  عدم شرکت هم زمان در مطالعات دیگر4- داشتن پرونده درمرکز دیابت 5-  رضایت برای مشارکت در مطالعه 6- داشتن سن 30 تا 60 سال .
   معیارهای خروج :

1. عدم همکاری بیمار در حین پژوهش  2- عدم  شرکت در جلسات آموزشی حداقل یک جلسه3- نداشتن بیماری های زمینه ای مزمن ( کلیه ، قلبی عروقی ، عوارض ناشی از دیابت ..).

با توجه به هدف این پژوهش که به تعیین و مقایسه میانگین رفتارهای خود مراقبتی در دو گروه مداخله و کنترل می پردازد از فرمول زیر برای تعیین حجم نمونه استفاده می شود .

(در فرمت پروپوزال)

با در نظر گرفتن آلفا مساوی 5 صدم، توان آزمون 90% ، حد موثرتر بودن از نظر بالینی برابر 5 دهم ، تفاوت واقعی(€) برابر 9 صدم و انحراف معیار گروه کنترل و مداخله به ترتیب برابر 68 و 59 صدم و میانگین گروه کنترل و مداخله به ترتیب برابر 3.42 و 3.51 و همچنین براساس مطالعه شجاعی زاده و همکاران (48) ، حجم نمونه برابر با 56 نفر در هر گروه محاسبه شد که با در نظر گرفتن 20% ریزش تعداد 70 نفر در هر گروه وارد مطالعه می شوند .

به دلیل اینکه بیمارستان بوعلی به عنوان تنها بیمارستان دارای کلینیک دیابت می باشد هر دو گروه کنترل و مداخله فقط از همین بیمارستان انتخاب می شوند و وارد مطالعه خواهند شد.روش نمونه گیری تصادفی سیستماتیک خواهد بود به این صورت که ابتدا به هر پرونده یک شماره اختصاص داده خواهد شد و از تقسیم تعداد کل پرونده ها بر حجم نمونه فاصله نمونه گیری بدست می آید با انتخاب یک عدد تصادفی در فاصله نمونه گیری پرونده مورد نظر به عنوان اولین نمونه برای گروه مداخله انتخاب و سپس با افزودن فاصله نمونه گیری به شماره این پرونده ، پرونده دوم به عنوان دومین نمونه گروه مداخله انتخاب و این روند تا دستیابی به 70 پرونده ادامه خواهد یافت پس از تکمیل شدن نمونه های گروه مداخله با همین روش گروه کنترل به گونه ای انتخاب خواهند شد که از نظر سن و جنس و سطح تحصیلات بصورت فراوانی با گروه مداخله همسان باشند .

با توجه به نبود پرسشنامه ای با چهارچوب مفهومی مدل تئوری شناختی اجتماعی با استفاده از منابع و کتب مرجع و نتایج مرور متون و مطالعات انجام شده پرسشنامه ای محقق ساخته تنظیم خواهد شد که در ادامه بومی سازی خواهد گردید ابزار گردآوری داده ها در این پژوهش شامل سه بخش: مشخصات جمعیت شناختی، سوالات مربوط به تئوری شناختی اجتماعی و سوالات رفتار می باشد.پرسش نامه تئوری شناختی اجتماعی پس از مطالعه کتب و مقالات مرتبط با موضوع تهیه و اعتبار محتوایی آن توسط اعمال نظرات ده نفر از متخصصان مرتبط با پژوهش حاضر و با سنجش (Content Validity Index) CVI  و (Content Validity RatioCVR مورد تایید قرار خواهد گرفت. جهت سنجش پایایی پرسشنامه در قالب یک مطالعه بوسیله 20 نفر از بیماران دیابتی که مشابه جمعیت مورد مطالعه باشند  ضریب آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار خواهد گرفت( این تعداد20نفر وارد مطالعه نخواهند شد).

بعد از انتخاب گروه کنترل و مداخله وکسب رضایت آگاهانه بصورت کتبی، افرادی که تمایل به شرکت در طرح را داشته باشند(بر اساس معیار ورود و خروج از مطالعه) وارد مطالعه شده و جمع آوری داده ها به وسیله پرسشنامه ای که روایی و پایایی آن مورد تایید قرار گرفته باشد قبل از مداخله ،3 و 6 ماه بعد از مداخله آموزشی انجام خواهد گردید  .

