بررسی تاثیرمداخله ی آموزشی برسطح سواد سلامت وعملکرد تغذیه ای در دانش آموزان دختر متوسطه دوم شهر زاهدان درسال 1397

 نوجوانی، دوره ی پیچیده و حساس وچندبعدی در فرآیند رشد وتحول یک فرد است که با تغییرات سریع و خیره کننده جسمانی، روانی، شناختی و اجتماعی همراه است[1]. ارسطو نوجوانی را یکی از مهمترین ادوار زندگی آدمی برشمرده است. مهم ترین تغییر و تحول که دراین دوران ازاهمیت خاصی برخورداراست و به عنوان نقطه عطف زندگی یک نوجوان به حساب می آید، بلوغ است. بلوغ به روندی گفته می شود که طی آن تغییرات فیزیکی موجب تغییرات بدن کودک به شکل فرد بالغ با توانایی تولید مثل می شود[2-4]. اکثر نوجوانان به خصوص دختران از اطلاعات مناسب وصحیحی در ارتباط با تغییرات جسمی و روانی دوران بلوغ محروم می باشند وچه بسا به دلیل کسب اطلاعات از منابع ناآگاه و غیرموثق در زندگی خانوادگی خود دچار مشکلات جسمی و روانی می شوند[3].انسان برای تداوم زندگی نیاز به دریافت مرتب غذا داردتابتواند انرژی لازم برای انجام اعمال حیاتی را به دست آورد به این روند تغذیه گفته می شود.یکی از عواملی که نقش اساسی در رشد و بلوغ نوجوانان ایفا میکند تغذیه است. برخورداری از تغذیه ی مناسب در این دوره ی زندگی کیفیت وکمیت رشد و به خصوص چگونگی بلوغ جنسی را می تواند تحت تاثیر قرار دهد.مطالعات انجام شده بر روی سلامت تغذیه ای دختران نوجوان نشان دهنده ی پیروی ازالگوهای غذایی نادرست است[2, 3, 5].مطالعات حاکی ازاین است که اکثر نوجوانان رژِیم توصیه شده مصرف میوه و سبزی ها روزانه5 وعده، مصرف لبنیات روزانه 2بار یا بیشتر و مصرف روزانه 6 وعده غلات را رعایت نمی کنند وبه طور منظم روزانه صبحانه نمی خورند و در طول هفته 2 بار یابیشتر از فست فود استفاده می کنند[6, 7].

طبق نظرکارشناسان تغذیه، دانش آموزان جهت تامین نیازهای تغذیه ای بدن خودروزانه به سه وعده غذای اصلی که شامل صبحانه ، ناهار، شام وهمچنین به دو میان وعده نیازدارند[8].

تحقیقات نشان داده است دانش آموزانی که صبحانه نمیخورند والگوی غذایی مناسبی ندارند دچار مشکلاتی نظیر: بی حوصلگی، خستگی، حالت های عصبی، کاهش قدرت یادگیری، کاهش دقت وتمرکزدرکلاس وعوارض افت قندخون(لرز-سرگیجه-ضعف-سردرد...)و همچنین این دانش آموزان در سنین بزرگسالی مستعد بیماری هایی همچون ابتلابه افزایش فشار خون، دیابت، حمله های قلبی، افزایش کلسترول خون وچاقی می شوند[9].

دوران کودکی و نوجوانی دو دوره ی مهم در شکل گیری عادات تغذیه ای در افراداست[10].عادت های غذایی به شکل پایداری تا بزرگسالی باقی می ماند ودیگر به سختی قابل تغییر است.مطالعات حاکی ازاین است که کودکانی که دردراز مدت صبحانه نمیخورند رفتارهای خشونت آمیزازخود نشان می دهندوسطح سلامت آن ها تحت تاثیر قرار می گیرد.الگوهای غذایی مناسب وسالم در کودکان و نوجوانان باعث افزایش سطح تندرستی رشد ونمو وتوان بیشتربرای انجام فعالیت های ذهنی می شودواز عوارضی همچون آنمی فقر آهن، چاقی،پوسیدگی دندان و اختلالات گوارشی پیشگیری می نماید بنابراین اصلاح الگوهای غذایی از دوران کودکی ونوجوانی وداشتن رفتارهای تغذیه ای صحیح موضوع مهمی جهت پیشگیری از بیماری هاست[11].

