بررسی وضعیت عدالت در توزیع خدمات بهداشتی درمانی در شهرستان های تابع دانشگاه علوم پزشکی زاهدان از سال 1390 -1397

سلامت از اساسی ترین حقوق فردی جوامع انسانی است؛ که باید به طور یکسان و به دور از تبعیض برای تمامی افراد جامعه قابل دسترس باشد. عواملی که سلامت را به خطر می اندازد باید برای همه ی افراد کاسته شود و در زمان بیماری، همه بتوانند از خدمات متناسب باتوجه به نوع بیماری بهره مند گردند. رسیدن به این هدف و تامین آن نیاز به داشتن نیروی انسانی ماهر و حرفه ای نظیر پزشک، پرستار و سایر کادر بهداشتی _ درمانی همراه سایر منابع دارد، که به عنوان سرمایه های اصلی سازمان های بهداشتی _ درمانی محسوب می شود. با این وجود مشکل اساسی در این زمینه محدودیت منابع در مقابل نیاز های نامحدود افراد جامعه است (1و 2). 

عدالت در سلامت را می توان به عنوان اصل و یا هدفی دانست که برای از بین بردن نابرابری های بهداشتی بین افراد و گروه هایی با موقعیت های اقتصادی واجتماعی مختلف تلاش می کند (2). از عمده ترین مباحث اخلاق پزشکی نوین برقراری عدالت اجتماعی در سیستم خدمات درمانی و مراقبت های بهداشتی و تخصیص عادلانه منابع در جامعه است (3). نابرابری در سلامت اصطلاحی کلی است که برای نشان دادن اختلاف ها، تغییرات و ناهمسانی های موجود در دسترسی افراد یا گروه ها به سلامت از آن استفاده می شود. بی عدالتی در سلامت شامل آن دسته از نابرابری هایی است که ناعادلانه بوده و یا به دلیل برخی خطاها ایجاد شده است(4). در واقع یکی از مشکلات کنونی در خصوص سلامت عمومی که دغدغه سیاست گذاران نظام های سلامت شده است، نابرابری های موجود در وضعیت سلامت مردم است. اگرچه سطح کلی سلامت مردم و شاخص های مربوط به آن در جوامع مختلف افزایش یافته، ولی هنوز بسیاری از جوامع از نابرابری و دسترسی به خدمات سلامتی رنج می برند(5).

بخش بهداشت و درمان به عنوان یکی از اصول اساسی توسعه، یکی از ضرورت های اجتناب ناپذیر است و نیازمند برنامه ریزی متناسب با شرایط هر منطقه می باشد که باید بر مبنای شناخت و آگاهی از وضعیت موجود نواحی، نسبت به یکدیگر و درجه بندی آنها ازلحاظ برخورداری از مواهب توسعه صورت گیرد. این امر نیازمند بررسی شاخص های بهداشت و درمان (شاخص های نهادی، نیروی انسانی متخصص، نیروی انسانی غیرمتخصص، بهداشت روستایی) و نحوه پراکنش آنها در فضاهای مختلف جغرافیایی است  که باعث می شود، عدم تعادل در توزیع امکانات بهداشتی بهتر مشخص شود و برنامه ریزی در جهت توزیع عادلانة آنها و دسترسی تمام افراد جامعه به خدمات مورد نظر، به نحو مطلوبی تحقق یابد(6).

وضعیت خدمات بهداشتی درمانی در کشور های توسعه یافته تا حدود زیادی رضایت بخش می باشد، اما در کشور های در حال توسعه به دلایل مختلف از قبیل فقدان برنامه ریزی بهداشت ملی، سیستم نادرست خدمات بهداشت و درمان و کم اهمیت قلمداد کردن بخش بهداشت، سهم کمتری از امکانات و منابع خود را در اختیار این بخش قرار می دهند و بدین لحاظ شکاف عمیقی بین کشور های در حال توسعه و پیشرفته مشاهده می شود(3).