لازم به ذکر است برای افراد بی سواد، کم سواد یا افرادی که خود مایل باشند سوالات توسط محقق پرسیده و پرسش نامه ها تکمیل می گردد. محتوای آموزشی پس از تجزیه و تحلیل پیش آزمون و براساس سازه های تئوری شناختی اجتماعی طراحی خواهدشد .

در گروه کنترل هیچ مداخله ای صورت نخواهد گرفت ولی آموزش های معمول کلینیک دیابت را دریافت خواهند کرد و اینکه پس از مداخله آموزشی مواد آموزشی در اختیار گروه کنترل قرار خواهد گرفت). تمامی مراحل فوق الذکر، پس از کسب مجوز از  معاونت تحقیقات  و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زاهدان ، دانشکده بهداشت و معاونت درمان  انجام میگیرد.

در این مطالعه بمنظور فهم بهتر مطالب و تأثیر بیشتر آن در فراگیران از روشهای مختلف آموزشی شامل سخنرانی،بحث گروهی،نمایش اسلایدهای آموزشی،پرسش و پاسخ ، پمفلت آموزشی ، فیلم آموزشی و همچنین خود بیماران دیابتی به خصوص آنهایی که تجارب خوبی دارند استفاده خواهدگردید.

محتوا شامل  اصول و مفاهیمی است که  با   ا رائه آن به فرا گیران، اهداف آموزشی محقق می گردد. از سوی دیگر مطالب و محتوای آموزشی  بایستی ساده و متناسب با فهم و درک فراگیران مورد نظر تهیه شود.در این مطالعه ،پس از نیاز سنجی اولیه و نتایج مرحله پیش آزمون وجمع آوری مطالب با توجه به  نیاز و فهم گروه هدف ونیز  استفاده ازمنابع علمی معتبر(پروتکل کشوری ) ،محتوایی متناسب با اهداف ونیازهای آموزشی فراگیران تهیه وتدوین خواهدگردید. بصورت (پیش فرض) جهت بهبود رفتارهای خودمراقبتی آموزش ها جهت بیماران دیابتی شامل کلیات دیابت ، اهداف کنترل خون ، مهارت های انجام اندازه گیری قند خون ، مهارت تزریق انسولین ، تغذیه صحیح ، داروهای خوراکی ، نحوه انجام فعالیت بدنی ، اقدامالت روزهای بیماری ، دیابت و عوارض ، نحوه مراقبت از پا ها و .... خواهد بود .

جلسات آموزشی برای گروه مداخله درکلینیک دیابت بیمارستان بوعلی برگزار میگردد تعداد جلسات بعد از پیش آزمون و بررسی نتایج مشخص خواهد شد.جهت ارتقاء رفتارهای خودمراقبتی براساس سازه های تئوری شناختی اجتماعی (بصورت پیش فرض ) از روش های زیر استفاده می شود.

(در پروپوزال)

مراحل مختلف انجام پژوهش به شرح زیر است

1. در ابتدای پژوهش، بر اساس مطالعات کتابخانه ای و مروری بر منابع داخلی و خارجی و با استفاده از مقیاس های برگرفته از اینترنت و با درنظر گرفتن ملاحظات فرهنگی و اجتماعی و سطح سواد بیماران دیابتی در زاهدان، پرسشنامه ای تنظیم خواهد شد که بتواند متغیرهای مورد بررسی در این پژوهش  را بسنجد. و پس از انجام مراحل اعتبار و اعتماد علمی، این ابزار قابل استفاده باشد.

2. کسب مجوز از دانشگاه علوم پزشکی زاهدان و ارائه آن به معاونت درمان و اخذ معرفی نامه برای بیمارستان بوعلی.

