بررسی وضعیت گردشگری سلامت و تببین تجارب مدیران درمانی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان از گردشگری سلامت

دستیابی به رشد و توسعه از آمال همه جوامع و کشورها است و همواره راه‌ها و ابزارهای مختلفی جهت تحقق این هدف مورد استفاده قرار می‌گیرد. صنعت گردشگری یکی از حوزه‌هایی است که در کشورهای توسعه یافته مورد توجه ویژه قرار گرفته است(1). امروزه حجم کسب و کار و گردشگری، برابر و یا حتی بیش از صادرات نفت، فرآورده‍های غذایی یا اتومبیل بوده و گردشگری به یکی از بازیگران بزرگ در تجارت بین المللی و یک منبع اصلی درآمد برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه تبدیل شده که البته تنوع در مقاصد و رقابت‍های فزاینده به این رشد کمک نموده است(2).

یکی از حوزه‌های گردشگری نوین، گردشگری سلامت است که امروزه به عنوان یکی از صنایع درآمدزا و رقابتی در دنیا مطرح شده است. بسیاری از دولت‌ها نیز در سطح کلان، علاقه‌مند به بهره‌مندی از مزایای اقتصادی ناشی از این صنعت هستند و رقابت فراینده‌ای میان کشورهای مختلف به ویژه کشورهای در حال توسعه آسیایی برای جذب گردشگران سلامت آغاز شده است(3). ﮔﺮدﺷﮕﺮی ﺳﻼﻣﺖ ﺳﻔﺮی ﺳﺎزﻣﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ از ﻣﺤﻴﻂ زﻧﺪﮔﻲ ﻓﺮد ﺑﻪ ﻣﻜﺎن دﻳﮕﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺣﻔﻆ ﺑﻬﺒﻮد و دﺳﺘﻴﺎﺑﻲ ﻣﺠﺪد ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ ﺟﺴﻤﻲ و روﺣﻲ ﻓﺮد ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد(4).

بیان مسئله

امروزه گردشگری به قدری در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها اهمیت یافته است که اقتصاددانان آن را صادرات نامرئی می نامند. کارشناسان پیش بینی می‌کنند که صنعت گردشگری درسال 2020 میلادی به سود آورترین صنعت جهان تبدیل می‌شود(5). در این بین افزایش سلامت و جهانی شدن آن باعث پیدایش مفهومی تحت عنوان گردشگری سلامت شده(6) که مورد توجه کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، قرار گرفته است(7). گردشگری سلامت در دهه 90 میلادی ظهور کرد و چند عامل موجب توسعه آن شد. مردم در کشورهای توسعه یافته با هزینه‍های بالای درمانی و روند کند و آهسته مواجه شدند و به همین علت در جستجوی درمان در سایر کشورها بودند(8). در سال‌های اخیر هم کشورهای توسعه یافته و هم کشورهای در حال توسعه به گردشگری سلامت و زیرمجموعه‌های آن به دلیل قابلیت و مزیت‌های رقابتی آنها توجه دوچندان نشان داده و این حوزه از گردشگری رشدی شتابان را در میان انواع گردشگری از خود نشان داده است(۹).

 بـر اسـاس آخرین آمار، گردش مالی گردشگری سلامت در جهان رقمی حـدود  100 میلیارد دلار برآورد می‌شود که سـالانه 20 درصـد نیـز بـه آن افزوده می‌شود. امروزه کشورهای شرق آسیا و خاورمیانه جزو اصلی‌ترین و اولین مقاصد گردشگری سلامت در دنیا هسـتند بـه عنـوان مثال، کشور تایلند به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مقاصـد گردشـگری پزشکی در دنیا 38 درصد از این بـازار پررونـق را در اختیـار دارد. در این کشور اعمال جراحی زیبایی، پیوند اعضا و جایگزینی مفاصـل بـا کیفیتی بالا و هزینه‌ای مناسب انجام می‌شود یا مثال دیگـر کشـور ترکیه است که با کاهش هزینه‌ها و تضمین کیفیـت در بیمارسـتان‌هایی فوق مدرن با ایجاد شرایط یک هتل 5 ستاره و ارتباط با مراکز مشهور علمی در جلب گردشگران پزشکی موفـق عمـل کـرده و بـر اسـاس اعـلام سـازمان گردشـگری و بهداشـت ترکیـه بـا رشـد 40 درصدی مواجه بوده است. مثال دیگر در این زمینه، کشور امارات است که با سرمایه‌گذاری سنگین قصد دارد تا در سال‌هـای آینـده بـه اولـین مقصـد گردشـگری پزشـکی در خاورمیانـه تبـدیل شـود. گردشگری سلامت در ایران، خاورمیانه و آسـیا و تعـداد گردشـگران پزشکی که در سال 2015 به آسیا مسافرت کرده‌انـد حـدود 10 میلیون نفر بوده است که در این میان هند، سنگاپور و تایلند کنترل بیش از 80 درصد این بازار را در اختیار دارند و انتظار مـی‌رود که بازار گردشگری سلامت در سالهای 2014 تا 2018  در آسـیا 22 درصد رشد داشته باشد. گردشگری سلامت یکی از معدود بخش‌هایی است که جمهوری اسـلامی ایـران از مزیت‍هـای نسـبی و رقـابتی بالایی برخوردار است. در حال حاضر براساس آمارهای موجود در چند سال گذشته، بخش گردشگری سلامت در ایـران رشـدی بـین  20 تا 25 درصدی را تجربه کرده است. آمارهـای تقریبـی حـاکی از ورود 30000 بیمار بین المللی در سال 2013 است. یعنـی بـه عبـارتی درآمـد ایـران در سـال 2013 از محـل گردشگری سلامت چیزی در حدود 220 میلیون دلار بـوده اسـت. همچنین درحدود 200000 گردشـگر سلامت بـرای اسـتفاده از آبهای گرم و معدنی، به کشور در سال 2013 سفر داشـته‌انـد کـه البته با توجه به ظرفیت‌های بالای ایران و ظرفیت سایر رقبای منطقه‌ای مانند ترکیه و دبی، این آمار بسیار پایین اسـت. موقعیـت ویـژه جغرافیایی سیاسی کشـور در منطقـه خاورمیانـه و مجـاورت بـا 15کشور دیگر در حال توسـعه کـه دارای ضعف‌های اساسـی در زمینـه زیرسـاخت‌ها و کیفیـت خــدمات پزشــکی و ظرفیت‌هــای گردشــگری سلامت هستند، بصورت بالقوه یک بازار هـدف 200 میلیـون نفـری برای خدمات گردشگری سلامت به حساب می‌آید. اما این موضوع، تنها دلیل نرخ رشد بالای گردشگری سلامت در ایران نیسـت، زیـرا پایین بودن هزینه‌ی تمام شده خدمات پزشـکی و سـلامت و کـادر پزشکی ماهر و آموزش دیده در ایران از دیگـر مزیت‌هـای رقـابتی در کشور و در حوزه گردشگری سلامت اسـت. طبق آمـار اعـلام شـده توسط مسئولان وزارت بهداشت در سـال 2017 میـزان گردشـگران سلامت حداکثر تا میزان 500 هزار نفر افزایش یافته است اما هـدف ورود سالانه 2 الی 3 میلیون نفـر بـه کشـورمان اسـت. ایران دارای توانمندی‌های بالایی در حوزه درمان باروری، درمان سلولهای بنیادی، دیالیز، جراحی قلب، جراحی‌هـای زیبـایی و چشـم پزشـکی اسـت. برخورداری از 300 چشمه معـدنی بـا خاصـیت درمـانی بـا قابلیـت سرمایه‌گذاری و توسعه در اکثـر نقـاط کشـور از دیگـر ظرفیت‌هـای بالای کشور برای توسعه گردشـگری سـلامت اسـت. برخـورداری از اقلیم آب و هوایی متنوع و مطبوع‌تر و منابع گردشگری غنی نسبت به کشورهای مجاور منطقه و تشـابهات و ارتباطات فرهنگـی بـرای بیشـتر کشـورهای همسـایه از دیگـر دلایـل بـالا بـودن نـرخ رشـد است(10). براساس برنامه چشم انداز 20 ساله ایران، ایران باید اولین کشور منطقه در زمینه گردشگری سلامت باشد و تا سال 1404(2025) با ایجاد توازن ارائه خدمات پزشکی و درمانی، پذیرای 20 میلیون گردشگر بوده و 15 میلیارد دلار از این حوزه درآمد کسب کند. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی در سال 2014 میلادی، سالانه 50 میلیارد دلار از طریق گردشگری سلامت عاید کشورهای مقصد شد(11).  سود اقتصادی ناشی از گردشگری پزشکی، می‌تواند در کشور ما که وابستگی شدیدی به درآمدهای به دست آمده از نفت دارد، موجب توسعه اقتصادی شده و به توسعه پایدار و پویایی اقتصاد کمک شایان توجهی نماید(12).