 ایران به عنوان یکی از کشورهای در حال توسعه از نظر برخورداری از شاخص های مختلف توسعه دارای اختلافات زیادی می باشد. چنین وضعیتی در اکثر مناطق و استان های کشور صادق می باشد(3). توزیع جغرافیایی شاخص های سیمای سلامت در بین استان های ایران به صورت نابرابر صورت گرفته است، به طوری که استان های سمنان، خراسان رضوی و یزد برخوردار و استان های سیستان و بلوچستان، کرمان، آذربایجان شرقی و لرستان محروم هستند(5).

با عنایت به این که عدالت در توزیع خدمات بهداشتی درمانی باعث ارتقاء سطح سلامت و افزایش میزان رضایتمندی مردم میگردد، لذا این پژوهش با هدف تعیین توزیع عدالت در منابع بهداشتی درمانی در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان انجام خواهد شد. نتایج این مطالعه می تواند اطلاعات مفیدی را به مدیران در جهت ارتقاء عدالت در توزیع خدمات بهداشتی درمانی قرار دهد.

مروری برمتون: 

در مقاله ای که توسط ایری در سال 96 با عنوان بررسی توزیع پزشکان متخصص در دانشگاه علوم پزشکی گلستان و مازندران، یافته های تحقیق حاکی از آن است که توزیع پزشک متخصص بر اساس جمعیت در استان مازندران مطلوب است، اما نابرابری در توزیع پزشک متخصص بر اساس جمعیت در استان گلستان مشاهده شده است(7).

در مطالعه ای دیگر تحت عنوان تبیین و تحلیل نا برابری های خدمات توسعه سلامت و بهداشت با استفاده از روش های تصمیم گیری چند معیاره ( نمونه موردی:استان گلستان) که توسط بزی و همکاران در زمستان 96 انجام شد نشان داد که پراکنش شاخص های بهداشتی درمانی در پهنه ی استان گلستان به صورت قطبی و ناموزون است. به گونه ای که شهرستان گرگان برخوردار ترین شهرستان و شهرستان مراوه تپه محروم ترین شهرستان بوده است(6).

و همچنین در مطالعه ای با عنوان بررسی توزیع پزشکان متخصص و تخت های بیمارستانی در بیمارستان های دولتی استان آذربایجان غربی که توسط مصطفوی و همکاران در سال 1394 انجام شد، مشخص شد که ﺗﻮزﻳﻊ ﭘﺰﺷﻜﺎن ﻣﺘﺨﺼﺺ در ﺳﻄﺢ اﺳﺘﺎن ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ و اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ در ﻣﻮرد تخت ﻫﺎی ﺑﻴﻤﺎرﺳﺘﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮﻗﺮاراست(8).

در پژوهشی که در سال 94 با عنوان تحلیل عدالت فضایی شهرستان های استان اردبیل در بخش شاخص های بهداشتی – درمانی با استفاده از مدل vicor انجام شد نشان داد که با توجه به رتبه بندی مختلف شهرستان های استان اردبیل، هر یک از شاخص های سیمای خدمات بهداشتی و درمان مورد بررسی در این پژوهش، به صورت مناسب و عادلانه در بین شهرستان های استان اردبیل توزیع نشده اند(9).

در پژوهشی دیگر که توسط انجم شعاع و همکاران در پاییز 1392 با عنوان تحلیل نا برابری توزیع خدمات بهداشتی درمانی در شهرستان های استان یزد انجام شد، نتایج حاکی از آن است که امکانات و خدمات سلامت در استان یزد به صورت متوازن توزیع نشده و اختلاف زیادی بین شهرستان ها از نظر توسعه خدمات سلامت وجود داشت. همچنین شهرستان های تفت و صدوق برخوردار ترین و محروم ترین شهرستان های استان یزد از نظر شاخص های مورد بررسی تشخیص داده شدند(3).

زندیان در مطالعه ای با عنوان تحت عنوان سنجش نابرابری در توزیع منابع بهداشتی و درمانی نتایج زیر در سال 1391 به دست آمد: وضعیت توزیع منابع بهداشت و درمان در استان نامتوازن و نامتعادل بوده و طی دوره مورد مطالعه تغییر اندکی در جهت کاهش نابراری توزیع منابع مشاهده شد. از طرف دیگر توزیع بیشتر منابع بخش سلامت استان با شاخص های میزان مرگ و میرمادران، کودکان زیر یکسال و زیر پنج سال معنادار بوده است(1).