3. برگزاری جلسات توجیهی برای مسئولین بیمارستان و پرسنل کلینیک به عنوان افراد کلیدی و موثر جهت جلب مشارکت آنها در امر پژوهش

4. تعیین و انتخاب نمونه های مطالعه گروههای آزمون و کنترل.و انجام رضایت نامه کتبی جهت اخذ نمونه

6.انجام آزمون اولیه در هر دو گروه

5. با در نظر گرفتن نتایج حاصله از آزمون اولیه، برنامه آموزشی (بجز آموزش های روتین سیستم)،  تهیه و تدوین خواهدگردید و پس از تایید اساتید و صاحبنظران برای استفاده بکار گرفته خواهد شد.

6. در گروه کنترل هیچگونه مداخله ای صورت نخواهد گرفت (بجز آموزش های روتین سیستم)، در گروه آزمون مداخله آموزشی بر اساس تئوری شناختی اجتماعی انجام خواهد شد.

10. پس آزمون بلافاصله پس از مداخله و سه و 6 ماه بعد از مداخله انجام خواهد شد.

7.جهت اندازه گیری میزان قند خون ناشتا از دستگاه گلیکومتر آکیوچک،  قبل از مداخله ، سه و 6 ماه بعد از مداخله اندازه گیری می شود همچنین جهت اندازه گیری HbA1C (قند خون دراز مدت) از روش کروماتوگرافی تعویض یونی استفاده خواهد شد.

8. تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده، ارزشیابی و نتیجه گیری نهایی

در تجزیه و تحلیل داده ها در این پژوهش از نرم افزار spss نسخه 20 بهره گرفته خواهد شد. که پس از گردآوری داده ها، اطلاعات وارد نسخه 20spss می شود برای توصیف داده ها از جداول توزیع فراوانی ، نمودارهای متداول مانند میله ای و دایره ای و شاخص های آماری مانند میانگین ، انحراف معیار ، میانه و مد استفاده می شود .برای مقایسه میانگین دو گروه در مراحل مختلف از آزمون تی مستقل و ANOVA استفاده خواهد شد .

در تمام آزمون ها./05 p≤ به عنوان سطح معناداری شناخته می شود /.

کدهای شماره 1 – 2 – 3 – 4 – 5 – 7 – 8 -  10 – 11 – 12 – 13 – 14 – 15 – 16 – 17 – 19 – 25 – 26 – 27 – 28 – 29 – 30 و 31 منطبق با کدهای مورد حفاظت از آزمودنی ها در پژوهش های علوم پزشکی و دفترچه ها مربوطه می باشد .

1-        هدف اصلی هر پژوهش باید ارتقای سلامت انسانها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام میگیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی های بالینی  بر روی بیماران یا داوطلب های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

3-پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه پذیر است که منافع بالقوهی آن برای هر فرد آزمودنی بیشتر از خطرهای  آن باشد. در پژوهش های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می گیرد نباید بیشتر از آنچه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره خود با آن مواجه میشوند. حصول اطمینان از این امر برعهده طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش کننده پژوهش از جمله کمیته اخلاق در پژوهش است.

4-مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه پایین تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

5-قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات  اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی ها و تامین سلامت آنها انجام گیرد.

7- اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای آزمودنی ها بیش از فواید بالقوه آن است، باید آن پژوهش بلافاصله متوقف شود.

8-طراحی و اجرای پژوهش هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام میگیرند، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته شده بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش های قبلی آزمایشگاهی، و  در صورت لزوم،  حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.

10-هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزماییهای بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرحنامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده ها، وابستگی های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه دیگر، مشوق های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایتنامه آگاهانه به صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایتنامه باید تدوین و به طرحنامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرحنامه از سوی کمیته مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

11-کمیته اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرحنامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرحها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته ی اخلاق درخواست میشود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.

12-انتخاب آزمودنیهای بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض آمیز نباشد.

13-کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه کتبی غیر ممکن یا قابل صرفنظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

14-اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجددا اخذ گردد.

15- پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهشهای پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که میتوانند در تصمیم گیری او مؤثر باشند، به نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتمل بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیانهایی که انتظار میرود مطالعه در بر داشته باشد. همچنین، هر آزمودنی باید بداند که میتواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره خطرات و زیانهای بالقوه ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر همچنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت نامه آگاهانه منعکس شود.