نظام بهداشت و درمان ایران از بخش‌های  دولتی، خصوصی و خیریه تشکیل شده است که بیشتر خدمات سطح اول در قالب شبکه گسترده بهداشتی درمانی ارائه می‌شود. ایران، هم اکنون در برخی از علوم مانند سلول‌های بنیادی و ترمیم  ضایعات نخاعی جزو  برترین‌های دنیاست. همچنین در مباحثی نظیر ناباروری و مباحث تهاجمی، رادیولوژی، پیوند قرنیه چشم، پیوند کلیه و کبد قادر به رقابت با کشورهای پیشرفته جهان است(13). همچنین با توجه به هزینه کم پزشکی نسبت به کشورهای اروپایی و آمریکایی، هزینه کم اقامتی نسبت به منطقه خلیج فارس، وجود اشتراکات دینی، نزدیکی به بازار عرب، تشابه فرهنگ و گویش با برخی کشورهای همجوار و پتانسیل‌هایی طبیعی مانند تنوع اقلیمی به عنوان کشوری چهار فصل، لجن درمانی، ماسه درمانی، گل‌فشان‌ها و در حوزه آب‌درمانی، وجود بیش از 1000 چشمه آب معدنی و دیگر جاذبه‌های طبیعی، پتانسیل لازم را در زمینه گردشگری سلامت و به طور خاص گردشگری پزشکی دارا می باشد، است(14). علاوه بر این، کشور ایران دارای جاذبه های فراوان اکوتوریستی، تاریخی، فرهنگی و شرایط مناسب آب و هوایی از موقعیت مناسبی برای جذب گردشگران برخوردار است(6). کشورهای عربی حوزه خلیج فارس از جمله متقاضیان جنوب ایران و نیز کشورهای افغانستان، ترکمنستان و ترکیه ایران را به عنوان یکی از مقاصد اصلی خود انتخاب می‌نمایند. دلیل این امر نزدیکی و مجهز بودن به تجهیزات پزشکی، استادان و پزشکان مجرب است(15، 16).

اقتصاد تک محصولی ایران که تنها بر پایه فروش نفت استوار است کشور را با مشکلات فراوانی روبرو کرده است و همواره با نوسانات قیمت نفت ضربه‌های زیادی بر پیکر اقتصاد وارد می‌شود. باوجود اجرای برنامه‌های توسعه، ایران نتوانسته است درآمدهای مالیاتی و حاصل از صادارت غیرنفتی را ﻣﺠﺪد ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ ﺟﺴﻤﻲ جایگزین درآمدهای نفتی نماید(17). متاسفانه تحریم‌های گسترده و ناعادلانه علیه نظام اقتصادی ایران در سالهای گذشته، موجب شد معیشت مردم و توسعه اقتصادی یکی از مهمترین چالش‌های کشور باشد. براساس آموزه‌های مدیریت دولتی، پدیده‌های جدید در موارد بسیاری از محیط پیرامون تحمیل می‌شوند. اما چنانچه با تدبیر مناسب دولت‌ها همراه باشد می‌تواند مخاطرات را به شدت کاهش دهد و فرصت‌های موثری برای آینده اقتصادی و اجتماعی کشور رقم زند و تامین منافع عمومی را در برداشته باشد(18). از مهمترین و شاخص‌ترین مصادیق منفعت عمومی، نگاه ویژه به وضعیت سلامت و همچنین رفاه عمومی است. تایید این نکته توسط محققان دیگر، هرگونه تردید در میزان اهمیت این حوزه‌ها را در مسائل عمومی دولت‌های از بین می‌برد(12).

کشور ایران در میان کشورهای در حال توسعه، از جمله مقاصدی به شمار می‌رود که ظرفیت بالقوه‌ی بالایی را در گردشگری سلامت دارا می‌باشد. اما تا بالفعل شدن این ظرفیت راه بسیاری باید طی شود. در عین حال با توجه به عرصه‌ی به شدت رقابتی این بخش درآمدزا، ضرورت دارد تا برای کسب مزیت رقابتی هر چه بیشتر در این زمینه، سرعت و دقت بیشتری صورت پذیرد؛ چرا که رقابت در این عرصه روز به روز سخت‌تر و پیچیده‌تر شده و با کوچکترین غفلت، مقاصد جایگزین، گوی سبقت را خواهند ربود. منافع اقتصادی حاصل از آن این نوع از گردشگری علاوه بر اینکه می‌تواند سهم قابل توجهی را در سبد درآمدهای غیرنفتی کشور را به خود اختصاص دهد. ابعاد فرهنگی و اجتماعی مثبت بسیاری را نیز به همراه دارد. در فرایند خصوصی‌سازی تجارت نیز، این بخش از جمله بخش‌هایی است که به خوبی می‌تواند در زمینه‌ی محول نمودن بخش قابل توجهی از وظایف بخش غیر دولتی مورد توجه برنامه‌ریزان قرار گیرد(19). اما توسعه این حوزه از گردشگری آن طور که باید، مورد توجه نهادهای متولی امر قرار نگرفته و به تبع آن در سطح کسب‌ و کار نیز مجموعه‌های خصوصی و موفق ایجاد نشده است(11). براساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری در سال 2017، سفر و گردشگری 7.6 تریلیون دلار (10.2 درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی) و 292 میلیون شغل در سال 2016 تولید کرده است که برابر با 1 شغل از 10 شغل در اقتصاد جهانی است. در سال 2016 حدود 6.6 درصد از کل صادرات  و 30 درصد درصد از کل صادرات خدمات را در جهان، صادرات خدمات گردشگری تشکیل می دهد( 20). این در حالی است که براساس گزارش دیگری از شورای جهانی سفر و گرذشگری، نسبت سهم گردشگری ایران از تولید ناخالص داخلی کشور و نیز، سهم آن در تولید اشتغال مستقیم به ترتیب 2.9 و 2.2 درصد بوده و این موضوع با توجه به میانگین سهم گردشگری از تولید ناخالص داخلی و ایجاد شغل مستقیم در کشورهای جهان( به ترتیب 10.2 و 10 درصد) محل تامل است(21).

