بررسی اثر آموزش مبتنی بر تئوری انگیزش محافظت بر رفتارهای پیشگیری از هپاتیت بی در کودکان کار شهرستان زاهدان

از نظر جمعیت شناختی به افراد بین سنین 10-5 سال کودک گفته می شود، ولی در قوانین مدنی ایران برای دختر پایان کودکی 15 سالگی و برای پسر 18 سالگی است. بر اساس ماده 79 قانون کار ایران مصوبه 1369 به کارگماردن افراد کمتر از 5 سال تمام ممنوع است. زیرا این سنین باید برای تفریح، بازی، آموزش عمومی و مهارتهای شغلی و زندگی برای کودکان باشد تا شهروندانی سالم، آماده و فعال، بانشاط برای کشور باشند(1)

کودکان کار به کودکان کارگری گفته می‌شود که به صورت مداوم و پایدار به خدمت گرفته می‌شوند که این امر آنها را در بیشتر اوقات از رفتن به مدرسه و تجربۀ دوران کودکی بی‎بهره می‌سازد و سلامت روحی و جسمی آنها را تهدید می‌کند. کار کودکان بسیار معمول است و می‌تواند شامل کار در کارخانه، معدن، کشاورزی، کمک در کسب و کار والدین، داشتن کسب و کار شخصی (مانند فروش غذا) یا کارهای نامتعارف باشد. ناپذیرفتنی‌ترین شکل‌های کار کودکان استفاده نظامی از کودکان و تن‌فروشی کودکان است. موارد کم‌تر جنجالی و معمولاً قانونی (با بعضی محدودیت‌ها) شامل کار کشاورزی در ایام تعطیلی مدرسه (کار فصلی)، کسب و کار خارج از ساعات مدرسه و همچنین بازیگری یا آوازخوانی کودکان می‌باشد (2).

کودکان کار در شرایط بسیار نامطلوب از نظر تغذیه، بهداشت و انجام کارهای خطرناک و حاد به سر می برند. این کودکان می توانند به راحتی بازیچه دست بزهکاران حرفه ای اعم از سارقین یا باندهای توزیع مواد مخدر، عوامل ایجاد خانه های فسادو... قرار گیرند. و همچنین عدم بهره گیری از آموزش و تحصیل علم و فن، قدرت رقابت با سایر کودکان در ایجاد یک زندگی سالم را هر چه بیشتر از این کودکان سلب می کند (2و3).

صندوق جهانی کودکان سازمان ملل متحد» (یونسیف) تخمین می زند که در کشورهای  جهان به ویژه کشورهای  در حال رشد، 170 میلیون کودک بین سنین ۵ تا ۱۷ سال کار می کنند. نیمی از این کودکان ، به صورت تمام وقت کار می کنند و نیمی دیگر به صورت پاره وقت کار می کنند(4). در کشور ما 95 % کودکان کار را پسران با محدوده سنی 5 تا 18 سال تشکیل میدهند. 80 %خانوادههای این کودکان مهاجرند که 64 %از روستا و 36 %از کشورهای دیگر از جمله افغانستان می باشند (5).

مســأله کــودکان کار نه تنهــا یــک معضــل اجتماعـی، بلکـه یـک مسـأله بهداشـتی قابـل توجـه اسـت،کـه طـی آن زندگـی بخشـی از کـودکان در معـرض خطرات و تهدیدهــای ریــز و درشــت قــرار میگیــرد. ایــن مســأله بهداشـتی وقتـی درخـور حساسـیت و توجـه میشـود کـه بدانیـم مطالعـات مختلـف در طـی سـالهای گذشـته نشـان داده انــد کــه وضعیــت ســلامت کــودکان کار در هــر ســه بعـد جسـمی، روانـی و اجتماعـی بـه طـور فاحشـی بدتـر از همســالان آنهاســت (6و7).  زندگی درخیابان، مصرف مواد مخدر، سوءاستفادههای جسمی و جنسی، عدم دسترسی به امکانات بهداشتی، و فقدان حمایت خانواده و اجتماع، وضعیت سلامت این کودکان و نوجوانان را تحت تأثیر قرار داده است (8). ســه گــروه  از بیماریهــا شامل بیماریهای واگیــر، غیرواگیــر و مشــکلات عاطفــی سلامتشــان را تهدیـد میکنـد (6). بــسیاری ازایــن کودکــان دچــار سوءتغذیه، کم خونی، بیماریهای تنفسی،  بیماریهای گوارشی، بیماریهای پوستی ، مشکلات روحی و روانی در بزرگسالی و بیماریهای عفونی اکتسابی مانند هپاتیت، ایدز و سل می باشند(9و10). عــلاوه بـر همـه اینهـا بـا مسـأله گرسـنگی و سـوءتغذیه در جـدال هسـتند، چنانکـه در یـک مطالعـه مشـخص شـده کـه 50 درصـد بیشـتر از کـودکان عـادی از سـوءتغذیه رنـج میبرنـد و کوتاهــی قدشــان هــم ده درصــد بیشــتراســت (11)

مشکلات رفتاری و اخلاقی، یادگیری فرهنگ خشن و تمایـل بـه رفتارهای غیراخلاقی مانند خالکوبی و اعتیاد از نکات قابـل تامـل است. در مطالعه فلاح و همکاران روی کودکان خیابانی شهر تهران ، 13 درصـد کودکـان سـیگاری بودنـد هیچ کـدام از کودکان مصرف الکل نداشتند و 10 درصـد کودکان دارای خالکوبی بوده اند. همچنین 3درصد کودکان HBS Ag  مثبت و 5/3 درصد آنان HCV Ab  مثبت بوده اند (12). در مطالعه انجـام شـده در شـهر ازمیـر ترکیـه 20 درصد کودکان و در شهر آنکارا 25 درصـد کودکـان سـیگاری بودند و 6 درصد کودکان از الکل استفاده میکردنـد همچنین، 4/3 درصـد کودکـان خیابانی در گـروه سـنی 14-10 سـال و 9/9 درصـد کودکـان خیابانی گروه سنی 19-15 سال Ag HBs مثبت بودند (13 ).