16-پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. همچنین، در پژوهشهایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه جذب آزمودنی، باید توسط کمیته اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

17-پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنیها، این اطلاع رسانی از طریق شخص دیگری انجام میگیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

19-عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچگونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه میشود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده ها یا اطلاعات بهدست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

26-هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوهی تحقق این امر ترجیحاً به صورت پوشش بیمه ای نامشروط باشد.

27-در پایان پژوهش، هر فردی که به عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که دربارهی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روشهایی که سودمندیشان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره مند شود.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهشهای خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته هایی که از نظر حمایت کننده پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29-نحوه گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی ها و مؤسسه حمایت کننده  پژوهش باشد.

30-گزارش ها و مقالات حاصل از پژوهش هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31-روش پژوهش نباید با ارزش های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد

- عدم همکاری کلینیک دیابت : جهت حل این مشکل درخواست از مراتب بالاتر و اوردن نامه برای اجازه دادن واحد مربوطه.

-احتمال عدم همکاری بیماران و کم گزارش دهی یا زیاد گزارش دهی: راه حل : اطمینان دادن از اینکه کلیه اطلاعات محرمانه بوده و در نظر گرفتن بسته های تشویقی جهت همکاری بیشتر و دادن پاسخ کامل .

- خروج شرکت کننده از مطالعه، خطای حافظه پاسخگویان به سوالات پرسشنامه و وضعیت روحی روانی، باورها و امکان اینکه تحت تاثیر پیامهای مختلف در این زمینه قرار گرفته باشند وجود دارد راه حل : برگزاری جلسات آموزشی و انجام پیش آزمون و پس آزمون در زمان مناسب که اکثر بیماران رضایت داشته باشند.و برگزاری انجام قرعه کشی بعد از پس آزمون .

آموزش سلامت ،دیابت ،  خود مراقبتی

Diabetic- Health education- self care

1. World Health Organization. (‎2016)‎. Global report on diabetes. World Health Organization. Available from:  https://apps.who.int/iris/handle/10665/204871.2019.07.03

2. Bashirian S, Jalily M, Karimi Shahanjarini A, Soltanian A, Barati M. Effectiveness of Educational Program Based on Social Cognitive Theory Constructs to Promote Nutritional Behaviors among Pregnant Women in Tabriz. Iranian Journal of Nutrition Sciences & Food Technology 2017;12(3):1-10.

3. Akbari Somar N, Mohebbi B, Sadeghi R, Tol A, Yaseri M. The Effect of Educational Intervention Based on Social Cognitive Theory on Self- Care and Self-Management in Rational Use of Antibiotics. Journal of Nursing Education 2018;7(1):37-46.

4. Zamani N, Ahmadi Tabatabaei S V, Khanjani N, Fadakar Davarani M M. The Effect of Educational Intervention Based on the Health Belief Model on Medication Adherence among Patients with Diabetes Referred to a Diabetes Center in Zarand, Kerman. Health Develop J. 2017; 6 (2) :97-109.

5. Morowati sharif abad M, RouhanitonekaboniN. Perceived self efficacy in self care behaviors among diabetic patients referring toYazd Diabetes Research Center. J Birjand Uni Med Sci 2008;15(4): 91-100.

6. Landim CA, Zanetti ML, Santos MA, Andrade TA, Teixeira CR. Self-care competence in the case of Brazilian patients with diabetes mellitus in a multi professional educational programme. J clin nurs 2011; 20(23): 3394-403.

7.Bashirian S, Haidarnian A, Allahverdipour H,Hajizadeh E. Application of Theory of Planned Behavior in Predicting Factors of Substance Abuse in Adolescents. J Fasa Uni Med Sci 2012; 2(2):156-62.

8. Bagheri M, Niknami S. The Effect of Educational Intervention on Knowledge and Self-Care of Elderly People with Type 2 Diabetes. Journal of Gerontology 2018;3(2):1-10.