 سواد سلامت در نوجوانان ازاهمیت خاصی برخوردار است؛ زیرا افراد با سطح بالای سواد سلامت نسبت به افراِد با سواد ِسلامت محدود، بهرۀ بیشتری از پیامدهای بهداشتی می برند. سواد سلامت عموماً به معنای توانایی افراد برای دسترسی به اطلاعات سلامت و استفاده از آن به منظور تصمیم گیری درزمینه ی حفظ و ارتقای سلامت است[12]. افزایش رفتارهای بهداشتی و ارتقای دسترسی به مراقبت های بهداشتی از پیامدهای مهم بهره مندی از سواد سلامت است، افرادی که از سطح سواد سلامت بالایی برخوردار هستند می توانند بااستفاده ازمهارت های شناختی واجتماعی کسب شده در موقعیت های جدید وبامولفه های مربوط به سلامت،عملکرد مناسبی از خود نشان دهند[12, 13]. سواد سلامت  با سطح سواد افراد درارتباط است و شامل دانش،انگیزه و صلاحیت افرد در دسترسی، درک، ارزیابی و به کارگیری اطلاعات سلامت است تا بتوانند قضاوت های درستی داشته باشند و تصمیمات زندگی روزانه ی شان را با توجه به سلامت، پیشگیری از بیماری ها و ارتقای سلامت برای حفظ یا بهبود کیفیت زندگی طی عمربگیرند[12-14].  درمطالعه ای که در یکی ازشهرهای استان سیستان وبلوچستان به نام چابهارانجام شده است نتایج حاکی از این است دانش آموزان از سطح آگاهی مناسبی برخورداربودند امانگرش آنان پس از مداخله افزایش یافته است و این نشان می دهد برای تغییررفتارهای بهداشتی تنها دانش تغذیه ای کافی نیست و باارتقانگرش می توان باعث تغییر رفتار شد همچنین در این مطالعه جذابیــت آمــوزش چندرســانه ای و اســتفاده از حــواس مختلــف در فرآینــد آمــوزش از عوامــل مؤثــر در بهبــود نگــرش و عملکــرد آنهــا بــوده اســت[15].

دختران نوجوان به عنوان یه گروه حساس ودر معرض خطر بسیارحائزاهمیت هستند .ارتقاء سطح سواد سلامت و بهبود وضعیت تغذیه می تواند باعث ارتقاء کیفیت زندگی شود واین امر برنامه ریزی برای سرمایه های مملکت که گروه نوجوانان وجوانان هستند را در پی دارد. با افزایش سطح آگاهی نوجوانان درحوزه سلامت میتوان سبب حفظ وبقا و داشتن یک زندگی با کیفیت را برای سرمایه های کشور به ارمغان آورد. باتوجه به اینکه مطالعات بسیار اندکی که دربارۀ سواد سلامت نوجوانان و پیامدهای بهداشتی آن مثل عملکرد،رفتارهای تغذیه ای دراستان سیستان و بلوچستان و شهر زاهدان صورت گرفته است وازآن جایی که محیط های آموزشی بیشترین گروه هدف نوجوانان را در خود جای داده ومهم ترین محل اجرای مداخلات ارتقای سلامت است  مطالعۀ حاضر با هدف انجام آموزش وافزایش آگاهی در خصوص سواد سلامت و عملکرد تغذیه ای مناسب دردانش آموزان دخترمتوسطه دوم شهرزاهدان طراحی گردیده است.

 نوجوانی، دوره ی پیچیده و حساس وچندبعدی در فرآیند رشد وتحول یک فرد است که با تغییرات سریع و خیره کننده جسمانی، روانی، شناختی و اجتماعی همراه است[1]. ارسطو نوجوانی را یکی از مهمترین ادوار زندگی آدمی برشمرده است. مهم ترین تغییر و تحول که دراین دوران ازاهمیت خاصی برخورداراست و به عنوان نقطه عطف زندگی یک نوجوان به حساب می آید، بلوغ است. بلوغ به روندی گفته می شود که طی آن تغییرات فیزیکی موجب تغییرات بدن کودک به شکل فرد بالغ با توانایی تولید مثل می شود[2-4]. اکثر نوجوانان به خصوص دختران از اطلاعات مناسب وصحیحی در ارتباط با تغییرات جسمی و روانی دوران بلوغ محروم می باشند وچه بسا به دلیل کسب اطلاعات از منابع ناآگاه و غیرموثق در زندگی خانوادگی خود دچار مشکلات جسمی و روانی می شوند[3].انسان برای تداوم زندگی نیاز به دریافت مرتب غذا داردتابتواند انرژی لازم برای انجام اعمال حیاتی را به دست آورد به این روند تغذیه گفته می شود.یکی از عواملی که نقش اساسی در رشد و بلوغ نوجوانان ایفا میکند تغذیه است. برخورداری از تغذیه ی مناسب در این دوره ی زندگی کیفیت وکمیت رشد و به خصوص چگونگی بلوغ جنسی را می تواند تحت تاثیر قرار دهد.مطالعات انجام شده بر روی سلامت تغذیه ای دختران نوجوان نشان دهنده ی پیروی ازالگوهای غذایی نادرست است[2, 3, 5].مطالعات حاکی ازاین است که اکثر نوجوانان رژِیم توصیه شده مصرف میوه و سبزی ها روزانه5 وعده، مصرف لبنیات روزانه 2بار یا بیشتر و مصرف روزانه 6 وعده غلات را رعایت نمی کنند وبه طور منظم روزانه صبحانه نمی خورند و در طول هفته 2 بار یابیشتر از فست فود استفاده می کنند[6, 7].