  با توجه به درمان مشکل و هزینه بالای درمان این بیماری  ها بهترین راه مقابله با انها پیشگیری از آن است و اولین اقدام عمومی جهت پیشگیری از بیماریها آموزش عمومی مردم به ویژه گروه های در معرض خطر است (14)

 در ایران و سایر کشورهای جهان مطالعات متعددی باهدف بررسی نقش آموزش بهداشت در ایجاد و  ارتقای رفتارهای پیشگیری‌کننده از بیماری‌های هپاتیت (C  , B) و ایدز ، انجام‌شده که نتایج آن‌ها حاکی از تأثیر آموزش بهداشت در بهبود آگاهی ، نگرش و عملکرد افراد بعد از اجرای برنامه‌های آموزشی می‌باشد (15).

یک پژوهش انجام گرفته به منظور بررسی تأثیر آموزش بر آگاهی پرستاران بخش همودیالیز بیمارستانهای تهران، حاکی از آن دارد که آموزش در ارتقاء سطح آگاهی های آزمودنی ها نقش مؤثری دارد (16). مطالعه ذبیحی و همکاران  نشان داد که آگاهی خوب آرایشگران درباره هپاتیت بی در قبل از آموزش 5/32 %بوده و در بعد آموزش به 8/93 %افزایش یافته و نگرش مثبت از 81 %به 100 %و رفتارهای بهداشتی خوب از 5/7 %به 8/18 % افزایش یافت (17). در بررسی  Wiecha و همکاران (1999) میزان آگاهی نوجوانان مهاجر امریکایی نسبت به بیماری هپاتیت B پایین بوده و ضرورت برنامه آموزش بهداشت تأکید شده است )18 .(در مطالعه Latorre و همکاران (2002) میزان آگاهی دانش آموزان دبیرستان راجع به بیماری هپاتیت B رضایت بخش نبوده و نیاز مبرم به برنامه آموزشی دارند (19 .(

فرآیندهای آموزشی متداول سعی داشتند با تغییر در حوزه های شناختی و عاطفی و حتی عملکردی افراد شانس انجام رفتارهای بهداشتی را ارتقا دهند ولی امروزه مشخص شده است که عوامل مختلفی بر رفتار فردی و اجتماعی اثر دارند که مانع انجام رفتارهای بهداشتی می شوند، مداخلات آموزشی ساختارمند که بر مبنای مدلها و تئوریهای رفتارشناسی و روان شناسی بناشده اند مستقیما عوامل موثر بر رفتار را شناسایی کرده و با تغییر ادرک افراد در حوزه های مختلف انجام رفتار بهداشتی را تسهیل کرده و موانع رفتاری را بر طرف می کند. یکی از فرآیندهای آموزشی تئوری انگیزش محافظت است که در حیطه تغییرات رفتار فردی در حوزه های مختلف مورد آزمایش قرار گرفته است. این تئوری آموزشی ساختارمند با تشدید ادراک افراد از خطرات عوامل آسیب زا و یا تقویت ادراک افراد از مزایای رفتارهای بهداشتی سعی در ارتقای قصد و انگیزه افراد برای انجام رفتار  بهداشتی محافظت کننده دارد (20).

 این تئوری در سال ۱۹۷۵ به وسیله راجرز برای توضیح اثرات ترس از خطر بهداشتی و اینکه برانگیخته شدن ترس یک اثر مهمی روی انتخاب رفتارها دارد توسعه داده شد. این الگو از برآیند دو فرایند ارزیابی تهدید و ارزیابی کنارآمدن است. ارزیابی تهدید شامل: 1 )حساسیت درک شده: اعتقاد شخص به اینکه در برابر تهدید بهداشتی آسیب پذیر است، 2) شدت درک شده: اعتقاد شخص به اینکه تهدید بهداشتی جدی است، 3 )پاداش: پاداشی که فرد از انجام رفتار نادرست یا از انجام ندادن رفتار توصیه شده می گیرد و 4 )ترس: یک متغیر میانی بین حساسیت و شدت درک شده با ارزیابی تهدید می باشد. ارزیابی کنار آمدن نیز شامل این موارد است: 1 )خودکارآمدی: اعتقاد شخص به اینکه می تواند به طور موفقیت آمیز رفتار پیشنهادشده را انجام دهد، 2 )کارآمدی پاسخ: برآورد شخص از اینکه رفتار پیشنهادشده مؤثر واقع خواهد شد و 3 )هزینه های درک شده پاسخ: برآورد شخص از هزینه هایی که در ارتباط با انجام رفتار محافظت کننده باشد. راجرز مطرح می کند که ترس از طریق سازه های خودکارآمدی، کارآمدی پاسخ، هزینه پاسخ، پاداش، حساسیت درک شده و شدت درک شده می تواند انگیزش محافظت را تحت تأثیر قرار دهد (21 و 22)

از آنجایی که مداخلات ساختارمند آموزشی در این حوزه کمتر صورت گرفته بر آن هستیم که بتوانیم با ارزیای ادراک افراد از خطرات بیماری هپاتیت بی که با توجه به شرایط اجتماعی کودکان کار از عوامل تهدید کننده سلامت آنها میباشد، بتوانیم با یک مداخله آموزشی ضمن تقویت ادراک آنها در جهت رفتار های بهداشتی راهکارهای مناسب را ارائه نماییم.  لذا این تحقیق با عنوان “ بررسی اثر آموزش مبتنی بر تئوری انگیزش محافظت بر رفتارهای پیشگیری از هپاتیت بی در کودکان کار شهرستان زاهدان “ صورت می گیرد.