از جمله استان‌های فعال در بخش گردشگری سلامت در کشور می‌توان به خراسان رضوی، تهران، آذربایجان شرقی، اردبیل و فارس اشاره کرد. لیکن مناطق دیگری نیز مستعد فعال نمودن گردشگری سلامت در کشور را دارند که از جمله این مناطق، استان سیستان و بلوچستان می‌باشد. این استان با توجه موقعیت جغرافیایی شاخص خود که بیشترین مرزهای زمینی و دریایی کشور را به خود اختصاص داده است با برخورداری از مواهب و جاذبه های طبیعی، ظرفیت‌های فراوانی در جذب گردشگری دارد. این استان با شاخص‌های طبیعی ممتاز همچون آب و هوای مطبوع سواحل دریای عمان، سواحل ماسه‌ای، داشتن آب‌های معدنی گرم و سرد، گل‌فشان‌های طبیعی و فعال به عنوان یک منطقه ویژه گردشگری قابل استفاده است(22) که نشان می‌دهد این استان از پتانسیل طبیعی لازم برای تبدیل شدن به یک مرکز فعال برای جذب گردشگر سلامت برخوردار می‌باشد. با این حال استان سیستان و بلوچستان همواره جز استان‌های توسعه نیافته بوده و نتایج بررسی‌ها نشان از عقب ماندگی در بخش های مختلف اقتصادی و توسعه می‌دهد(23). با توجه به آمار اعلام شده از سوی مسئول گردشگری سلامت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سهم استان سیستان و بلوچستان از حوزه گردشگری سلامت در  سال 1396 تنها 250 نفر بوده است در حالی که 200 هزار نفر از مردم کشور افغانستان جهت درمان به کشور هند مراجعه کرده‌اند(24). با توجه به تاثیر صنعت گردشگری بر اقتصاد جوامع و یکی از راه‌های توسعه کمی و کیفی مناطق و مکان‌های جغرافیایی، شناسایی این مناطق از لحاظ برخورداری از پتانسیل‌ها و سپس برنامه‌ریزی در راستای بهره‌برداری از این پتانسیل‌ها در جهت توسعه است(22).

با توجه به موارد ذکر شده بالا؛ نظر به پتانسیل و مواهب طبیعی و خدادادی استان سیستان و بلوچستان از یک سو و عدم انجام چنین مطالعه‌ای در استان از سوی دیگر انجام چنین پژوهشی با هدف تعیین وضعیت گردشگری سلامت در استان سیستان و بلوچستان و تبیین تجارب مدیران مرتبط با آن ضروری می‌نماید. یافته‌های این پژوهش اطلاعات سودمندی را به مدیران حوزه سلامت در جهت برنامه‌ریزی بهتر و موثرتر برای ارائه خدمات درمانی با کیفیت‌تر و افزایش سودآوری مراکز درمانی در پی خواهد داشت.

پیشینه پژوهش

داخلی

پناهی و عزیزی(1397) در پژوهشی با هدف ارزیابی توانمندی بیمارستانهای شهر تبریز در زمینه جذب بیمار از کشورهای خارجی و شناسایی نقاط ضعف و قوت این بیمارستان ها و ارائه راهکار به این نتیجه رسیدند که در بررسی چهار بیمارستان منتخب درصدبالایی از پاسخ دهندگان (3/43 درصد) با گردشگری سلامت آشنایی نداشتند و درصد بالایی از بیماران خارجی در این بیمارستان ها از کشور آذربایجان پذیرش شده اند که این امر بیانگر اهمیت فراوان این کشور برای رونق گرشگری سلامت در شهر تبریز می باشد و باید برای بهره گیری از این فرصت برنامه ریزی نمود(25).

زرین (1395) در پژوهشی با هدف بررسی قابلیت های گردشگری سلامت در استان گلستان به این نتایج دست یافت که مهمترین نقطه قوت برای گردشگری سلامت در گلستان، خدمات بهداشتی و درمانی مقرون به صرفه و نقطه ضعف عمده هم عدم مدیریت یکپارچه تمام بخش‌های گردشگری سلامت می باشد. مهمترین فرصت پیش رو برای گردشگری سلامت در گلستان کمبود عرضه محصولات جدید بهداشتی در کشورهایی مانند بریتانیا و کانادا می باشد و تهدید عمده هم ایجاد ایده های جدید در بازاریابی ظهور رقبای قوی در کشورهایی مانند تایلند، مالزی، سنگاپور و هند می باشد(26).

خوارزمی و همکارانش(1395) در پژوهشی با هدف بررسی عوامل موثر بر ارتقای گردشگری سلامت در شهر مشهد از منظر گردشگران خارجی و مدیران به این نتیجه رسیدند که عوامل فرهنگی از وضعیت مطلوب و اثرگذاریی بالایی از دیدگاه گردشگران خارجی و مدیران برخوردار بود. همچنین حمایت های دولت در ارائه خدمات ویزا و اقامت برای گردشگران معیاری مهم در انتخاب مقصد شناسایی شد و همچنین پیشنها شد که متولیان امردر جهت ارتقای تکریم ارباب رجوع و همچنین ارائه‌ی قیمت‌های رقابت‌پذیر گام بردارند(14)

عبدالحسینی خلیق و محمدیان(1394) در بررسی رویکردی راهبردی برای توسعه پایدار توریسم سلامت با نگاهی به ظرفیتها و چالشهای موجود در استان آذربایجان شرقی سعی کرده است با رویکردی راهبردی به شناسایی بهتر و بیشتر ظرفیتهای استان آذربایجان شرقی در گردشگری سلامت، طرح چالشها و موانع بازدارنده در این حوزه و ارائه راهکارهای علمی و عملی در جذب گردشگر در حوزه سلامت بپردازد و از تجارت کشورهای پیشرو در این زمینه استفاده نماید.(27).

ابراهیم زاده و همکارانش(1392) در خصوص مقایسه گردشگری سلامت در هند و ایران پژوهشی انجام دادند که در پایان راهبردهایی جهت ارتقاء گردشگری سلامت در دو کشور ارائه داده اند. در ایران راهبردهایی مانند تسهیل ورود و خروج گردشگران و مدت ویزا براساس طول درمان، زیرساخت های جانبی و گردشگری و ارتقای توانایی ارتباط و زبان های خارجی می تواند از مهمترین راهبردها باشد. همچنین برای جذب گردشگران خارجی سیستم درمانی کارآمد از اولویت بالایی برخوردار می باشد(28)

دادگر و همکاران (1394) در بررسی عوامل موثر بر توسعه گردشگری سلامت با تاکید خاص در استان آذربایجان شرقی، با هدف پژوهش شناسایی عوامل موثر بر توسعه گردشگری سلامت در استان آذربایجان شرقی با روش توصیفی به این نتیجه رسید که ایجاد امنیت روانی و اجتماعی، توسعه زیرساختهای عمومی، برخورداری از تکنولوژی‌های روز و استانداردهای جهانی، قوانین و مقررات داخلی، توانمندسازی شاغلان حرفه سلامت، هزینه درمان و ... نقش مهم و تاثیرگذاری در گردشگری سلامت در استان دارند(29).

سید جوادین و همکاران(1393) در تحقیقی با عنوان بررسی توسعه بخش خصوصی در گردشگری سلامت(برمبنای مدل کرت لوین) به بررسی عوامل بازدارنده و پیش‌برنده فعالیت بخش خصوصی پرداختند و به این نتیجه رسیدند که عوامل تعدد مراکز تصمیم‌گیری و سیاستگذاری، نبود هماهنگی بین بخش خصوصی و دولتی، موانع فناوری و تلقی گردشگران مبنی بر ناامن بودن با تمایل نداشتن بخش خصوصی برای فعالیت در گردشگری سلامت رابطه مستقیم دارد(30).

سعادت نیا و مهرگان(1393) در پژوهشی تحت عنوان شناسایی و اولویت بندی عوامل تأثیرگذار در جذب گردشگران پزشکی، از چشم انداز کشورهای هربی، نمونه موردی: بیمارستان رضوی مشهد، ابتدا شاخص‌های اثرگذار در توسعه گردشگری پزشکی از نقطه نظر گردشگران عرب زبان حوزه‌ی خلیج فارس را رتبه‌بندی نموده و سپس با ساتفاده از نقطه‌نظر  کارشناسان، به اولویت‌بندی عوامل تأثیرگذار در جذب گردشگران پزشکی پرداخته و در پایان به مقایسه دیدگاه کارشناسان و گردشگران پزشکی می‌پردازد و چنین نتیجه‌گیری می‌کند که هم از نقطه نظر کارشناسان و از دیدگاه گردشگران، عامل هزینه نسبت به دیگر عوامل اثرگذار در توسعه گردشگری پزشکی از اولویت بالاتری برخوردار است(31).