9. Rakhshandeh RS, Heidarnia A, Rajab A. Effectiveness of educational intervention on metabolic control in diabetic patients referring to Iranian Diabetes Association. Iran J Diabetes Lipid Disord. 2010; 1(9):57-64.

10. Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H. Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030. Diabetes care. 2004; 27 (5): 1047 - 53.

11.World Health Organization. Available from https://www.who.int/health-topics/diabetes#tab=overview .2016

12. Olfatifar M, Karami M, Shokri P, Hosseini SM. Prevalence of Chronic Complications and Related Risk Factors of Diabetes in Patients Referred to the Diabetes Center of Hamedan Province. Sci J Hamadan Nurs Midwifery Fac. 2016;25(2):69-74.

13. manager of non communicable disease, Available from: http://www.health.gov.ir/ncdc/sitepages/home.aspx2019.07.03

14. International Diabetes Federation. DIABETES ATLAS 2013. sixth edition: Available from: URL: http://www.idf.org/diabetesatlas/introduction2019.07.03

15. سوزان ،س . اسملتزر، برندا جی :درس نامه پرستاری برونر و سودارث 2008 غدد درون ریز و بیماری ها :ترجمه حلیمه امینی و همکاران ویرایش صدیقه سالمی ،تهران : سالمی ،1389

16. Parizad N, Hemati M, Khalkhali HR. Promoting Self- Care in Patients with Type 2 Diabetes: Tele-Education. Hakim Res J. 2013; 16(3):220-7.

17.Reisi M, Mostafavi F, Javadzade SH, Mahaki B, Sharifirad G. Assessment of Some Predicting Factors of Self-efficacy in Patients with Type 2 Diabetes. Iranian Journal of Endocrinology and Metabolism 2015; 17: 44-52.

18. Reisi M, Mostafavi F, Javadzade H, Jalilian F, Mahaki B, Sharifirad Gh. Effect of Theory Based Education on Blood Sugar Control in Type-2 Diabetic Patients. Iranian Journal of Endocrinology abd Metabolism 2017;18(6):420-431.

19. Hatamloo M, Poorsharifi H, Babapoor kheirodin J. Role of Health Focus in Self-care Behaviour Control in Diabetic Type 2 People. J Tabriz Univ Medl Sci.2012;33(4):17-22.

20. Funnell MM. The diabetes attitudes, wishes, and needs (DAWN) study. Clinical Diabetes 2006; 24: 154-5.

21. Ghoreishi M, Vahedian-Shahroodi M, Esmaily H, Tehrani H. Predictive Factors Related To Self-Care Behaviors among Type2 Diabetic Patients by Using Social Cognitive Model. Iran J Health Educ Health Promot. 2018; 6 (3): 241-250

22. Eckman MH, Wise R, Leonard AC, Dixon E, Burrows C, Khan F, et al. Impact of health literacy on outcomes and effectiveness of an educational intervention in patients with chronic diseases. Patient Educ Couns 2012;87: 143-51.

23. Bashirian S, Haidarnia A, Allahverdipour H, Hajizadeh E. Application of Theory of Planned Behavior in Predicting Factors of Substance Abuse in Adolescents. JournalJournal of Fasa University of Medical Sciences 2012; 2: 156-62.

24. Tehrani H, Majlessi F, Shojaeizadeh D, Sadeghi R, Hasani Kabootarkhani M. Applying Socioecological Model to Improve Women’s PhysicalActivity: A Randomized Control Trial. Iran Red Crescent Med J. 2016;18(3): e21072

25. Taghipour A, Moshki M, Mirzaei N. Determination of Effective Factors on Self-care Behaviors in Women with Diabetes Referring to Mashhad Health Centers. Iran J Health Educ Health Promot. 2018; 5(4):328-335

26. Amini Moridani MR ,Tol A , Sadeghi R , Mohebbi B , Azam K . Assessing the Effect of Family-based Intervention Education Program on Perceived Social Support among Older

Adults with Type 2 Diabetes: Application of Social Cognitive Theory.Jurnal of nursing education2015;4(3):40-4727.