1. میانگین نمرات  حساسیت درک شده کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله  آموزشی در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.
2. میانگین نمرات  شدت درک شده کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی  در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.
3. میانگین نمرات  پاداش کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی  بعد از مداخله آموزشی در دو گروه مداخله  و کنترل متفاوت خواهد بود.
4. میانگین نمرات  ترس کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.
5. میانگین نمرات  کارآمدی پاسخ کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.
6. میانگین نمرات  خودکارآمدی درک شده کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی  در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.
7. میانگین نمرات هزینه های پاسخ درک شده کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.

8- میانگین نمرات انگیزش محافظت کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.

9- میانگین نمرات رفتار کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت خواهد بود.

10- بین میانگین نمرات سازه های مدل انگیزش محافظت و میانگین نمره رفتار کودکان کار با بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله ارتباط وجود دارد

11- میزان قدرت پیش بینی کنندگی سازه های مدل انگیزش محافظت در تبیین رفتار کودکان کار مرتبط با بیماری هپاتیت بی بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله چقدر است؟

تعیین اثر آموزش مبتنی بر تئوری انگیزش محافظت  بر رفتارهای پیشگیری از هپاتیت بی در کودکان کار شهرستان زاهدان

1. تعیین و مقایسه میانگین نمره   حساسیت درک شده کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
2. تعیین و مقایسه میانگین نمره   شدت درک شده کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
3. تعیین و مقایسه میانگین نمره   پاداش کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
4. تعیین و مقایسه میانگین نمره   ترس کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
5. تعیین و مقایسه میانگین نمره   خودکارآمدی کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
6. تعیین و مقایسه میانگین نمره   کارآمدی پاسخ کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
7. تعیین و مقایسه میانگین نمره   هزینه های درک شده کودکان کار درباره بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل در مراحل قبل و بعد از مداخله آموزشی
8. تعیین و مقایسه  میانگین نمره انگیزش محافظت کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از  مداخله آموزشی
9. تعیین و مقایسه  میانگین نمره رفتار کودکان کار درباره ی بیماری هپاتیت بی در دو گروه مداخله و کنترل قبل و بعد از  مداخله آموزشی
10. تعیین رابطه بین سازه های مدل انگیزش محافظت و  رفتار کودکان کار مرتبط با بیماری  هپاتیت بی در گروه مداخله بعد از مداخله آموزشی

11. تعیین میزان پیش بینی کنندگی سازه های مدل انگیزش محافظت در تبیین رفتار کودکان کار مرتبط با بیماری هپاتیت بی  در گروه مداخله بعد از مداخله آموزشی

دانشگاه و واحد های تحقیقاتی مرتبط

شدت درک شده :

تعریف نظری: شدت درک شده ، اشاره به باورهای انتزاعی فرد در مورد وسعت آسیبی دارد که می‌توان درنتیجه ابتلا به بیماری یا وضعیت زیان‌بار حاصل از یک رفتار خاص ، پدید آید(23).

تعریف عملی: مجموع نمره کسب‌شده از طرف افراد موردپژوهش در پاسخ به  سؤالات حیطه شدت درک شده.

منافع درک شده :

تعریف نظری : منافع درک شده ،در رابطه با اعتماد به مزایای روش‌های پیشنهادی جهت کاهش خطر یا وخامت بیماری یا وضعیت زیان‌بار حاصل از یک رفتار خاص می‌باشد (23).

تعریف عملی : مجموع نمره کسب‌شده از طرف افراد موردپژوهش در پاسخ به  سؤالات حیطه منافع درک شده.

موانع درک شده :

تعریف نظری :عوامل موجود در محیط یا اجتماع که به اعتقاد فرد ممکن است منع انجام یک رفتار ، دستیابی به مراقبت سلامت یا حضوری در یک برنامه توسط او شود .فرد ممکن است به این نتیجه برسد که برنامه خیلی گران است ، روش‌ها بسیار خوشایند یا خطرناک هستند یا شرکت در هر نوع فعالیت برای بهبود سلامت فرد ، بسیار پرزحمت است (24).

تعریف عملی:  مجموع نمره کسب‌شده از طرف افراد موردپژوهش در پاسخ به  سؤالات حیطه موانع درک شده.

خودکارآمدی :

تعریف نظری : خودکارآمدی ، حاصل اطمینان از این موضوع می‌باشد که شخص دارای توانایی لازم برای پیگیری یک رفتار است و مربوط به رفتار خاص و در زمان حال می‌باشد و به گذشته یا آینده ارتباطی ندارد(23).

تعریف عملی : مجموع نمره کسب‌شده از طرف افراد موردپژوهش در پاسخ به سؤالات حیطه خودکارآمدی درک شده.

سازه انگیزش محافظت :

تعریف نظری : میزان انگیزه فرد برای انجام یک رفتار محافظت فردی (25).