طبق نظرکارشناسان تغذیه، دانش آموزان جهت تامین نیازهای تغذیه ای بدن خودروزانه به سه وعده غذای اصلی که شامل صبحانه ، ناهار، شام وهمچنین به دو میان وعده نیازدارند[8].

تحقیقات نشان داده است دانش آموزانی که صبحانه نمیخورند والگوی غذایی مناسبی ندارند دچار مشکلاتی نظیر: بی حوصلگی، خستگی، حالت های عصبی، کاهش قدرت یادگیری، کاهش دقت وتمرکزدرکلاس وعوارض افت قندخون(لرز-سرگیجه-ضعف-سردرد...)و همچنین این دانش آموزان در سنین بزرگسالی مستعد بیماری هایی همچون ابتلابه افزایش فشار خون، دیابت، حمله های قلبی، افزایش کلسترول خون وچاقی می شوند[9].

دوران کودکی و نوجوانی دو دوره ی مهم در شکل گیری عادات تغذیه ای در افراداست[10].عادت های غذایی به شکل پایداری تا بزرگسالی باقی می ماند ودیگر به سختی قابل تغییر است.مطالعات حاکی ازاین است که کودکانی که دردراز مدت صبحانه نمیخورند رفتارهای خشونت آمیزازخود نشان می دهندوسطح سلامت آن ها تحت تاثیر قرار می گیرد.الگوهای غذایی مناسب وسالم در کودکان و نوجوانان باعث افزایش سطح تندرستی رشد ونمو وتوان بیشتربرای انجام فعالیت های ذهنی می شودواز عوارضی همچون آنمی فقر آهن، چاقی،پوسیدگی دندان و اختلالات گوارشی پیشگیری می نماید بنابراین اصلاح الگوهای غذایی از دوران کودکی ونوجوانی وداشتن رفتارهای تغذیه ای صحیح موضوع مهمی جهت پیشگیری از بیماری هاست[11].

 سواد سلامت در نوجوانان ازاهمیت خاصی برخوردار است؛ زیرا افراد با سطح بالای سواد سلامت نسبت به افراِد با سواد ِسلامت محدود، بهرۀ بیشتری از پیامدهای بهداشتی می برند. سواد سلامت عموماً به معنای توانایی افراد برای دسترسی به اطلاعات سلامت و استفاده از آن به منظور تصمیم گیری درزمینه ی حفظ و ارتقای سلامت است[12]. افزایش رفتارهای بهداشتی و ارتقای دسترسی به مراقبت های بهداشتی از پیامدهای مهم بهره مندی از سواد سلامت است، افرادی که از سطح سواد سلامت بالایی برخوردار هستند می توانند بااستفاده ازمهارت های شناختی واجتماعی کسب شده در موقعیت های جدید وبامولفه های مربوط به سلامت،عملکرد مناسبی از خود نشان دهند[12, 13]. سواد سلامت  با سطح سواد افراد درارتباط است و شامل دانش،انگیزه و صلاحیت افرد در دسترسی، درک، ارزیابی و به کارگیری اطلاعات سلامت است تا بتوانند قضاوت های درستی داشته باشند و تصمیمات زندگی روزانه ی شان را با توجه به سلامت، پیشگیری از بیماری ها و ارتقای سلامت برای حفظ یا بهبود کیفیت زندگی طی عمربگیرند[12-14].  درمطالعه ای که در یکی ازشهرهای استان سیستان وبلوچستان به نام چابهارانجام شده است نتایج حاکی از این است دانش آموزان از سطح آگاهی مناسبی برخورداربودند امانگرش آنان پس از مداخله افزایش یافته است و این نشان می دهد برای تغییررفتارهای بهداشتی تنها دانش تغذیه ای کافی نیست و باارتقانگرش می توان باعث تغییر رفتار شد همچنین در این مطالعه جذابیــت آمــوزش چندرســانه ای و اســتفاده از حــواس مختلــف در فرآینــد آمــوزش از عوامــل مؤثــر در بهبــود نگــرش و عملکــرد آنهــا بــوده اســت[15].

دختران نوجوان به عنوان یه گروه حساس ودر معرض خطر بسیارحائزاهمیت هستند .ارتقاء سطح سواد سلامت و بهبود وضعیت تغذیه می تواند باعث ارتقاء کیفیت زندگی شود واین امر برنامه ریزی برای سرمایه های مملکت که گروه نوجوانان وجوانان هستند را در پی دارد. با افزایش سطح آگاهی نوجوانان درحوزه سلامت میتوان سبب حفظ وبقا و داشتن یک زندگی با کیفیت را برای سرمایه های کشور به ارمغان آورد. باتوجه به اینکه مطالعات بسیار اندکی که دربارۀ سواد سلامت نوجوانان و پیامدهای بهداشتی آن مثل عملکرد،رفتارهای تغذیه ای دراستان سیستان و بلوچستان و شهر زاهدان صورت گرفته است وازآن جایی که محیط های آموزشی بیشترین گروه هدف نوجوانان را در خود جای داده ومهم ترین محل اجرای مداخلات ارتقای سلامت است  مطالعۀ حاضر با هدف انجام آموزش وافزایش آگاهی در خصوص سواد سلامت و عملکرد تغذیه ای مناسب دردانش آموزان دخترمتوسطه دوم شهرزاهدان طراحی گردیده است.