27. دیدارلو، علیرضا؛ شجاعی زاده، داوود؛ افتخار اردبیلی ،حسن؛  نیکنامی، شمس الدین؛  حاجی زاده ،ابراهیم؛  علیزاده ،محمد؛  ذوغالچی ،مهدی.عوامل تعیین کننده فعالیت بدنی براساس نظریه عمل منطقی توسعه یافته در زنان دیابتی. فصلنامه پایش سال یازدهم شماره دوم فروردین –اردیبهشت 1391صص 211-201.

28. Thongsai1 S, Youjaiyen1 M. The Long-Term Impact of Education on Diabetes for Older People:A Systematic Review. Global Journal of Health Science, 2013;5(6):30-39.

29. Morgan C, Currie C, Scott N, et.al. The prevalence of multiple diabetes-related complications. Diabet Med 2000; 17(2):146-51

30- قریشی ، مستوره سادات ؛  واحدیان شاهرودی ، محمد ؛ اسماعیلی ، حبیب الله ؛ طهرانی، هادی. فاکتورهای پیش بینی کنندۀ مرتبط با رفتارهای خودمراقبتی در بین بیماران دیابتی نوع دو با استفاده از مدل شناختی اجتماعی، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش بهداشت و ارتقای سلامت،دوره 6 ،شماره 3سال 1397.

31. Hejazi S, Peyman N, Tajfard M, Esmaily H. The Impact of Education Based on Self-efficacy Theory on Health Literacy, Self-efficacy and Self-care Behaviors in Patients With Type 2 Diabetes. Iran J Health Educ Health Promot. 2017; 5 (4) :296-303

32. Farahmand Z, Shojaeizadeh D, Tol A, Azam K. The Impact of an Educational Program Based on the Health Belief Model on Diabetic Foot Care in Type-2 Diabetic Patients. sjsph. 2017; 15 (2) :171-184

33. Masoompour, Tirgari, Ghazanfari(1396). Original Article The Relationship between Health Literacy, Self-Efficacy, and Self-Care Behaviors in Diabetic Patients, Evidence Based Care Journal, 7 (3): 17-25

34-اکبری سومار ، نگار؛ محبی ، بهرام ؛ صادقی ،رویا؛ طل ،آذر؛یاسری، مهدی. بررسی تأثیر مداخله آموزشی مبتنی برتئوری شناختی اجتماعی برخودمراقبتی و خودمدیریتی درزمینه مصرف منطقی آنتی بیوتیک ها،نشریه آموزش پرستاری ، دوره 7 ، شماره 1سال 1396.

35. Taghipour, Moshki, Mirzaei. Determination of Effective Factors on Self-care Behaviors in Women with Diabetes Referring to Mashhad Health Centers,Iranian Journal of Health Education and Health Promotion, 1396; 5(4):328-335.

36. دستجانی ،فهیمه ؛ شمسی ، محسن ؛خرسندی ، محبوبه ؛ رنجبران ، مهدی ؛ رضئانفر ، محمدرضا. بررسی تاثیر آموزش مبتنی برالگوی اعتقاد بهداشتی بر تبعیت از رژیم دارویی در بیماران مبتلا به دیابت ،مجله غدد درون ریز و متابولیسم ایران ، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی شهید بهشتی ، دوره 18، شماره 2،سال 1395.

37.پورغلامی ، مرتضی ؛ فرمانبر ، ربیع الله ؛ کسمایی ، پریسا ؛امیدی ، سعید. تأثیر برنامه آموزشی بر اساس الگوی اعتقاد بهداشتی توسعه یافته با الگوی ترس بر رفتار خود مراقبتی و میزان HbA1c در بیماران دیابتی نوع دو فصل نامه علمی پژوهشی اموزش بهداشت ، دوره 5، شماره 1 ، سال1395.

38.Bidi F, HASSANPOUR K, RANJBARZADEH A, ARAB K. Effectiveness of Educational ,Program on Knowledge. Attitude, Self Care and Life Style in patients with type II diabetes. Iranian Journal of Rehabilitation Research in Nursing,2016;2(4):32-39.