در پژوهشی تحت عنوان عوامل موثر بر توسعه یافتگی از دیدگاه شاخص های سلامت که توسط سپهر دوست در سال 1390انجام شد، نتایج سنجش درجه ی توسعه یافتگی نشان داد که با توجه به شاخص های در نظر گرفته شده در بخش بهداشت و درمان، استان های یزد، سمنان و اصفهان جزء استان های برتر و استان های سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویر احمد و لرستان استان هایی با درجه ی توسعه یافتگی بسیار پایین از جنبه ی برخورداری از تسهیلات بهداشتی _درمانی قرار دارند(10).

مطالعات خارجی:

در مطالعه ای با عنوان توزیع نابرابر منابع انسانی سلامت در چین که در سال 2018 توسط Dan Li وهمکاران انجام شد، نشان داد که نابرابری در توزیع منابع انسانی سلامت در 2014 در چین وجود داشت که وضعیت اقتصادی شهر ها بیشترین نابرابری های موجود را ایجاد می کند(11).

در مطالعه ای دیگر که توسط unchimeg Erdenee و همکاران تحت عنوان توزیع منابع بهداشتی در مغولستان با استفاده از ضریب جینی در سال 2017 انجام شد نتایجی به دست آمد که در آن تفاوت مناطق شهری و روستایی، تنها در توزیع پزشکان در هر جمعیت قابل ملاحظه بود با این حال از نظر توزیع در هر منطقه تفاوت های آماری در پزشکان، پرستاران و تخت های بیمارستانی وجود دارد(12).

در پژوهشی که در سال 2017 توسطTao zhang و همکاران  با عنوان نابرابری در توزیع منابع بهداشتی و خدمات بهداشتی ( بیمارستان ها و موسسات مراقبت های اولیه ) در چین صورت گرفت، نتایج حاکی از آن است که نابرابری قابل توجهی در توزیع جغرافیایی منابع بهداشتی آشکار است. علی رغم توزیع منصفانه سرانه درآمد، افراد ثروتمند از بیمارستان های دارای منابع خوب برای مراقبت های سرپایی استفاده می کنند در مقابل، افراد فقیر بیشتر احتمال دارد که از نهاد های مراقبت های اولیه ضعیف برای بستری شدن استفاده کنند(13).

همچنین Y Balarajan MRCP  وهمکاران در سال 2011 مطالعه ای در این زمینه با عنوان مراقبت های بهداشتی و عدالت در هند انجام دادند که مشخص کرد در هند علی رغم پیشرفت و دسترسی به مراقبت های بهداشتی ، نابرابری ها به وضعیت اجتماعی ، جغرافیایی و جنسیت مربوط می شود(14).

1-جمعیت شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397 چگونه بوده است؟

2-وضعیت عدالت در توزیع تعداد بیمارستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان  در بین سال های 1390-1397 چگونه است؟                                              

 3-وضعیت عدالت در توزیع تعداد نیروی انسانی به تفکیک (پزشک عمومی، پزشک متخصص، پرستار، مراقب سلامت) در بیمارستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390 -1397چگونه بوده است؟   

4-وضعیت عدالت در توزیع تعداد  تخت های بیمارستانی در بیمارستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397 چگونه بوده است؟                                                  

5-میزان خام مرگ و میر کودکان زیر یک سال در شهرستانهای تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان  در بین سال های 1390-1397 چقدر است؟  

6- میزان خام مرگ و میر کودکان زیر پنج سال در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397 چقدر است؟ 

7-رابطه بین توزیع خدمات بهداشتی درمانی و مرگ و میر کودکان زیر یک سال در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397  چگونه است؟

8- رابطه بین توزیع خدمات بهداشتی درمانی و مرگ و میر کودکان زیر 5 سال در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397  چگونه است؟ 

تعیین وضعیت  عدالت در توزیع منابع بهداشتی درمانی در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390 -1397

1-تعیین  جمعیت شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397.

2-تعیین عدالت در توزیع تعداد بیمارستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397.

3-تعیین عدالت در توزیع تعداد نیروی انسانی در بیمارستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

 دربین سال های 1390 -1397.

 4-تعیین عدالت در توزیع تعداد تخت های بیمارستانی در بیمارستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397.