درمطالعه ی سعیدی گلوچه و همکاران (1396) تحت عنوان ' بررسی ارتباط سواد سلامت با عملکرد تغذیهای نوجوانان دبیرستان های شهر تهران' نتایج نشان داده است که  سواد سلامت نوجوانان، محدود (ناکافی و نه چندان کافی) بوده است و بین سواد سلامت و عملکرد تغذیه ای در نوجوانان ارتباط مثبت گزارش شده است، به این شکل که با افزایش سواد سلامت، عملکرد تغذیه ای نیز ارتقا می یابد[12].

درمطالعه ی اقاملایی وهمکاران(1395) تحت عنوان'ارتباط سواد سلامت با رفتارهای ارتقادهنده سلامت دانش آموزان' نتایج نشان داده است که دانش آموزان ازسطح سواد سلامت ناکافی برخوردارهستند ورفتارهای ارتقادهنده سلامت آنان از حدمطلبوب پایین تر گزارش شده است[16].

در مطالعه ی نیکنامی وهمکاران(1395) تحت عنوان 'تاثیرآموزش ترکیبی بر ارتقا رفتار های تغذیه ای دانش آموزان دختر' که در چابهار انجام شد نتایج نشان دادکــه بیــن میانگیــن نمــره آگاهــی دانش آمــوزان قبــل از آمــوزش بــا بلافاصلــه و دو مـاه بعـد اجـرای برنامـه مداخلـه ای تفـاوت معنـی داری وجـود دارد(05/0>p)ولی بین میانگین نگرش وعملکرد تفاوت معناداری وجود نداشته است[15].

در مطالعه ی طاووسی و همکاران(1395) تحت عنوان'بررسی تأثیرمداخله آموزشی بر ارتقاء رفتارهای سالم تغذیه‌ای در دانش آموزان مقطع ابتدایی شهر کرمانشاه'نتایج مطالعه نشان داد که مداخله آموزش موجب تغییر مثبت و فزآینده بر آگاهی، نگرش و به ویژه رفتار دانش آموزان در موضوع تغذیه سالم شده است[17] .  

درمطالعه ی قادری و همکاران (1394) تحت عنوان' بررسی سطح سوادسلامت در نوجوانان'نتایج نشان داده است که سطح سوادسلامت نوجوانان 18-15 ساله موردبررسی قرارگرفته است که دراین مطالعه میانگین امتیاز سطح سوادسلامت 9/62 از 100 بوده است. 4/19درصد از نوجوانان سواد سلامت ناکافی 1/38 درصد ازنوجوانان سواد سلامت نه چندان کافی و 5/57 درصدازنوجوان سوادسلامت محدودداشته اند.فقط 6 درصد از نوجوانانی که مورد پژوهش قرار گرفته اند سطح سوادسلامت عالی داشته اند[18].

در مطالعه ی نعیمی وهمکاران(1394) تحت عنوان'تاثیر آموزش از طریق مدل اعتقاد بهداشتی برآگاهی، ادراکات وعملکرد دانش آموزان پسردبستان های شهرقم در خصوص مصرف صبحانه' نتایج نشان داد که نمرات آگاهی، حساسیت درک شده، شدت درک شده، منافع درک شده و عملکرد در گروه مورد در مقایسه با شاهد بعد از آموزش به طور معنی داری افزایش یافته است[19].

درمطالعه ی نائینی وهمکاران(1393)تحت عنوان'دانش، تمرین و عادات تغذیه ای در میان دانش آموزان کودکان و نوجوانان'نتایج نشان دادکه آگاهی تغذیه ای دردانش آموزان دختر بالاتر از دانش آموزان پسر است ومصرف گوشت و کربوهیدرات نسبت به میوه وسبزیجات در دختران کمتر از پسران است[20].

در مطالعه ی گرمارودی وهمکاران(1392) تحت عنوان'رفتارهای ارتقادهنده سلامت دانش آموزان دختر متوسطه اول ودوم شهرپل دختردر سال 1392'نتایج نشان داده است که رفتارهای بهداشتی دانش آموزان پل دختر در حد متوسطی می باشدو متغیرهای تحصیلات پدر و مادر، شغل مادر، بعد خانوار، نوع سرگرمی و نمایه توده بدنی با رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت ارتباط معنی داری داشتند[21].