تعریف عملی: مجموع نمره کسب‌شده از طرف افراد موردپژوهش در پاسخ به  سؤالات حیطه سازه  انگیزش محافظت

مداخله ای از نوع نیمه تجربی

جامعه مورد مطالعه: کودکان کار شهرستان زاهدان

معیار وروود: کودک کار،   رضایت مندی افراد برای حضور در مطالعه ،  آموزش پذیری، سن بین 7 تا 15 سال

معیار خروج: عدم حضور در برنامه آموزشی به میزان 50 درصد جلسات آموزشی، عدم رضایت برای ادامه حضور در مطالعه

با توجه به هماهنگی به عمل آمده با اداره بهزیستی شهرستان، تعداد کودکان کار که با معیار های ورود به مطالعه همخوانی دارند حدود ۸۰ نفر می باشد که به روش سرشماری همه کودکان وارد مطالعه می شوند و از این تعداد ۴۰ نفر در گروه مداخله و ۴۰ نفر در گروه شاهد قرار می گیرند.

به روش تخصیص غیر تصادفی و بر اساس محل اسکان و شرایط دیگر به دو گروه اختصاص داده می شوند.

ابزار گردآوری اطلاعات پژوهش یک پرسشنامه دو بخشی شامل سئوالات جمعیت شناختی و سئوالات تئوری انگیزش محافظت خواهد بود. برای تهیه این پرسشنامه از اطلاعات موجود در مقالات مرتبط و دستورالعمل‌های وزارت بهداشت و سازمان بهداشت جهانی که  شامل اطلاعاتی در زمینه  ماهیت بیماری‌ها، علائم بیماری‌ها، راه‌های انتقال و پیشگیری از بیماری‌ هپاتیت خواهد بود استفاده می شود. برای تعیین اعتبار(روایی) صوری پرسشنامه، تعداد 10 نسخه از پرسشنامه در اختیار 10 نفر از متخصصین آموزش بهداشت و پزشکان و  متخصصین بیماریهای  عفونی  قرار خواهد گرفت.  سپس تعیین اعتبار صوری پرسشنامه انجام  می شود. تائید نهایی پرسش‌نامه توسط اساتید راهنما صورت می گیرد.

 برای تعیین روایی محتوا پرسشنامه در اختیار متخصصان (10 نفر) گذاشته میشود  و در حیطه های مربوط بودن، سادگی و داشتن وضوح لازم برای تعیین شاخص روایی محتوی  (Content Validity =CVI) و نیز ضرورت آنها برای تعیین نسبت روایی  محتوی  یا Rate   Content Validity   =CVR) مورد بررسی قرار میگیرد. در مجموع سؤالاتی که مورد تائید اساتید نبود حذف گردیده و پرسشنامه استاندارد لازم  را از نظر نسبت روایی محتوای( Content Validity Ration =CVR) و شاخص روایی( Content Validity =CVI ) خواهد داشت. حداقل نمره قابل قبول CVI 80/0 و CVR 62/0 خواهد بود.

برای تعیین پایایی(همبستگی درونی) از آزمون آلفای کرونباخ استفاده می شود و سوالاتیکه پایایی آنها مساوی یا  بیش از 70 درصد باشد انتخاب می شوند.

پس از کسب تاییدیه کمیته اخلاق و مجوز اداری لازم برای انجام پژوهش ، افراد مورد پژوهش در صورتی که اسامی انها وجود داشته باشد اسامی افراد نوشته شده بر مبنای جدول اعداد تصادفی و یا بصورت قرعه کشی و با در نظر گرفتن تفاوت محل سکونت کار و تحصیل در دو گروه مداخله و کنترل قرار میگیرند و با توجه به معیار های ورود افراد گروه مداخله  و کنترل  از نظر سن و جنس و تحصیلات همسان میشوند. همسان سازی به گونه ای خواهد بود که با توجه به شرایط افراد گروه مداخله ، فراد گروه کنترل از نظر متغیرهای سن, جنس و تحصیلات مشابه گروه مداخله انتخاب و وارد مطالعه خواهند شد.

 نحوه ارزیابی اموزش پذیری افراد بر مبنای درک مفاهیم بهداشت و سلامت و عدم وجود بیماری ذهنی مثل عقب ماندگی ذهنی خواهد بود. سپس  با استفاده از پرسشنامه محقق تنظیم شده  که روایی و پایایی آن ثابت شده است اطلاعات افراد مورد پژوهش به صورت خودگزارش دهی و یا مصاحبه بدست خواهد آمد.

این پرسشنامه شامل دو بخش ،سوالات عمومی و سوالات اختصاصی خواهد بود.  در بخش سئوالات جمعیت شناختی اطلاعات فردی افراد مورد بررسی قرار می گیرد. سئوالات تخصصی شامل سئوالاتی درباره بیماری هپاتیت بوده  که براساس سازه های تئوری انگیزش محافظت  تدوین خواهد شد و شامل حیطه های حساسیت و شدت درک شده، خودکارآمدی و کارآمدی پاسخ درک شده، سئولات پاداش، هزینه پاسخ، انگیزش محافظت، ترس و رفتار خواهد بود.

پس از اخذ اطلاعات مقدماتی،  پاسخ های افراد بر اساس نرم افزار SPSS  و با کمک آزمونهای آماری مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت و نیازهای آموزشی آنها تعیین و سپس برنامه آموزشی شامل محتوی آموزشی، نوع و تعداد جلسات آموزشی و رسانه آموزشی مورد استفاده تعیین و تدوین می شوند.