 5-تعیین میزان خام مرگ و میر کودکان زیر یک سال در شهرستانهای تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397.                

6- تعیین میزان خام مرگ و میر زیر پنج سال در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان ذر بین سال های 1390-1397.

7-  تعیین رابطه بین توزیع خدمات بهداشتی درمانی و مرگ و میر کودکان زیر یک سال در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397. 

8-  تعیین رابطه بین توزیع خدمات بهداشتی درمانی و مرگ و میر کودکان زیر 5 سال در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در بین سال های 1390-1397.                 

وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی، بیمارستان ها نیز از نتایج تحقیقات حاضر بهره مند خواهند شد.

عدالت در سلامت

این مطالعه از نوع مطالعات  گذشته نگر می باشد.

منابع بهدشتی درمانی توزیع شده در شهرستان های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی زاهدان (زاهدان، میرجاوه،خاش،سراوان،سیب سوران).

در این مطالعه نمونه گیری انجام نمی شود و کلیه اطلاعات مربوط به شاخص های مورد نظر در این مطالعه در بین سال های 1390 الی 1397 مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

در این مطالعه داده ها از طریق سرشماری جمع آوری می شود.

اطلاعات این طرح با استفاده از چک لیست طراحی شده توسط پژوهشگران این طرح جمع آوری می شود.

پس از تصویب طرح در کمیته تحقیقات دانشجویی دانشگاه و کسب مجوز های لازم، داده ها با استفاده  از چک لیست از مرکز آمار دانشگاه علوم پزشکی زاهدان که اطلاعات همه ی شهرستان ی تحت پوشش را دارا می باشد جمع آوری خواهد شد و پس از جمع آوری داده ها ی مورد نیاز، در مرحله بعد به بررسی و تحلیل توزیع نیروی انسانی بر حسب تعداد جمعیت با استفاده از شاخص های نابرابری نسبی ضریب جینی اقدام خواهیم نمود. همچنین به منظور تعیین تاثیر توزیع سایر منابع بخش سلامت و متغیر زمان بر توزیع نیروی انسانی پزشک عمومی یک الگوی رگرسیونی با استفاده از روش حداقل مربعات معمولی تصریح خواهد شد. در نهایت ارتباط آماری بین میزان نابرابری متغیر های نیروی انسانی و تخت بیمارستانی با شاخص های سلامتی بررسی خواهد شد. در این پژوهش به منظور محاسبه ی شاخص جینی و رسم منحنی لورنز از نرم افزار STATA، همچنین به منظور بررسی وجود یا عدم وجود ارتباط آماری معنا دار بین متغیر ها از نرم افزار SPSS استفاده خواهد شد.

در این مطالعه با توجه به ماهیت داده ها از آزمون های پارامتریک و یا ناپارمتریک استفاده خواهد شد.در آمار توصیفی از شاخص هایی مثل میانگین، فراوانی، نما، انحراف معیار و در آمار تحلیلی  با توجه به نرمالیتی داده ها از آزمون هایی مثل پیرسون استفاده می شود.

در این مطالعه بر اساس راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های دارای آزمودنی انسانی کد های شماره:

کد شماره(1)هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

کد شماره(9) در پژوهش‌های پزشکی که ممکن است به محیط زیست آسیب برسانند، باید احتیاط‌های لازم در جهت حفظ و نگهداری و عدم آسیب رسانی به محیط ریست انجام گیرد.

کد شماره(11)کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.

کد شماره(26)هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه‌ی تحقق این امر ترجیحاً به‌صورت پوشش بیمه‌ای نامشروط باشد.

کد شماره(27) در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

کد شماره(28)پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

کد شماره(29)نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.

کد شماره(30)گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

کد شماره(31)روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

رعایت خواهد شد. مشکل اخلاقی خاصی در این مطالعه وجود ندارد. 

بعضی از داده ها ممکن است ثبت نشده باشد.

ناعدالتی در سلامت،توزیع خدمات بهداشتی درمانی،تخصیص منابع بهداشتی درمانی

1. زندیان ح، قیاسوند ح، نسیمی دوست ر. سنجش نابرابری در توزیع منابع بهداشتی و درمانی: یک مطالعه موردی. فصلنامه پایش.آذر-دی 1391؛ سال یازدهم شماره ششم:799-805.