در مطالعه ی غریبی وهمکاران(1392) تحت عنوان 'تاثیر روشهای آموزشی بر آگاهی و عملکرد تغذیه ای دانش آموزان ابتدایی درباره ی مصرف تنقلات'نتایج حاکی ازاین است کــه آگــاهی و عملکــرد دانش آموزان مورد پژوهش در ارتباط با مصرف تنقلات قبل از گذراندن دوره های آموزشی پـا یین بـود ولـی بعـد از اجـرای آموزش به طور معنی داری افزایش یافت[22].

در مطالعه علیزاده و همکاران(1390) تحت عنوان'تاثیر برنامه آموزشی بر آگاهی وعملکردتغذیه ای دردانش آموزان ابتدایی تربت حیدریه'نتایج مطالعه نشان داد که قبل از اجرای آموزش، گروه ها بـا هـم اخـتلاف معنـی داری نداشته اند ولی پس از مداخله سطح آگاهی و عملکرد در گـروه مـورد، بـه صـورت معنـی داری افزایش یافت(05/0< p)[23].

درمطالعه Linnebur وهمکاران(2018) تحت عنوان' ارزیابی خودمراقبتی سوادسلامت در نوجوانان' که سوادسلامت نوجوانان را با استفاده ازابزارNVS ارزیابی کرده اند دریافته اند که6/12درصداز دانش آموزان سوادسلامت ناکافی داشته اند[24].

درمطالعه ی Li-Ling وهمکاران(2016) تحت عنوان'بررسی سطح سوادسلامت وعوامل تعیین کننده چاقی' نتایج نشان داده است کودکانی که از سطح سواد بالاتری برخوردار هستند کمتر دچارچاقی می شوندو کودکانی که سطح سواد سلامت پایین دارند ونوشیدنی های شیرین مصرف می کنند و فعالیت منظم فیزیکی ندارند بیشتر دچار چاقی می شوند[25].

در مطالعه ی Dragana وهمکاران(2015) تحت عنوان ' بررسی دانش تغذیه ای و عادات غذایی در جمعیت دانش آموزان دبیرستانی.' که بروی 117 دانش آموز17-19ساله دختر وپسر انجام شده است نتایج نشان داده که کمتر از یک سوم از نوجوانان دانش رضایت بخش را داراهستندو در میان دختران، مصرف زیاد شیرینی ها تأیید شد، درحالیکه پسران مصرف زیاد نوشابه ها را نشان می دادند[26].

در مطالعه ی  Szeja Nو همکاران(2014) تحت عنوان'بررسی عادت های غذایی در دانش آموزان متوسطه درلهستان' نتایج حاکی ازاین بود که به طور متوسط 2/38 درصد از دانش آموزان روزانه 4 وعده غذا مصرف می کنند. هر روز 34.4٪ دانش آموزان نان ویا کراکر خوراکی و56.3٪ از دانش آموزان شیر و نوشیدنی های شیری مصرف می شود نیز می خورند. 61.3 درصد از شرکت کنندگان حداقل یک بار در روز گوشت میخورند و 44.9 درصد از دانش آموزان یک یا دو بار در هفته ماهی مصرف کرده اند. سبزیجات و میوه ها روزانه به ترتیب توسط 61.4٪و 66.6٪ از دانش آموزان خورده می شوند [27].

در مطالعه ی Talleriniو همکاران (2014)تحت عنوان' بررسی دانش تغذیه ای در کودکان و نوجوانان ایتالیایی' تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد که دانش تغذیه ای نسبت به سن شرکت کنندگان متفاوت است، به ویژه در گروه بزرگتر افزایش می یابد، اگرچه این تفاوت برای همه اقلام مورد بررسی معنی دار نبود. دانش تغذیه ای نیز در رابطه با جنس شرکت کنندگان متفاوت است، به ویژه اینکه دختران به طور مشخص به داشتن شناخت بهتر دست یافته اند[28].

در مطالعه ی Chang LC (2011)تحت عنوان' سواد سلامت و رفتارهای ارتقا دهنده سلامت نوجوانان در تایوان' نتایج نشان داده است که نوجوانان با سواد سلامت پایین وضعیت سلامتی را خوب درک نمی کنند ونسبت به افراد با سواد سلامت بالا رفتارهای ارتقادهنده سلامت کمتری را داراهستند[13].

1. میانگین تغییرات نمره سوادسلامت دانش آموزان دختردوره دوم متوسطه در2گروه مداخله وکنترل قبل وبعداز مداخله ی آموزشی تفاوت دارد.
2. میانگین تغییرات نمره عملکرد تغذیه ای دانش آموزان دختر دوره دوم متوسطه در2گروه مداخله وکنترل قبل و بعداز مداخله ی آموزشی تفاوت دارد.
3. بین سواد سلامت با عملکرد تغذیه ای در دانش آموزان دختر متوسطه دوم قبل از مداخله آموزشی ارتباط وجود دارد.