39. Amini Moridani M, Sadeghi R. Assessing the Effect of Family-based Intervention Education Program on Perceived Social Support among Older Adults with Type 2 Diabetes: Application of Social Cognitive Theory. J Nurs Educ. 2015; 4 (3) :30-40

40. Cathy Jonesn . Creation of a Diabetic Health Literacy Program forStaff Of a Rural Federally Qualified Healthcare Center, Journal of Medical Sciences،2018; 5(4):22-35.

41.Al-Washali AY, Kadri H, Ismail S, Rahman HA, Elezzy YA. Systematic review on effectiveness of theory-based intervention on self-care behaviors among patients with type 2 diabetes,Clinical Trials in Degenerative Diseases | Published by Wolters Kluwer – Medknow, 2018;3(3):88-94.

42.Surucu,h, Sevgi.k. Gul,E. The Impacts of Diabetes Education on Self Care Agency, Self-Care Activities and HbA1c Levels of Patients with Type 2 Diabetes: A Randomized Controlled Study,International Journal of Caring Sciences ,2017; 10 ( 1): 479-489.

43. Khunti K, Gray LJ, Skinner T, Carey ME, Realf K, Dallosso H, et al. Effectiveness of a diabetes education and self management programme (DESMOND) for people with newly diagnosed type 2 diabetes mellitus: three year follow-up of a cluster randomised controlled trial in primary care. BMJ. 2012;344:e2333.

44.Lindsay S. Mayberry, MS , Chandra Y . Osborn . Family Support, Medication Adherence, and Glycemic Control among Adults with Type 2 Diabetes. 2012 ;35(6):1239-45.

45. Glanz K. Rimer BK. Viswanath K. Health behavior and health education Theory, Research, and Practice. 4TH EDITION , San Francisco: Jossey-Bass publication 2008.p43-60.

46. ضاربان ، ایرج  .  ایزدی راد ،حسین . صالحیان، تهمینه .  طبسی درمیان ،عبدالرحیم . مسعودی ،غلامرضا. واژه ها و اصطلاحات تخصصی آموزش بهداشت و ارتقای سلامت.تهران :اندیشمند، چاپ اول، 1394، ص 14

47.Glanz K, Rimer BK, Viswanath K. Health Behavior and Health Education: Theory, Research and Practice. San Francisco: Jossey-Bass publication; 2008

 48-Shojaeezadeh D, Tol A, Sharifirad G, Alhani F.Effect of education program based on empowermentmodel in promoting self-care among type 2diabetic patients in Isfahan. Razi Journal of MedicalSciences. 2013;20(107):18-31

ندارد

این طرح بمنظور ارزیابی تاثیر مداخله آموزشی با هدف بهبود رفتارهای خودمراقبتی بیماران دیابتی در زاهدان انجام خواهد شد و کلیه اطلاعات محرمانه و براساس کدهای اخلاقی صورت خواهد گرفت . 

در طول اجرای طرح نمونه خون جهت اندازه گیری قند خون اخذ خواهد شد .

انجام پژوهش مذکور باعث بهبود سلامت افراد بیماران دیابتی خواهد شد و به انجام رفتارهای خودمراقبتی که برای شخص مفید می باشد کمک خواهد کرد.

طرح مذکور هیچ عوارضی برای بیماران و افراد جامعه نخواهد داشت.

در صورت بروز هر گونه عارضه احتمالی دراثر اجرای طرح مسئولیت آن بر عهده اینجانب می باشد.

در طول اجرای این پژوهش هیچ هزینه ای از شخص و بیماران دیابتی اخذ نخواهد شد.

-

کلیه اطلاعات جمع آوری شده از بیماران و آزمودنی ها بصورت مححرمانه انجام خواهد بود.

آزمودنی ها و افراد مورد تحقیق در طول اجرای طرح حق پرسیدن سوال را داشته و مجری موظف به جواب دادن می باشد .

افراد شرکت کننده در طرح (آزمودنی ها ) هر زمان از اجرای طرح می توانند از پزوهش خارج شوند .

انجام دادن کلیه مراحل طرح با رضایت افراد شرکت کننده (آزمودنی ها ) خواهد بود .