2. گودرزی ر، مشکانی ز، بارونی م، جهانمهر ن، معلمی س. بررسی وضعیت توزیع پزشکان عمومی نظام سلامت ایران با استفاده از شاخص های عدالت(جینی، اتکینسون). مجله بهداشت و توسعه. پاییز 1394؛ سال چهارم شماره 3.
3. انجم شعاع م، سیدین ح، موسوی م، عباسی م. تحلیل نابرابری توزیع خدمات بهداشتی و درمانی در شهرستان های استان یزد. فصلنامه اخلاق زیستی. پاییز 1392؛ سال سوم شماره نهم.
4.  محمدبیگی ا، حسن‌زاده ج، عشرتیب، محمد صالحی ن. نابرابری در سلامت: شاخص‌های اندازه‌گیری و کاربرد آن‌ها در داده‌های طرح بهره‌مندی از خدمات سلامت.مجله تخصصی اپیدمیولوژی ایران. تابستان 1392؛ دوره 9 شماره 2: 1-14
5. احمدی س، صبوری خواه ح، درویشی ه، جباری ح. تحلیل فضایی برخورداری استان های ایران در شاخص های سلامت. فصلنامه  برنامه ریزی منطقه ای. تابستان 1393؛سال چهارم شماره 14: 31-44.
6. بزی خ، معمری ا. تبیین و تحلیل نابرابری های خدمات توسعه ی سلامت و بهداشت با استفاده از روش های تصمیم گیری چند معیاره(نمونه موردی: استان گلستان). جغرافیا و توسعه. زمستان 1396؛ شماره 49: 97-116.
7. ایری ح، محمودی ق، جهانی تیجی م ع.بررسی توزیع پزشکان متخصص در دو دانشگاه علوم پزشکی گلستان و مازندران با استفاده از ضریب جینی.مجله زیست پزشکی جرجانی. پاییز و زمستان 1396؛ سال پنجم شماره 2.
8. مصطفوی ح، عقلمند س، زندیان ح، علیپوری سخا م، بیاتی م، مصطفوی س. بررسی توزیع پزشکان متخصص و تخت های بیمارستانی در بیمارستان های دولتی استان آذربایجان غربی.مجله دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران(پیاورد سلامت). فروردین و اردیبهشت 1394؛ دوره 9 شماره 1: 55-66.
9. اسماعیل زاده ح، معصومی ل. تحلیل عدالت فضایی شهرستان های استان اردبیل در بخش شاخص های بهداشتی – درمانی با استفاده از مدل vikor. فصلنامه مطالعات مدیریت شهری.پاییز 1394؛سال هفتم شماره بیستم و سوم.
10. سپهر دوست ح. عوامل موثر بر توسعه یافتگی از دیدگاه شاخص های سلامت.مدیریت اطلاعات سلامت.تابستان 1390؛ دوره هشتم شماره ی دوم.
11. Dan L,Zhongliang Zh,Yafei S,Yongjian X,Chi Sh,Yiyang W,Xiao W Unequal distribution of health human resource in mainland China: what are the determinants from a comprehensive perspective?.International Journal for Equity in Health201817:29
12. Oyunchimeg Erdenee,Sekar Ayu Paramita،Chiho Yamazaki ،Hiroshi Koyama. Distribution of health care resources in Mongolia using the Gini coefficient.Human Resources for Health201715:56
13. Tao Zhang,Yongjian Xu,Jianping Ren,Liqi Sun ،Chaojie Liu. Inequality in the distribution of health resources and health services in China: hospitals versus primary care institutions.International Journal for Equity in Health201716:42
14. Balarajan MRCP Y، Selvarajc S، Subramanian SV. Health care and equity in India.HHs public access. 2011 Feb 5; 377(9764): 505–515.

به مشارکت کنندگان طرح یادآوری می شود.

نداریم

به مشارکت کنندگان طرح یاد آوری می شود.

نداریم

نداریم

از معاونت پژوهشی تامین می شود.

نداریم

ندارد

نداریم

نداریم

در این طرح مشارک کننده انسانی نداریم.