تعیین تاثیرمداخله ی آموزشی برسطح سواد  سلامت و عملکرد تغذیه ای در دانش آموزان دختر متوسطه دوم شهر زاهدان درسال 1397

1-تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره سواد سلامت  دانش آموزان دختردوره دوم متوسطه  در2گروه مداخله وکنترل قبل وبعداز مداخله ی آموزشی

2-تعیین و مقایسه میانگین تغییرات نمره عملکرد تغذیه ای دانش آموزان دختردوره دوم متوسطه در2گروه مداخله وکنترل قبل وبعداز مداخله آموزشی

3-تعیین ارتباط بین سواد سلامت با عملکرد تغذیه ای در دانش آموزان دختر متوسطه دوم قبل از مداخله آموزشی

نتایج این تحقیق برای برنامه ریزی های بیش ازپیش در اختیاراداره آموزش و پرورش و وزارت بهداشت ،درمان و اموزش پزشکی قرار میگیرد.

سواد سلامت عموماً به معنای توانایی افراد برای دسترسی به اطلاعات سلامت و استفاده از آن به منظور تصمیم گیری درزمینه ی حفظ و ارتقای سلامت است.

مطالعه ی مداخله ای تجربی

دانش آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر زاهدان

معیارهای ورود و خروج: تمام دانش آموزان دوره دوم متوسطه در حال تحصیل در مدارس مورد بررسی وارد مطالعه خواهند شد و تنها دانش آموزانی که از این مدارس انتقال یافتند و یا غیبت طولانی مدت(بیش از یک ماه) از مدرسه داشته و یا به دلایلی ترک تحصیل نمایند در مرحله پس از آموزش از مطالعه خارج می شوند.

: باتوجه به میانگین و انحراف معیارتغییر نمره عملکرد تغذیه ای(به عنوان یکی از متغیرهای وابسته ی مورد بررسی در این تحقیق) طبق مطالعات قبلی و با در نظر گرفتن 𝛂 =0/05  و𝛃 =0/2وd =1/5 حداقل حجم نمونه لازم در هرگروه182 نفر براورد شده است که با احتساب 9/8 %ریزش های احتمالی حجم نمونه200نفر درنظرگرفته خواهدشد.

_{n =}    

 _{α= 0/05}

 β= 0/2

 _{z1-β =0/84}

واریانس تغییر نمره عملکرد تغذیه ای درگروه مداخله: ²(18/7)

واریانس تغییر نمره عملکرد تغذیه ای در گروه کنترل:²(04/1)

در ابتدا با استفاده از نمونه گیری طبقه ای شهر زاهدان به ۵منطقه (شمال  ,جنوب شرق ,غرب و مرکز )تقسیم خواهدشد. سپس درهرمنطقه لیست دبیرستان های دخترانه دولتی تهیه خواهدشد.درمرحله بعدبه صورت خوشه ای ازهرمنطقه2دبیرستان انتخاب خواهدشد وبه طور تصادفی در هرمنطقه یکی ازدبیرستان هادرگروه مداخله ودیگری در گروه کنترل قرارخواهدگرفت. بنابراین به طورکلی 10دبیرستان( 5دبیرستان گروه مداخله و۵دبیرستان گروه کنترل) مورد بررسی قرار می گیرندکه درهر دبیرستان به صورت نمونه گیری طبقه ای حدود 40نفر وارد مطالعه خواهندشد.

روش گردآوری دادهها در این پژوهش پرسشنامه است.پرسشنامۀ مذکوردارای سه بخش است الف) ویژگیهای فردی :سن، پایۀ   تحصیلات و شغل پدر و مادر،درآمد

 ب) سواد سلامت: داده های سواد سلامت از طریق پرسشنامه   HELMA به دست می آیداین پرسشنامۀ را Ghanbari و همکاران در سال1393 طراحی و روان سنجی کرده اند. روایی و پایایی پرسشنامۀ HELMA در دانش آموزان به اثبات رسیده و ضریب آلفای کرونباخ در مطالعۀ جلیلی وهمکاران(1396)، 95/0  محاسبه شده است.

پرسشنامۀ سواد سلامت به صورت خود ایفا میزان توانایی و مهارت فرد را برای انجام یک اقدام خاص در برخورد با اطلاعات سلامت می سنجد و شامل 44 عبارت در 8 حیطه دسترسی، خواندن، درک، ارزیابی، ارتباط ، خودکارامدی ومحاسبه است که در طیف پاسخ دهی هرگز(1امتیاز)، به ندرت(2امتیاز)، بعضی اوقا(3امتیاز)، بیشتراوقات(4امتیاز)، همیشه(5امتیاز) رتبه بندی می شود.بر اساس امتیازدهی سوالات پرسشنامه سواد سلامت دانش آموزان نوجوان در4 سطح دسته بندی  می شود.سطح ناکافی(50-0امتیاز)، سطح نه چندان کافی(66-1/50امتیاز)، مطلوب(84- 66/1امتیاز) و عالی (100-84 امتیاز ) رتبه بندی می شود.