محتوی آموزشی بر اساس سازه های مدل آموزشی که در مداخله بکار گرفته می شود تنظیم می شود.بر این اساس اطلاعاتی درباره خطرات بیماری، عوامل مستعد کننده برای ابتلا به بیماری،نقش پاسخ های بهداشتی در پیشگیری از ابتلا به بیماری هپاتیت و  تجربیات مستقیم برای پیشگیری از ابتلا به بیماری در اختیار گروه مداخله قرار می گیرد.

در مرحله بعدی مداخله آموزشی بر اساس برنامه از پیش تدوین شده اجرا شده می شود. سپس دو یا سه ماه دوره انتظار خواهد بود که پس از طی آن مجددا اطلاعات افراد مورد پژوهش بر اساس پرسشنامه های پژوهشی تکمیل می گردد.

اطلاعات اخذ شده وارد کامپیوتر شده و با آزمونهای آماری در محیط نرم افزار SPSS مورد بررسی و تجزیه و تحلیل مجدد قرار خواهد گرفت و میانگین نمرات سازه های تئوری انگیزش محافظت در دو گروه مورد مقایسه می شود .

برای توصیف داده ها از آمار توصیفی شامل درصد و میانگین و در صورت نیاز از روشهای دیگر نیز  استفاده خواهد شد.

برای تحلیل داده ها ابتدا نرمال بودن آنها براساس آزمون آماری کولموگروف اسمیرنوف مورد تایید قرار می گیرد. برای بررسی تفاوت میان قبل و بعد از مداخله از آزمون T مستقل و یا در صورت لزوم از معادل ناپارامتری آن (من ویتنی ) و همچنین از آزمون کوواریانس و حتی آزمونهای دیگر نیز  نیز استفاده شود. برای تعیین رابطه بین سازه ها  و رفتار از آزمون همبستگی پیرسون ویا معادل ناپارامتری آن (اسپیرمن ) و در صورت نیاز آزمونهای دیگر استفاده میشود. 

این تحقیق با توجه به کتابچه های راهنمای کد های اخلاقی وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی متضمن کدهای ذیل می باشد:

کد1(هدف اصلی پژوهش ارتقای سلامت انسان ها توام با رعایت کرامت و حقوق ایشان)

کد2(در پژوهش بر ازمودنی انسانی سلامت و ایمنی فرد فرد ازمودنی ها در طول و بعد از اجرای پژوهش بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد)

کد3(پزوهش درصورتی توجیه پذیر است که منافع بالقوه ان برای فرد ازمودنی بیشتر از خطر های ان باشد و در پژوهش های غیر درمانی سطح اسیبی که ازمودنی در معرض ان قرار میگیرد نباید بیشتر از انچه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره خود با ان مواجه می شوند)

کد4(هیچ عاملی نباید ازمودنی را در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل محدودیت قرار دهد)

کد5(انجام اقدامات اولیه جهت به حداقل رساندن زیان های احتمالی وارده)

کد8(طراحی و اجرای پژوهش منطبق با اصول علمی پذیرفته شده و بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود)

کد10(پژوهش بر اساس و منطبق بر طرح نامه (پروپوزال)به انجام میرسد که شامل  دستور العمل  و تمامی اجزای ضروری می باشد)

کد11(کمیته اخلاق حق پاییش طرح در حین وبعد از اجرا را ازنظر رعایت ملاحظات اخلاقی دارد)

کد13(کسب رضایت آگاهانه و آزادانه از ازمودنی ها)

کد15( ارائه اطلاعات لازم برای تصمیم گیری توسط پژوهش گر به ازمودنی ها برای اخذ رضایت اگاهانه)

کد16(اخذ رضایت  آزادانه )

کد17(ارائه اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی و اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده و اخذ رضایت آگاهانه)

کد19(عدم قبول شرکت در پژوهش یا ادامه ندادن به همکاری نباید تاثیری بر خدمات درمانی که در موسسه به فرد ارائه میشود داشته باشد)

کد21(کودکان که به عنوان ازمودنی درپژوهش شرکت می کنند نمی توانند برای دادن رضایت اگاهی یا ازادی لازم را داشته باشند. این افراد گروه های آسیب پذیردانسته می شوندو مورد حمایت ویژه قرار میگیرند)

کد25(پژوهشگر مسئوول رعایت رازداری و حفظ اسرار ازمودنی ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار ان است)

کد27(درپایان پژوهش افراد ازمودنی این حق رادارند درباره نتایج مطالعه اگاه شوند و از مداخلات یا روش هایی که سودمندی شان در ان مطالعه نشان داده شده است بهره مند شوند)

کد28(ارائه صادقانه دقیق و کامل نتایج پژوهش توسط پژوهشگر)

کد29(نحوه گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش باشد)

کد30(عدم انتشار مقاله در صورت نقض مفاد راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های ازمودنی انسانی)

کد31(عدم تناقض روش های اجرایی با ارزش های جامعه)

راهنمای اخلاقی پژوهش بر گروه های آسیب پذیر در جمهوری اسلامی ایران

فصل اول: کلیات

1- در پژوهش‌های علوم پزشکی نباید از افراد آسیب‌پذیر به‌عنوان آزمودنی ترجیحی استفاده شود و تنها در صورتی باید از این افراد در پژوهش استفاده شود که  دلیل موجهی برای آن وجود داشته باشد.

2- افراد آسیب‌پذیر باید در تمامی مراحل طراحی و اجرا و گزارش پژوهش مورد حفاظت ویژه قرار بگیرند.