حسن‌پور و عزیزی(1393) در مطالعه تطبیقی کشورهای پیشرو منطقه در حوزه گردشگری سلامت به این نتیجه رسیدند که ترکیه با تمرکز بر گردشگری سلامت برنانه‌های راهبردی گسترده‌ای را از طریق سرمایه گذاری و ایجاد مناطق آزاد و معاف از مالیات در حوزه گردشگری سلامت ایجاد نماید. کشور اردن با تمرکز بالا بر گردشگری پزشکی به ویژه بر بازارهای خاورمیانه و شمال افریقا توانسته است 4 درصد از تولید ناحالص خود را از این طریق به تامین نماید. هزینه درمان در اردن تقریبا از کلیه مقاصد گردشگری درمانی پایین‌تر است. کشور هند نیز به عنوان یکی از کشورهای پیشرو اهمیت گردشگری سلامت را با ایجاد ویزای گردشگری درمانی نمایش  داده است. در کشور هند در حدود 3 درصد از گردشگران با هدف درمان به این کشور وارد شده اند. مالزی نیز با ایجاد مشوقهای مالیاتی، تسهیلات ساخت بیمارستان و صدور ویزای درمانی وارد این بازار شده است. ایران نیز به عنوان یکی از کشورهایی که در چند سال اخیر به این برنامه پرداخته است، در حال ورود به بازار گردشگری درمانی است به طوری که بخشی تخصصی در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری با عنوان کمیته گردشگری سلامت تعریف شده و تعدادی از بیمارستان‌های تخصصی کشور نیز به درمان متقاضیان غیر ایرانی پرداخته‌اند(32)

مروتی شریف آبادی و اسدیان اردکانی(1392) در پژوهشی با هدف ارائه مدل توسعه گردشگری سلامت در استان یزد به این نتیجه رسیدند که عواملی مانند به روز بودن اطلاعات کادر بیمارستان و مرتبط بودن تخصص پزشکان با وظایف آنها اساسی‌ترین عوامل در مدل توسعه گردشگری سلامت می‌باشند و باید در وهله‌ی اول بر آن‌ها تأکید شود. همچنین به این نتیجه رسیدند که گردشگری سلامت و توسعه آن در استان یزد  نیازمند عزم جدی برای جلب رضایت بیمارانی است که جهت معاینه یا درمان به استان یزد مراجعه می‌کنند که این مهم از طریق سرمایه‌گذاری و تجهیز و به روز کردن بیمارستان و توسعه مهارت کادر بیمارستان مقدور خواهد بود(9)

صدر ممتاز و آقارحیمی(1389) در پژوهشی با هدف بررسی عوامل موثر در توسعه گردشگری سلامت با توجه به نظرات مدیران بیمارستان های تهران به این نتیجه دست یافتند که 6/70 درصد مدیران مسئول در بخش خصوصی، 7/64 درصد خانم، 2/41 درصد مدیران بخش پرستاری و 3/33 درصد مدیران با سابقه کمتر از یک سال با موضوع گردشگری پزشکی آشنا بودند. نتایج نشان داد بین توسعه گردشگری پزشکی با شاخصهای موثر بر توسعه رابطه معنی‌داری وجود دارد. همچنین عوامل موثر در توسعه صنعت گردشگری پزشکی از دیدگاه مدیران به ترتیب راهبراهای توسعه زیرساخت عمومی، توسعه منابع انسانی، توسعه سیستم اطلاعاتی و بازاریابی و استراتژی توسعه محصول بوده است(6)

مطالعات خارج از کشور

اگوت [1]و همکارانش(2018) در پژوهشی با هدف بررسی رابطه گردشگری سلامت بین دو کشور ترکیه و قزاقستان و دورنمای و پتانسیل های بخش سلامت این دو کشور به این نتیجه رسیدند که ترکیه به دنبال افزایش سهم خود از بازار گردشگری سلامت کشور قزاقستان است. گردشگری سلامت یکی از اولویت های اساسی برای اقتصاد ترکیه است و به سرعت نیز در حال توسعه است. پیش بینی می شود ترکیه می تواند با رشد چشمگیر فعالیتهای تبلیغاتی و بازاریابی موثر در بازار قزاقستان تا سال 2030 نزدیک به 3 میلیارد دلار درآمد به سمت ترکیه هدایت نموده و حدود 6 میلیارد به تولید ناخالص داخلی ترکیه کمک کند(33)

هان و هیون[2](2015) در مقاله‌ای با عنوان حفظ گردشگران در صنعت گردشگری درمانی: بررسی تاثیر کیفیت، رضایتمندی، اعتماد و مناسب بودن قیمت ها به این نتیجه رسیدند که کیفیت، رضایتمندی و اعتمادی به کارکنان کلینیک‌ها تاثیر بسزایی در ایجاد میل بازگشت و بازدید دوباره از کشور گردشگری میزبان و کلینیک درمانی مورد نظر خود را دارند و رضایت مندی و اعتماد، شاخص‌های بسیار موثر در این پژوهش به شمار می‌آیند(34)

لنت و هورسفال[3](2014) در پژوهشی به مسئله‌ی گردشگری پزشکی به عنوان یک نیاز جهان شمول اشاره کرده‌اند. هدف از این پژوهش، برآورد میزان گردشگر پزشکی، برآورد میزان صرفه‌جویی در هزینه‌های مشتری، عوامل کلیدی در جذب گردشگر و نقش دولت‌ها در حمایت از گردشگری پزشکی در 5 کشور برزیل، مجارستان، تایلند، هندوستان و ایالات متحده امریکا می‌باشد. معرفی گردشگری پزشکی، چرایی سفر گردشگران، ماهیت گردشگری پزشکی، نقش حمایت دولتی در توسعه گردشگری پزشکی، نقش واردات خدمات در گردشگری پزشکی و تاثیرات اقتصادی گردشگری پزشکی از جمله مباحث مطرح شده در این پژوهش است. نتایج این پژوهش که با روش توصیفی – تحلیلی انجام گرفته بود نشان داد که توسعه یک پایه تجربی قوی در بحث گردشگری پزشکی الزامی است(35)

شپارد[4] و همکاران(2014) در پژوهشی به بررسی هزینه‌های گردشگری پزشکی برای درمانی چاقی، در سیستم درمانی کانادا پرداختند. در این پژوهش پرسشنامه‌ای تنظیم گردید. جامعه‌ی آماری در این پژوهش شامل بیمارانی هستند که حدفاصل ژانویه 2003 تا ژوئن 2013 تحت عمل جراحی قرار گرفتند و تعدا آنان 62 نفر می‌باشد. یافته‌های تحقیق نشان داد هزینه‌های میزان اقانت در بیمارستان، 1433673 دلار، فرایند جراحی 148924.30دلا، هزینه بازرسی و تحقیقات 214499.06 دلار، هزینه‌های مرتبط با آزمایش خون 19656.90 دلار و هزینه‌ی ارائه شده به متخصصین سلامت 17414.87 دلار برآورد گردیده است. ضمن اینکه  مجموع هزینه‌ها 1.8 میلیون دلار محاسبه شد(36)

ونت[5](2012) نیز در پایان‌نامه خود با عنوان گردشگری پزشکی: روندها و فرصت‌ها به بررسی روندها و فرصت‌ها در گردشگری پرداخته است. اهداف این پژوهش، شناسایی روندها و فرصت‌های رایج در صنعت گردشگری پزشکی و کشف عوامل اساسی موفقیت‌آمیز در مقاصد گردشگری پزشکی بوده است. نتیجه‌ی این پژوهش نشان می‌دهد که پتانسیل برای رشد، قابل توجه بوده و موانع موجود که از ورود مشتری به بازار جلوگیری می‌کند نیز کاهش یافته است. از دید وی افراد جوان، تحصیل کرده و مصرف کننده(مشتری) بین المللی به عنوان هدف مهمان‌نوازی و بازاریابی گردشگری قرار گرفته‌اند. همچنین قشر نوزاد و کودک نیز هدف عمد ه به لحاظ جمعیتی در گردشگری پزشکی محسوب می‌شوند. (36)

مطابق گزارش دولتی رقابتپذیری در اردن[6](2007)  هماهنگی میان بیمارستان‌های دولتی و خصوصی، تدوین برنامه هایی برای پیگیری بیماران بعد درمان، برگزاری دوره‌های آموزشی زبان انگلیسی و توسعه زیرساخت‌های درمانی از راهکارهای موثر توسعه گردشگری پزشکی کشور اردن است(24).