عملکرد تغذیه ای با استفاده از  پرسشنامۀ عملکرد تغذیه ای جلیلی وهمکاران(1396)ارزیابی می شود  که شامل 10 سوال است. روایی و پایایی آن در این مطالعه با ضریب الفای کرونباخ0/71 بررسی شده است.هریک از سوالات حیطه عملکرد تغذیه ای شامل 5 گزینه است که در طیف الف)هرگز، ب) بیشتر اوقات، ج)گاه گاهی، د)به ندرت و ه)اصلا نمی خورم رتبه بندی شده است.

گزینه ها از 1-5 امتیاز بندی می شوند. براساس تعداد سؤالات در پرسشنامۀ عملکرد تغذیه ای امتیازات بین صفر تا50امتیازدهی می شود. با توجه به تعداد سؤالات، مقادیر کمتر از 25به عنوان عملکرد تغذیه ای بد، بالاتر از 37/5به عنوان عملکرد تغذیه ای خوب و بین 25-37/5به عنوان عملکرد تغذیه ای متوسطرده بندی می شود

پژوهش حاضر پس از طی مراحل ثبت و دفاع پروپوزال وتأیید معاونت تحقیقات و فناوری و دریافت کد اخلاق به مرحله ی اجرا خواهد رسید بدین صورت که پژوهشگربا مراجعه به مدارس دوره دوم متوسطه ی دخترانه ابتدا اقدام به تکمیل پرسشنامه ها در دو گروه مداخله وکنترل می کند. سپس داده ها در نرم افزار SPSS نسخه 16 وارد شده پس از آن اموزش های لازمه باپوستر وکتابچه های آموزشی در3جلسه ی 45دقیقه ای انجام می شود ومجددا2ماه پس از مداخله ای اموزشی پرسشنامه ها تکمیل میشوند و وارد نرم افزار SPSS نسخه 16شده و داده هاتوسط روش های آمار توصیفی و تحلیلی تحلیل می شوند وسپس باارائه و انتشار نتایج طرح خاتمه می یابد.

داده ها پس از جمع آوری وارد نرم افزار SPSS ورژن16شده و باروش های آمار توصیفی( شاخص های مرکزی و پراکندگی) و روش های آمار تحلیلی( آزمون های T زوجی و کای دو) یا آزمون معادل ناپارامتریک آن تجزیه و تحلیل خواهند شد.در صورت نیاز و وجود مخدوش کننده ها برای کنترل ان از روشهای رگرسیونی استفاده خواهد شد. سطح معنی داری 0/05 در نظر گرفته می شود

1 - هدف اصلی هر پژوهش باید ارتقای سلامت انسانها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

4- مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

11- کمیته ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرحها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته ی اخلاق درخواست میشود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.   

12- انتخاب آزمودنی های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض آمیز نباشد.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

14- اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه ی شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته ی اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه ی پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجددا اخذ گردد.

16- پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. همچنین، در پژوهش هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوهی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

17- پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی ها، این اطلاع رسانی از طریق شخص دیگری انجام میگیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

27- در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهشهای خود را صادقانه، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته هایی که از نظر حمایت کننده ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29-نحوه ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی ها ومؤسسه ی حمایت کننده ی  پژوهش باشد.

30- گزارش ها و مقالات حاصل از پژوهش هایی که مفاد این راهنما را نقض کردهاند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31- روش پژوهش نباید با ارزشهای اجتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

کدهای مربوطه به گروه های اسیب پذیر

1- در پژوهش‌های علوم پزشکی نباید از افراد آسیب‌پذیر به‌عنوان آزمودنی ترجیحی استفاده شود و تنها در صورتی باید از این افراد در پژوهش استفاده شود که  دلیل موجهی برای آن وجود داشته باشد.

2- افراد آسیب‌پذیر باید در تمامی مراحل طراحی و اجرا و گزارش پژوهش مورد حفاظت ویژه قرار بگیرند.

3- طراحی و اجرای پژوهش باید به‌گونه‌ای باشد که کرامت انسانی، احترام و تمامیت جسمانی و روانی این شرکت کنندگان رعایت و حفاظت شود.

4- در صورت ضرورتِ استفاده از افراد آسیب‌پذیر در پژوهش، باید تا حد ممکن افرادی به‌عنوان آزمودنی انتخاب شوند که درجات کم‌تری از آسیب‌پذیری را دارا باشند.

5- در پژوهش‌های غیر درمانی تنها در صورتی باید از افراد آسیب‌پذیر استفاده شود که نتایج پژوهش برای خود شرکت‌کننده یا سایر افرادی که به همان گروه آسیب‌پذیر تعلق دارند مفید باشد و خطر پژوهش برای هر شرکت‌کننده بیش از حد متعارف در زندگی روزمره نباشد.