3- طراحی و اجرای پژوهش باید به‌گونه‌ای باشد که کرامت انسانی، احترام و تمامیت جسمانی و روانی این شرکت کنندگان رعایت و حفاظت شود.

4- در صورت ضرورتِ استفاده از افراد آسیب‌پذیر در پژوهش، باید تا حد ممکن افرادی به‌عنوان آزمودنی انتخاب شوند که درجات کم‌تری از آسیب‌پذیری را دارا باشند.

5- در پژوهش‌های غیر درمانی تنها در صورتی باید از افراد آسیب‌پذیر استفاده شود که نتایج پژوهش برای خود شرکت‌کننده یا سایر افرادی که به همان گروه آسیب‌پذیر تعلق دارند مفید باشد و خطر پژوهش برای هر شرکت‌کننده بیش از حد متعارف در زندگی روزمره نباشد.

6- در پژوهش‌های درمانی تنها در صورتی باید از افراد آسیب‌پذیر استفاده شود که نسبت فایده به زیان مورد انتظار برای خود آزمودنی به‌گونه‌ای باشد که انجام پژوهش را مبتنی بر منافع شخص آزمودنی توجیه کند.

7- داشتن تصمیم‌گیرنده‌ی جایگزین، ضرورت اخذ رضایت‌آگاهانه از خود آزمودنی را مرتفع نمی‌کند. در مورد افرادی که تصمیم‌گیرنده‌ی جایگزین (اعم از سرپرست قانونی) دارند، باید تا حد ممکن از خود فرد هم رضایت آگاهانه و آزادانه اخذ شود.

8- امتناع فرد از قبول یا ادامه‌ی شرکت در مطالعه را باید جدی گرفت و به آن احترام گذاشت.

فصل دوم: کودکان

1. در این راهنما دوره‌ی کودکی  به سنینی اطلاق می شود که پس از نوزادی آغاز و تا پایان 18 سالگی ادامه می‌یابد. هم‌چنین، سرپرست قانونی به ولی، قیم، یا فرد بزرگسال دیگری اطلاق می‌شود که بر طبق قانون، سرپرستی کودک را بر عهده دارد.

2- هدف از پژوهش باید پیشبرد دانش در رابطه با سلامت نوزادان و کودکان یا ارتقای سلامت و مراقبت از این گروه باشد.

3- کودکان از نظر دارا بودن ظرفیت برای دادن رضایت به سه گروه سنی تقسیم می‌شوند:

زیر 7 سال، 7 تا 15 سال، و بالای 15سال.

1-3- در کودکان زیر 7 سال: باید رضایت کتبی هم از پدر وهم از مادر نوزاد گرفته شود. در صورت عدم دسترسی به یکی از آن‌ها یا فقدان ظرفیت تصمیم‌گیری درهریک از والدین، رضایت از یکی از آن‌ها کفایت می‌کند. در صورت عدم دسترسی یا فقدان ظرفیت در هر دو والد، رضایت سرپرست قانونی واجد صلاحیت برای انجام پژوهش‌های درمانی لازم است، اما در پژوهش‌های غیردرمانی انجام پژوهش‌ها در چنین شرایطی ممنوع است.

 2-3- در کودکان 7 تا 15 سال تمام، باید رضایت آگاهانه‌ی کتبی از سرپرست قانونی گرفته شود. هم‌چنین، باید متناسب با سطح درک و شناخت کودک، موافقت  آگاهانه‌ی وی نیز اخذ شود. کودک حق دارد که اطلاعات لازم را در حد توانایی فهم خود دریافت کند، نظر خود را بیان کند و تصمیم بگیرد. روش‌های مورد استفاده برای ارائه‌ی اطلاعات و اخذ رضایت، باید متناسب با سن و قدرت فهم کودک باشد

3-3- در کودکان بالای 15 سال، رضایت آگاهانه‌ی کتبی باید هم از سرپرست قانونی و هم از کودک اخذ شود.

4- در مورد کودکانی که بر طبق نظر مراجع قضایی حکم رشد گرفته‌اند، اخذ رضایت از خود فرد ضروری و کافی است.

5- اگر سن سرپرست قانونی کم‌تر از 18 سال باشد، تنها در صورتی می تواند به نیابت از کودک رضایت دهد که ظرفیت تصمیم‌گیری در ایشان محرز شود.

6- پژوهش بر نوزادان یا کودکان تنها در صورتی باید انجام گیرد که انجام آن پژوهش بر روی سنین بالاتر امکان‌پذیر نباشد یا توجیه اخلاقی برای انجام آن پژوهش بر روی کودکان وجود داشته باشد.

7- پژوهش‌هایی که مستقیماً سودی به کودکان و نوزادان شرکت‌کننده نرساند، در صورتی که باعث ایجاد منافع برای گروه کودکان و نوزادان شود اخلاقی محسوب می‌شود. البته با این شرط که ضرری را متوجه آزمودنی‌ها نکند.

8- در پژوهش‌های درمانی، نسبت فایده به خطرات مورد انتظار برای خود آزمودنی‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که انجام پژوهش را بر اساس منافع آزمودنی‌ها توجیه کند.

9- ارزیابی خطر باید توسط تمامی افراد درگیر در پژوهش صورت گیرد که شامل سرپرستان قانونی، محققان، متخصصین درگیر، کمیته‌ی اخلاق در پژوهش و خود کودک (در صورت امکان) می‌شود.

10- زمانی که لازم نباشد پژوهش حتماً بر روی گروه سنی خاصی از کودکان انجام شود، کودکان بزرگ‌تر برکودکان کم و سن و سال‌تر برای شرکت در پژوهش ارجح‌اند.