آسنوف و رکروجیپیمول[7] (2011) در پژوهشی با هدف اتخاذ سیاستهای بازاریابی جهت رواج گردشگری پزشکی در تایلند، کمبود سیاستهای عملکردی دولت مرتبط با گردشگری پزشکی، کمبود قوانین حمایتی در این زمینه، کمبود سازمان های تعاونی جهت تبلیغ گردشگری پزشکی، آگاهی کم در ارتباط با مقوله گردشگری پزشکی و نیز کمبود پزشک و کارکنان خدماتی درمانی را از جمله مهمترین مشکلات مطرح شده در زمینه کمبود گردشگر پزشکی در تایلند عنوان کرده اند. ایشان در اتخاذ سیاستهای بازاریابی به تجزیه و تحلیل عواملی، مانند محصول، قیمت، مکان، تبلیغات، مردم، فرایند و شواهد فیزیکی پرداخته اند و در نهایت سیاست هایی را جهت برطرف کردن موانع گردشگری پزشکی ارائه می دهند(12).

5-1 سوالات یا فرضیات کمی پژوهش

• فراوانی تعداد بیماران مراجعه کننده به بیمارستان های مورد مطالعه استان سیستان و بلوچستان از کشورهای همسایه از سال 1390 تا 1397  چقدر است؟
• چه خدمات بیمارستانی توسط بیماران خارجی در بیمارستانهای مورد مطالعه استان سیستان و بلوچستان در سال 1397 استفاده شده است؟
• درامد به دست امده از خدمات ارائه شده به بیماران خارجی در بیمارستان های مورد مطالعه استان سیستان و بلوچستان در سال 1397 چقدر بوده است؟
• بین میزان استفاده از خدمات و نوع خدمات بیمارستانی رابطه وجود دارد.
• بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی و سن بیماران رابطه وجود دارد.
• بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی و جنسیت بیماران رابطه وجود دارد.
• بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی و شغل بیماران رابطه وجود دارد.
• بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی و تعداد سفر به ایران بیماران رابطه وجود دارد.

تعیین وضعیت گردشگری سلامت و تبیین تجارب مدیران استان سیستان و بلوچستان از گردشگری سلامت

7-1 اهداف اختصاصی کمی

• تعیین تعداد بیماران خارجی مراجعه کننده به بیمارستان های استان سیستان و بلوچستان از کشورهای همسایه از سال 1390 تا 1397
• تعیین میزان خدمات بیمارستانی استفاده شده توسط بیماران خارجی در بیمارستان های مورد مطالعه در استان سیستان و بلوچستان در سال 1397
• تعیین میزان درآمد حاصل از ارائه خدمات به بیماران خارجی مراجعه کننده به بیمارستان های مورد مطالعه در سال  1397
• تعیین ارتباط بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی توسط بیماران خارجی و نوع خدمات بیمارستانی 
• تعیین ارتباط بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی توسط بیماران خارجی و سن آنها 
• تعیین ارتباط بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی توسط بیماران خارجی و جنسیت آنها 
• تعیین ارتباط بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی توسط بیماران خارجی و شغل آنها
• تعیین ارتباط بین میزان استفاده از خدمات بیمارستانی توسط بیماران خارجی و تعداد سفرهای آنان به ایران

7-2 اهداف اختصاصی کیفی

• تبیین تجارب مدیران ستادی و بیمارستانی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان و مدیران سازمان میراث فرهنگی استان سیستان و بلوچستان از گردشگری سلامت 

سازمان گردشگری، بیمارستان ها و مراکز پزشکی و درمانی

گردشگری:

 «مجموعه فعالیت هایی اطلاق می‌شود که در جریان مسافرت یک گردشگر اتفاق می‌افتد. به طور کلی می‌توان هرگونه فعالیت و فعل و انفعالی را که در جریان سفر یا ساحتگر اتفاق می‌افتد گردشگری تلقی کرد(38)

گردشگر:

 تعریف سازمان جهانی جهانگردی از گردشگر عبارت است از: «کسی که به کشور یا کشورهایی که در آن اقامت دائم ندارد سفر می‌کند و هدف اصلی سفرش انجام فعالیت‌های درآمدزا نیست و در داخل مرزهای کشوری که به آن سفر می کند، یک شب و کمتر از یک سال اقامت کند»(38).

سلامت:

سازمان بهداشت جهانی، سلامتی را تنها در نبود بیماری یا ضعف نمی‌داند بلکه آن را حالت کامل جسمی، روانی و اجتماعی بیان می‌کند که شامل هر دو عنصر سلامت روانی و جسمی است(34)

گردشگری سلامت:

گردشگری سلامت، نوعی از گردشگری است به منظور حفظ، بهبود و حصول مجدد سلامت جسمی و ذهنی فرد به مدتی بیشتر از 24 ساعت و کمتر از یک سال صورت می گیرد. به این ترتیب یک گردشگر سلامت با مسافرت از محل دائم زندگی خود می تواند از خدمات درمانی مقصد استفاده کند تا سلامت جسمی و روحی اش را به دست آورد(2).

این پژوهش از لحاظ نحوه اجرا  در دو بخش کمی و کیفی انجام خواهد گرفت. این پژوهش از لحاظ طبقه بندی بر مبنای هدف، از نوع کاربردی می‌باشد. پژوهش کاربردی تحقیقی است که هدف آن توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است، به عبارت دیگر تحقیقات کاربردی به سمت کاربرد عملی دانش هدایت می‌شود(39).

در بخش کمی مطالعه، جامعه مورد مطالعه شامل کلیه پرونده های پزشکی بیماران خارجی مراجعه کننده به بیمارستان های استان سیستان و بلوچستان می باشد. در بخش کیفی مطالعه، جمعیت مورد بررسی شامل مدیران دانشگاه علوم پزشکی، مدیران  بیمارستانی و مدیران گردشگری استان سیستان و بلوچستان می‌باشد.

در این مطالعه با توجه به جامعه مورد بررسی در بخش بررسی پرونده های پزشکی و جمع آوری اطلاعات از  بیماران خارجی (گردشگر سلامت) مراجعه کننده به بیمارستانهای استان و محدود بودن آن ها،  لذا از روش سرشماری استفاده خواهد شد و تمام پرونده های پزشکی سال 1396 و همچنین تمام بیمارانی که در شش ماهه دوم 1397 به بیمارستان های استان سیستان و بلوچستان مراجعه کنند وارد مطالعه خواهند شد.

در بخش دوم مطالعه که به صورت کیفی انجام خواهد شد از روش نمونه‌گیری هدفمند استفاده خواهد شد. معیار ورود افراد به فرایند پژوهش و مصاحبه، داشتن تجربه و آگاهی در حوزه گردشگری سلامت، تمایل به صحبت کردن و همکاری در پژوهش می باشد و معیار خروج نمونه از فرایند پژوهش عدم تمایل به همکاری می باشد.