11- در پژوهش‌هایی که شامل پرسشگری - اعم از مصاحبه یا تکمیل پرسشنامه - اند، باید توجه داشت که احساس گناه، بدبینی یا نگرانی نامناسب در والدینی که مورد پرسشگری قرار می‌گیرند ایجاد نشود. برای این منظور، باید توضیحات لازم در ضمن اخذ رضایت آگاهانه ارائه شود.

12- نباید هیچ‌گونه هزینه‌ی مالی برای شرکت در پژوهش به کودکان یا سرپرست قانونی آنان پرداخت شود ولی هزینه‌هایی که در نتیجه‌ی شرکت در پژوهش متحمل شده‌اند باید پرداخت شود. دادن هدیه‌های کوچک و فاقد ارزش مالی بالا (مانند بسته کوچک مدادرنگی یا کاغذ رنگی یا میان وعده‌های ساده) به کودکان شرکت کننده در پژوهش از نظر اخلاقی ایرادی ندارد و تشویق می‌شود.

13- سرپرستان کودک این حق را دارند که در طی انجام پژوهش کودک خود را همراهی کنند.

14- سرپرستان کودک، در صورت تمایل، باید از فرصت کافی برای مشورت با بستگان، مراقبان بهداشتی و مشاورین مستقل در رابطه با شرکت در پژوهش، برخوردار شوند.

15- باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های سرپرستان کودک در طی پژوهش پاسخ مناسب داده شود.

16- اخذ رضایت آگاهانه از کودک و سرپرستان او ترجیحاً باید توسط شخص یا اشخاصی انجام گیرد که در تیم درمانی او مشارکت ندارند.

عدم دسترسی به کودکان کار. جهت رفع این مشکل با مرکز بهزیستی هماهنگی لازم انجام و در جهت حضور بهترافراد در مطالعه از مشورت استفاده می شود.

کودکان کار، آموزش، هپاتیت بی

child labor, Hepatitis B, education

1. Zareshahabadi A, Hajizadeh Meymand M, Akbari Qvrtany S. The role of dysfunctional family on the phenomenon of child labor (Case Study: Yazd). Social Discipline Autumn 2009; 1(3): 29-52.
2. Str-children.org. (2018). تعریف کودک کار و کودک خیابانی | انجمن حامیان کودکان کار و خیابان. [online] Available at: http://www.str-children.org/fa/node/36 .
3. A-sasw.com. (2018). کودکان خیابانی | سایت تخصصی مددکاری اجتماعی ایران. [online] Available at: http://www.a-sasw.com/p/2076.
4. UNICEF. (2018). Child labour. [online] Available at: https://www.unicef.org/protection/57929_child_labour.html .
5. Soleimani M, Hajiyani A. A model of good governance in order to organize street children (Case Study: Tehran). Cultural Management 2013; 4 (22): 53-69.
6. Salamatonline، what are the most common disease in labour children. Available from: http ://yon.ir.Gfrp.
7. Moradi A,  Sajjadi  H,  Mohaqeqikamal ,  Vameqi  M, Hosseini Teshnizi S, Qaedamini QR, A study of labor children’s social health referring to non-govermental organization to in support of children’s right in Tehran in 2014. Journal of rafsanjan university of medical sciences 2016; 14(11): 997-988.
8. Vahdani P, Hosseini-Moghaddam SM, Gachkar L, Sharafi K. Prevalence of hepatitis B, hepatitis C, human immunodeficiency virus, and syphilis among street children residing in southern Tehran, Iran. Arch Iran Med 2006;9(2):153-5.
9. Kipk MD, Simon TR, Montgomery SB, Unger JB, Iversen EF. Homeless youth and their exposure to and involvement in violence while living on street. J Adolesc Health 1997;20:360-67.
10.   Lajor KJ .Street children a comparative perspective. Child abuse Negl 1999;23:759-70.
11.   Pasdar Y, Darbandani M, Nachva SM, Nutritional status of working childrens as a neglected group. Journal of community health research 2014; 3(2): 124-131.
12.   فلاح فاطمه، کریمی عبداالله، اسلامی گیتا، رفیعی طباطبائی صدیقه، گودرزی حسین، رادمنش احسنی راحله و همکاران. بررسی شیوع هپاتیت B و C در کودکان خیابانی شهر تهران از فروردین تا شهریور 1386 .پژوهش در پزشکی 1387 :سال 32 ،شماره 2 :صفحات 147 تا 15.
13.   Pahsa A, Üzsoy MF, Altunay H, Koçak N, Ekren Y, Çavuşlu. İstanbul'da hepatit B ve C prevalansı. Gülhane Tıp Derg 1999;41:325-30.
14. علویان، م. ابراهیمی، ن. ناقل هپاتیت، تهران، انتشارات تیمورزاده، چاپ دوم، 1380 .ص 63-43-1
15. قربانی غلامعلی، مهرابی توانا علی ،عطایی رمضان علی. بررسی سطح آگاهی پرستاران بیمارستان بقیه ا... در مورد بیماری ایدز . فصلنامه طب نظامی . تابستان 85.دوره 8 ، شماره 2، صفحات 91-96.
16.   Ashk-Torab T. Effect of education on Knowledge at hemodializis nurces about Hepatitis B. Ms thesis. Tehran university of medical sciences. Nurccing faculty. 1991.
17. علی ذ, اله ح. بررسی تاثیر برنامه آموزش بهداشت بر آگاهی، نگرش و رفتارهای پیشگیری‌ کننده آرایشگران مرد شهر بابل در رابطه با بیماری هپاتیت B در سال 1382.
18.   Wiecha JM. Differences in knowledge of hepatitis B among Vietnamese African-American, Hispanic and white adolescents in Worcester, Massachusetts. Pediatrics. 1999;104(5).
19.   La Torre G, De Vito E, Martellucci L, Langiano E, Ricciardi G. Knowledge attitudes and practices regarding sexually transmitted disease among students in 3 high schools in casino. Ann Lg. 2002;14(3):233- 242.
20. طبسی نمایشان عبدالرحیم . تأثیر برنامه آموزشی مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتار پیشگیرانه از انتقال بیماری در مبتلایان به ایدز .ضاربان ایرج ، کارشناس ارشد آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت ، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان ، 1392،صفحات 9-10.
21.   Prentice-dunn S, Mcmath BF, Cramer RJ. Protection motivation theory and stages of change in sun protective behaviors. Journal of health psychology. 2009;14(2):297-305.
22.   Policy S, Cismaru M. Using protection motivation theory to increase the persuasiveness of public service communications: Regina: Saskatchewan Institute of Public Policy; 2006.
23. Zhen Z at al .AIDS health beliefs and preventive behavior of migrant workers in building production enterprises.Journal universitatis medicinalis Nanjing2012:02.
24. عبدی محمدهاشم، نجفی پور صدیقه، حمیدی زاده سعید، جمالی فرزاد، پورنوروز ندا. آسیب‌های تصادفی ناشی از وسایل نوک‌تیز در کارکنان درمانی شاغل در بیمارستان‌های جهرم. مجله دانشگاه علوم پزشکی جهرم، پاییز 1388، دوره 7، شماره 2، صفحات 30-38.
25. محمدی سهیلا ، باقیانی مقدم محمدحسین ، نوربالا محمدتقی ، مظلومی محمود آبادی سعید ، فلاح زاده حسین ، دایا احمد . نقش توجه به ظاهر در انجام رفتارهای پیشگیری‌کننده سرطان پوست بر اساس تئوری انگیزش محافظت . مقاله پژوهشی ، 1389 ، دوره 1 ، شماره 2 ،صفحات 77-70.