در بخش کمی این مطالعه و جهت بررسی پرونده های پزشکی و همچنین جمع‌آوری داده ها از مراجعه کنندگان از روش سرشماری استفاده خواهد شد. دراین راستا با توجه به شرایط استان در مجموع 6 بیمارستان(4 بیمارستان از شهر زاهدان(بیمارستان‌های بوعلی، امام علی(ع)، بیمارستان خاتم و بیمارستان الزهرا) یک بیمارستان زابل و بیمارستان امام علی شهرستان چابهار) مورد پژوهش قرار خواهند مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

در بخش کیفی از روش نمونه گیری هدفمند استفاده می شود. نمونه گیری هدفمند(Purposive sampling) و با بیشترین تنوع (variation Maximum) استفاده می شود. در روش نمونه گیری هدفمند که دارای بیشترین کاربرد در پژوهش های کیفی می‌باشد، پژوهشگر بر اساس اهداف خود و دستیابی به سودمندترین نمونه‌ها، افراد مطلع را که می‌توانند به سؤالات تحقیق پاسخ دهند، انتخاب می‌کنند(40 ، 41) معیار حجم نمونه در مطالعه حاضر، مشابه مطالعات کیفی تا رسیدن به اشباع اطلاعاتی بود و جایی که داده های جدید به دست نیامد، نمونه گیری به پایان خواهد رسید.

در این مطالعه برای جمع‌آوری داده‌ها از روش کتابخانه‌ای، اسنادی و میدانی و مصاحبه نیمه ساختار یافته استفاده خواهد شد.

برای بررسی تعداد خدمات ارائه شده و تعداد بیماران گردشگر سلامت که از این خدمات استفاده کرده اند از روش  بررسی اسناد و مدارک استفاده خواهد شد. جهت استخراج داده های مربوط به خدمات ارائه شده از چک لیست استفاده خواهد شد. این چک لیست شامل اطلاعات دموگرافیک افراد از جمله جنس، سن، تعداد مراجعات به ایران، و لیست خدمات بیمارستانی استفاده شده و درآمد بیمارستان از ارائه این خدمات می باشد که این اطلاعات در پرونده پزشکی انها موجود می باشد.

در بخش کیفی این مطالعه، از مصاحبه نیمه ساختاریافته به عنوان روش اصلی جمع اوری داده ها استفاده خواهد شد. این مصاحبه‌ها زمانی که محقق لیستی از موضوعات یا سوالات کلی و وسیع را در اختیار دراد مورد استفاده قرار خواهد گرفت. محقق مشارکت کنندگان را به توصیف آزاد تجاربشان تشویق خواهد نمود. استفاده از این روش محقق را مطمئن خواهد کرد که همه اطلاعات مورد نیاز را خواهد گرفت و به مشارکت کنندگان نیز در بیان کلمات و صحبتهایشان آزادای خواهد داد، همچنین باعث خواهد شد که آنها جزئیاتی را که می خواهند بیان کنند.

در این زمینه یک راهنمای مصاحبه تحت نظارت اساتید و متخصصین رشته تدوین و در انجام مصاحبه مورد استفاده قرار خواهد گرفت. این راهنما در پنج قالب کلی و شامل سئوالات زیر می باشد:

• نیروی انسانی متخصص(در زمینه پزشکی و گردشگری)
• خدمات و امکانات تخصصی(پزشکی و گردشگری)
• خدمات و تسهیلات زیربنایی(حمل نقل درون و برون شهری، زیرساختهای شهری و گردشگری و ...)
• جاذبه‌های موجود
• امکانات و خدمات اقامتی و رفاهی
• تمهیدات قانونی و قضایی

مصاحبه ها با سئوالات باز و کلی شروع خواهد شد و سپس بر اساس پاسخ مشارکت کنندگان و راهنمای مصاحبه، پژوهشگر مصاحبه را هدایت می کند. مصاحبه ها با اجازه مشارکت کنندگان و با استفاده از دستگاه ضبط صدا، ضبط خواهد شد و سپس کلمه به کلمه بر روی کاغذ پیاده سازی خواهند شد.

جهت دستیابی به صحت و استحکام داده‌ها، مقبولیت آنها با استفاده از مطالعه و بررسی مستمر داده‌ها )پیاده کردن مصاحبه‌ها بر روی کاغذ و بررسی و مرور آنها تا پیدایش درون مایه‌های اصلی(، بازنگری، تجزیه و تحلیل انجام شده توسط پژوهشگر و بازنگری نوشته‌ها توسط شرکت کنندگان در مطالعهMember check انجام می‌گیرد.  همچنین از نظر تاییدپذیری، توصیف غنی و مفصل یافته ها انجام خواهد شد.

این پژوهش به صورت کمی و کیفی و در دو مرحله انجام خواهد گرفت.

 ابتدا در بخش کمی با مراجعه به مراکز درمانی و بیمارستان‌های منتخب با استفاده از چک لیست خدمات بیمارستانی، میزان خدمات ارائه شده و درآمدهای حاصل بررسی خواهد شد.

در بخش کیفی با بررسی اسناد و مدارک و مطالعات کتابخانه‌ای و مصاحبه نیمه ساختار یافته با کارشناسان، نخبگان و اساتید صاحب نظر دانشگاه‌های علوم پزشکی استان و مدیران بیمارستانی و فعالان حوزه گردشگری به ویژه گردشگری سلامت به تبیین تجارت مدیران بخش درمان و گردشگری از حوزه گردشگری سلامت پرداخته خواهد شد. در این بخش از مصاحبه نیمه ساختار یافته استفاده خواهد شد و نمونه گیری و مصاحبه ها تا اشباع داده ها ادامه خواهیم یافت. قابل ذکر است که قبل از انجام مصاحبه، با مشارکت کنندگان تماس گرفته خواهد شد و پس از هماهنگی های لازم و کسب فرم رضایت آگاهانه و ارائه توضیحات کامل در مورد اهداف مطالعه، مصاحبه ها انجام و توسط پژوهشگر جهت پیاده شازی بهتر و حفظ تمام اطلاعات صبط خواهد شد. پس از انجام هر مصاحبه، مصاحبه پیاده سازی می شود و جهت تحلیل کدگذاری انجام خواهد شد. در این مطالعه برای تجزیه و تحلیل مصاحبه ها از روش تحلیل محتوا کیفی (قراردادی) استفاده خواهد شد.

در بخش کمی با استفاده از چک لیست خدمات بیمارستانی، انواع خدمات بیمارستانی ارائه شده به بیماران خارجی  شناسایی و تعداد افراد استفاده کننده و میزان درآمد بدست آمده از ارائه خدمات محاسبه خواهد شد.

در بخش کیفی جهت کدگذاری و تحلیل مصاحبه ها از روش تحلیل محتوای کیفی (رویکرد قراردادی) استفاده خواهد شد. رویکرد قراردادی در طرح مطالعاتی به کار می‌رود که هدف شرح یک پدیده است. اطلاعات جمع‌آوری شده از طریق مصاحبه و از طریق تداعی معنا تحلیل می‌شوند و نظریه‌های ازپیش‌موجود جایگاهی ندارند. در این حالت، تحلیل داده‌ها با خواندن آنها به صورت مکرر آغاز می‌شود تا درکی کامل دربارة آنها به‌دست آید.