این پژوهش در راستای ارتقای رفتار های محافظت کننده کودکان در رابطه با بیماری هپاتیت بی میباشد بطوریکه هدف کلی افزایش اطلاعات کودکان در رابطه با این بیماری و سپس بیان راهکار هایی جهت پیشگیری از ابتلای به آن میباشد.

ندارد

افزایش اطلاعات کودکان در رابطه با بیماری هپاتیت بی

بیان راهکار ها جهت پیشگیری از ابتلای به بیماری هپاتیت بی

ندارد

ندارد

این طرح برای کودکان هیچ هزینه ایی ندارد و تمامی هزینه ها بر عهده گروه اجرایی طرح میباشد.

استفاده از کتابچه آموزشی

استفاده از پمفلت آموزشی

تمامی اطلاعات محرمانه خواهد ماند و جز برای مقاصد پژوهشی تحقیقاتی استفاده نمیشود.

به تمامی سؤالات و دغدغه‌های کودکان و سرپرستانشان در طی پژوهش پاسخ مناسب داده میشود.

شرکت در این طرح برای کودکان اجباری نیست.

رضایت آگانه

در صورتیکه مطالعه بر روی انسان، نمونه های بافتی یا خون انسان، انجام می شود،  موارد زیر الزاما باید در بند ملاحظات اخلاقی تکمیل و مشخص گردد.

الف) فرم رضایت نامه بیمار  تکمیل و ضمیمه گردد.

ب) نحوه حفظ اسرار بیمار مشخص گردد.

ج) در صورت مداخله درمانی یا تشخیصی روش‌های متداول تشخیصی و درمانی  به همراه درصد موفقیت، عوارض و مزایای روش‌های متداول و مورد مداخله مشخص گردد.

د) در صورت پرداخت وجهی به بیمار ، میزان و نحوه پرداخت آن مشخص گردد.

ه) با توجه به کتابچه های راهنمای کد های اخلاقی وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی کدهای مربوط به پژوهش درج گردد.

بسم الله الرحمن الرحیم                                             

                                                                                                              شماره:

نوجوان گرامی

با عرض سلام و ضمن تشکر از شرکت شما دراین طرح تحقیقاتی ، پرسشنامه حاضر در جهت بررسی رفتارهای پیشگیری از ابتلای نوجوانان و کودکان شاغل   به بیماری هپاتیت بی طراحی شده است. پاسخ درست و صادقانه شما به ما کمک میکند تا با دستیابی به اطلاعات واقعی، اقدامات موثری را در جهت ارتقای سلامت این گروه عظیم جامعه برداریم.

پیشاپیش از همکاری صمیمانه شما بی نهایت سپاس گذاریم.

مشخصات فردی:

• سن:
• جنس:       پسرo    دخترo
• سطح تحصیلات:   بیسوادo    ابتداییo    راهنماییo     دبیرستان o
• سطح تحصیلات پدر:  بیسوادo    ابتداییo    راهنماییo     دبیرستان و بالاتر o
• سطح تحصیلات مادر: بیسوادo    ابتداییo    راهنماییo     دبیرستان و بالاترo
• شغل پدر:   کارگرo    کارمندo   آزادo   بیکارo
• شغل مادر:   خانه دار o    کارگرo    کارمندo   آزادo   بیکار