محقق براساس ادراک و فهم خود از متن مورد مطالعه، نوشتن تحلیل اولیه را آغاز کرده و  سپس تحلیل‌ها برای شناسایی رمزها شروع می‌شود. این عمل اغلب موجب می‌شود که رمزها از متن جدا شده و سپس براساس شباهت‌ها و تفاوت‌هایشان مقوله‌بندی شوند. این مقوله‌بندی از سازمان‌دهی و گروه‌بندی کردن رمزها به ‌صورت خوشه‌های معنادار  دسته‌بندی می‌شود. بسته به کیفیت ارتباط بین زیرمقوله‌ها، محقق‌ می‌تواند با ترکیب و سازمان‌دهی این زیرمقوله‌ها، آنها را به‌شمار کمتری از دسته‌بندی (مقوله) تبدیل کند. امتیاز بارز تحلیل محتوای کیفی براساس رویکرد عرفی‌، به‌دست آوردن اطلاعات مستقیم و آشکار از مطالعه، بدون تحمیل کردن مقوله یا نظریه‌های ازپیش‌تعیین‌شده است. مراحل انجام این رویکرد به شرح ذیل می باشد:

1. تعیین موضوع یا پرسش تحقیق
2. تعیین واحد معنا و سطوح انتزاع برای تبدیل به رمز
3. فرموله کردن مرحله به مرحله از مقوله های استقرایی در ارتباط با مشخصه مقوله و سطح انتزاع مجموع مقوله های قدیم یا مقوله های جدید تا تشکیل تم
4. بازبینی مقوله های بین 10 تا 50 درصد مطالب(کنترل جزء پایایی)
5. کار پایانی درون متن(کنترل کلی پایایی)
6. تفسیر نتایج (43).

این مطالعه کدهای اخلاقی 1 الی 5،  7 الی16، 18 و 19، 23 تا 31 مربوط به بخش عمومی  رعایت شد.

1. هدف اصلی هر پژوهش ‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.
2. در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی برروی بیماران یاداوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.
3. پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای آنباشد. درپژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.
4. مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.
5. قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌ها و تامین سلامت آن‌ها انجام گیرد.
6.  طراحی و اجرای پژوهش‌هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرند، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته شده بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش‌های قبلی آزمایشگاهی، و درصورت لزوم، حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.
7. در پژوهش‌های پزشکی که ممکن است به محیط زیست آسیب برسانند، باید احتیاط‌های لازم در جهت حفظ و نگهداری و عدم آسیب رسانی به محیط ریست انجام گیرد.
8. هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.
9. کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.    
10. انتخاب آزمودنی‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به‌نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض‌آمیز نباشد.
11. کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.
12. اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه‌ی شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته‌ی اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه‌ی پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجددا اخذ گردد.
13. پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی سازمانی پژوهشگر،وفوایدوزیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.
14. پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد –نظیراعضای فامیل یاپزشک خانواده – داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی داشته باشد،دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود،دراین موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.
15. پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.
16. عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچ‌گونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه –نظیربیمارستان–به فردارائه می‌شود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.
17. در مواردی که آگاه کردن آزمودنی درباره‌ی جنبه‌ای از پژوهش باعث کاهش اعتبار پژوهش می شود، ضرورت اطلاع‌رسانی ناکامل از طرف پژوهشگر باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود. بعد از رفع عامل این محدودیت، باید اطلاع‌رسانی کامل به آزمودنی انجام گیرد.
18. اگر در حین اجرای پژوهش، آزمودنی دارای ظرفیت، ظرفیت خود را از دست بدهد یا آزمودنی فاقد ظرفیت، واجد ظرفیت شود، باید با توجه به تغییر حاصله، رضایت آگاهانه برای ادامه‌ی پژوهش از سرپرست قانونی یا خود فرد اخذ شود. 
19. پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.
20. هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه‌ی تحقق این امر ترجیحاً به‌صورت پوشش بیمه‌ای نامشروط باشد.
21. در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.
22. پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی سازمانی،وتعارض منافع –درصورت وجود–بایدکاملاًآشکارسازی شوند. پژوهشگران نبایددرهنگام عقدقراردادانجام پژوهش،هیچ گونه شرطی  رامبنی برحذف یاعدم انتشاریافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش مطلوب نیست،بپذیرند.
23. نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی پژوهش باشد.
24. گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.
25. روش پژوهش نباید با ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی و دینی  در تناقض باشد.

1. عدم همکارای برخی از مشارکات کنندگان: در راستای رفع این محدودیت سعی می شود اهداف طرح به افراد بیان شود تا جلب مشارکت انها تامین شود

2. ناقص بودن برخی از پرونده ها: در صورت مواجه شدن با این موضوع سعی می شود از بخش های مرتبط بیمارستان که اطلاعات مرتبط با بیمار را دارند داده ها جمع اوری شود

گردشگری سلامت،  تحلیل محتوا، تبیین تجارب مدیران

1. عربشاهی کریزی، احمد و آریان فر، مرتضی. ﮔﺮدﺷﮕﺮی ﺳﻼﻣﺖ و ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ ﻫﺎی ﮔﺮدﺷﮕﺮی ﭘﺰﺷﮑﯽ- درﻣﺎﻧﯽ در اﯾﺮان، فصلنامه جغرافیایی فضای گردشگری. 1392؛  3(9): 133-152.
2. UNWTO. Yearbook of Tourism Statistics. UNWTO publication. 2015
3. Herrick DM. Medical tourism: Global competition in health care. National Center for Policy Analysis. 2007 Nov 1;1.
4. صدر ممتاز، ناصر و آقارحیمی، زهرا. صنعت گردشگری پزشکی در ایران: راهکارهایی برای توسعه. توسعه مدیریت سلامت(ویژه نامه). 1389؛ 7، 425-615.
5. نجفی کانی، علی اکبر؛ مطیعی لنگرودی، سید حسن و نجفی، کبری. امکان سنجی توسعه اکوتوریسم در مناطق روستایی با استفاده از مدل تحلیلی SWOT نمونه موردی: شهرستان آمل. جغرافیا(نشریه – علمی و پژوهشی انجمن جغرافیای ایران). 1388؛ 6(19 ، 18): 121-137.
6. ملکی، سعید؛ رخشانی مقدم، حیدر و زادولی خواجه، شاهرخ.. تدوین و شناسایی استراتژی های توسعه گردشگری سلامت(مطالعه موردی: کلان شهر تبریز). نشریه مطالعات نواحی شهری. 1395؛ 3(7): 130-113.
7. هاشمی، مناف و حسین پور، سیدعلی. بازبینی و ارزیابی اثرات گردش پذیری روستایی در رویکرد فرا تحلیل. مجله مدیریت شهری. 1389؛ 26: 207-224.
8. Hanefeld J, Smith R, Horsfall D, Lunt N. What do we know about medical tourism? A review of the literature with discussion of its implications for the UK National Health Service as an example of a public health care system. Journal of travel medicine. 2014 Aug 25;21(6):410-7.
9. مروتی شریف آبادی، علی و  اسدیان اردکانی فائزه. ارائه‌ی مدل توسعه‌ی گردشگری سلامت با رویکرد تلفیقی تاپسیس فازی و مدل‌سازی ساختاری تفسیری در استان یزد. فصلنامه مدیریت سلامت. 1393؛  ۱۷ (۵۵): ۷۳-۸۸.
10. رستگار امیر، ساروخانی باقر، هاشمی شهناز، حبیب زاده اصحاب. تدوین الگوی دیپلماسی رسانه ای برای اطلاع رسانی بین المللی در حوزه گردشگری سلامت. پایش. ۱۳۹۷; ۱۷ (۴) :۳۴۹-۳۶۰
11. چگین، میثم، واعظی، رضا، اصلی پور، حسین. جایگاه خط مشی گردشگری سلامت در توسعه اقتصادی و اجتماعی مبتنی بر راهبردهای اقتصاد مقاومتی. فصلنامه مدیریت دولتی. 1396؛ 9(32)، 664-641.
12. کرمی، فریبا، بیاتی خطیبی، مریم، طالب‌زاده‌ شوشتری، علی. شناسایی و اولویت‌‌بندی عوامل موثّر بر توسعه گردشگری پزشکی با تاکید بر گردشگران داخلی (نمونه‌ی مورد مطالعه: شهر مشهد). مجله جغرافیا و توسعه ناحیه ای. 1395؛  27: 128-109.
13. بدیعی، فرناز، ابراهیمی، عبدالحمید، دیده خانی، حسین. شناسایی و رتبه‌بندی راهکارهای توسعة گردشگری پزشکی؛ مطالعه موردی استان گلستان. تحقیقات بازاریابی نوین. 1395؛ 6(4): 36-25.
14. تقی زاده، زهرا، نوری، غلامرضا، شیرانی، زیبا. نقش ایران در گردشگری درمانی جهان اسلام با تاکید بر طبیعت درمانی‌(کارکردها، چالش‌ها و راهکارها). فصلنامه جغرافیایی فضای گردشگری. 1391؛ 1(3)، 19-1.
15. خوارزمی، امیرعلی، رهنما، محمد رحیم، جوان، جعفر، اجزا شکوهی، محمد. عوامل موثر بر ارتقای گردشگری سلامت؛ مقایسه دیدگاه گردشگران خارجی و مدیران داخلی. مجله علوم پزشکی خراسان شمالی. 1395؛ دوره 8(3): 416-405.
16. Jabbari A, Kavosi Z, Gholami M. Medical tourists' profile in Shiraz. International Journal of Health System and Disaster Management. 2014 Oct 1;2(4):232.
17. جباری، علیرضا. مدلسازی گردشگری سلامت ایران، پایان نامه دکترای مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی. دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی ایران. 1387
18. Joyce P. Strategic management in the public sector. Routledge; 2015 Feb 11.
19. بن، مائده، تراب احمدی، مژگان. مروری بر وضعیت گردشگری پزشکی در کشورهای در حال توسعه با تاکید بر ایران. کتاب ماه علوم اجتماعی. 1389؛ 36، 114-103.

20. World Travel &Tourism Council (a). Travel & Tourism Economic Impact 2017 Iran. 2017 www.wttc.org.
21. World Travel &Tourism Council (b). Travel & Tourism Economic Impact 2017 Iran.  2017؛ www.wttc.org.
22. توانگر، معصومه. اهمیت اکوتوریستی استان سیستان و بلوچستان. مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین المللی جغرافیدانان جهان اسلام(ICIWG 2010). ایران: خراسان شمالی،1389.
23. سرلک، احمد؛ جلولی، مهدی. بی ثباتی اقتصادی و رشد اقتصادی استان های کشور(رهیافت تحلیل مولفه های اصلی). فصلنامه اقتصاد کاربردی. 1395؛ 6(19): 52-39.
24. ارباب افضلی، حسنیه. تقریبا هیچ! سهم استانی که با سه کشور همسایه است. 1397. سایت اینترنتی خبرگزاری تسنیم(tasnimnews online).
25. قابل دسترس در : 1694045/18/01/1397https://www.tasnimnews.com/fa/news مشاهده شده در تاریخ 23 شهریور 1397
26. پناهی، حسین، عزیزی، مهری. ارزیابی توانمندی بیمارستان‫های تبریز در توسعه گردشگری سلامت. سلامت و بهداشت. ۱۳۹۷; ۹ (۱) :۱۰۰-۱۱۴
27. زرین، ستاره. بررسی قابلیت گردشگری سلامت در استان گلستان. پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد موسسه آموزش عالی حکیم جرجانی، 1395.
28. عبدالحسینی خلیق، علیرضا و محمدیان، مهرداد. رویکردی راهبردی برای توسعه پایدار توریسم سلامت با نگاهی به ظرفیتها و چالشهای موجود(مطالعه موردی: استان آذربایجان شرقی). کنفرانس بین المللی انسان، معماری، عمران و شهر، مرکز مطالعات راهبردی معماری و شهرسازی، 1394.
29. ابراهیم زاده، عیسی، سخاور، ناهید، تقی زاده، زهرا. بررسی تطبیقی ظرفیت های گردشگری سلامت در ایران و هند(با بهره گیری از مدل SWOT و فرایند سلسله مراتبی AHP). فصلنامه مطالعات شبه قاره. 1392؛ دوره 5(15): 78-51.
30. دادگر، فاطمه، قربانی، علی و ملازاده، مسعود. بررسی عوامل موثر بر توسعه گردشگری سلامت با تاکید خاص در استان آذربایجان شرقی. اولین کنفرانس ملی علوم مدیریت نوین و برنامه‌ریزی پایدار ایران، تهران، موسسه آموزش عالی مهر اروند، 1394.
31. سیدجوادین، سیدرضا. شفائی، مریم. بررسی توسعه بخش خصوصی در
    گردشگری سلامت(بر مبنای مدل کرت لوین). فصلنامه حسابداری سلامت، 1393؛ 2: 23-15.
32. سعادت نیا، فرهاد و مهرگان، محمدرضا. شناسایی و اولویت بندی عوامل اثرگذار بر جذب گردشگران درمانی از منظر کشورهای عربی(نمونه موردی:ایران – بیمارستان رضوی مشهد). مجله بین المللی مطالعات بازاریابی، 1393؛ 3: 162-155.
33. حسن‌پور، محمود و عزیزی عذرا. مطالعه تطبیقی وضعیت گردشگری درمانی ایران و جهان در راستای تدوین راهبردهای توسعه محصول. دبیرخانه کمسیون‌های گردشگری و خدمات اتاق ایران، شماره گزارش 68، شهریور 1393
34. Öğüt K, Yeşilyurt S, Yurtseven Ç. Health Tourism between Kazakhstan and Turkey: Outlook on Health Sectors and Potentials. Business and Economics Research Journal. 2018;9(1):57-74.
35. Han H, Hyun SS. Customer retention in the medical tourism industry: Impact of quality, satisfaction, trust, and price reasonableness. Tourism Management. 2015 Feb 1 ;46:20-9.
36. Lunt N, Horsfall D. Medical tourism. 2014.
37. Sheppard CE, Lester EL, Karmali S, de Gara CJ, Birch DW. The cost of bariatric medical tourism on the Canadian healthcare system. The American Journal of Surgery. 2014 May 1;207(5):743-7.
38. Wendt, Krista. Medical Tourism: Trends and Opportunities. UNLV
    Theses, Master of Science Dissertation, University of Nevada, Las Vegas, 2012
39. لطیفی، حسن. توریسم و درآمدهای ارزی. تهران: انتشارات بهراد. 1383.
40. حافظ نیا، محمد رضا. مقدمه ای بر روش‌های تحقیق در علوم انسانی. تهران: انتشارات سمت. 1392.
41. ادیب حاج باقری، محسن؛ پرویزی، سرور و صلصالی، مهوش. روش های تحقیق کیفی. تهران: انتشارات بشرا؛ 1382
42. Marshall MN. Sampling for qualitative research. Fam Pract 1996; 13(6): 522-5.  
43.  ایمان، محمد تقی؛ نوشادی محمود رضا. تحلیل محتوای کیفی. پژوهش، 1390؛ 3(2)، 44-15.

اهداف پژوهش به مشارکت کنندگان توضیح داده خواهد شد

ندارد

مزایای طرح به مشارکت کنندگان توضیح داده خواهد شد

ندارد

ندارد

هزینه های طرح توسط معاونت پژوهشی دانشگاه تامین خواهد شد

ندارد

محرمانه بودن اطلاعات افراد رعایت خواهد شد

پاسخگویی به پرسش ها داوطلبانه می باشد

مشارکت کنندگان این حق را دارند که در هر مرحله از پژوهش از ادامه آن انصراف دهند

فرم رضایت نامه آگاهانه از افراد اخذ می گردد