6- در پژوهش‌های درمانی تنها در صورتی باید از افراد آسیب‌پذیر استفاده شود که نسبت فایده به زیان مورد انتظار برای خود آزمودنی به‌گونه‌ای باشد که انجام پژوهش را مبتنی بر منافع شخص آزمودنی توجیه کند.

7- داشتن تصمیم‌گیرنده‌ی جایگزین، ضرورت اخذ رضایت‌آگاهانه از خود آزمودنی را مرتفع نمی‌کند. در مورد افرادی که تصمیم‌گیرنده‌ی جایگزین (اعم از سرپرست قانونی) دارند، باید تا حد ممکن از خود فرد هم رضایت آگاهانه و آزادانه اخذ شود.

8- امتناع فرد از قبول یا ادامه‌ی شرکت در مطالعه را باید جدی گرفت و به آن احترام گذاشت.

3-4- در کودکان بالای 15 سال، رضایت آگاهانه‌ی کتبی باید هم از سرپرست قانونی و هم از کودک اخذ شود.

18- سرپرستان کودک این حق را دارند که در طی انجام پژوهش کودک خود را همراهی کنند.

19- سرپرستان کودک، در صورت تمایل، باید از فرصت کافی برای مشورت با بستگان، مراقبان بهداشتی و مشاورین مستقل در رابطه با شرکت در پژوهش، برخوردار شوند.

20- باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های سرپرستان کودک در طی پژوهش پاسخ مناسب داده شود.

21- اخذ رضایت آگاهانه از کودک و سرپرستان او ترجیحاً باید توسط شخص یا اشخاصی انجام گیرد که در تیم درمانی او مشارکت ندارند.

-عدم همکاری مدیران و دبیران مدارس متوسطه

-عدم همکاری دانش آموزان

-اختلال در برگزاری جلسات آموزشی

مداخله،سوادسلامت، عملکرد، دانش آموزان دختر

   Boyer, T.W. and J.P. Byrnes, Adolescent risk-taking: Integrating personal, cognitive, and social aspects of judgment. Journal of Applied Developmental Psychology, 2009. 30(1): p. 23-33.

2.  Mokarie, H., et al., The impact of puberty health education on self concept of adolescents. 2013.

3.  Eslamimehr, F., et al., Assessment of an educational intervention effectiveness on promoting menstrual knowledge and related health behaviors in female high school students in Khamir city in 2015-2016. Journal of Health in the Field, 2017. 5(1).

4.  Edelman, C.L., C.L. Mandle, and E.C. Kudzma, Health Promotion Throughout the Life Span-E-Book. 2017: Elsevier Health Sciences.

5.  Falahi, E., et al., Effect of nutritional education on iron-deficiency anemia in high schools girls. Journal of Shahrekord Uuniversity of Medical Sciences, 2010. 12(1): p. 37-45.

6.  Sanchez, A., et al., Patterns and correlates of physical activity and nutrition behaviors in adolescents. American journal of preventive medicine, 2007. 32(2): p. 124-130.

7.  Driskell, M.-M., et al., Relationships among multiple behaviors for childhood and adolescent obesity prevention. Preventive medicine, 2008. 46(3): p. 209-215.

8.  SOLEIMANI, N. and S. KHANI, EFFECT OF BREAKFAST EATING ON THE COGNITIVE PERFORMANCE AND EDUCATIONAL ACHIEVEMENT OF THE FOURTH GRADE STUDENTS OF ELEMENTARY SCHOOLS OF GARMSAR IN THE ACADEMIC YEAR OF 2010-11. 2014.

9.  McNaughton, S.A., et al., Dietary patterns of adolescents and risk of obesity and hypertension. The Journal of nutrition, 2008. 138(2): p. 364-370.

10. Li, J. and Y. Wang, Tracking of dietary intake patterns is associated with baseline characteristics of urban low-income African-American adolescents. The Journal of nutrition, 2008. 138(1): p. 94-100.

11. Alizadeh siuki, et al., Knowledge and perceived benefits and perceived barriers of students in relationship with their behavior in context of consumption of breakfast and snack in primary schools in Torbat heydariyeh. Journal of Torbat Heydariyeh University of Medical Sciences, 2013. 1(3): p. 23-31.

12. Saeedy Golluche, F., Z. Jalili, and R. Tavakoli, The Study of Relationship Between Health Literacy and Nutritional Practice in High School Adolescents in Tehran. Iranian Journal of Health Education and Health Promotion, 2017. 5(3): p. 224-230.

13. Chang, L.C., Health literacy, self‐reported status and health promoting behaviours for adolescents in Taiwan. Journal of Clinical Nursing, 2011. 20(1‐2): p. 190-196.

14. Ashari, F.E., et al., The study of health literacy of staff about risk factors of chronic diseases in 2014. Scientific Journal of Hamadan University of Medical Sciences, 2015. 22(3): p. 248-254.

15. خاکپور, et al., تأثیر آموزش ترکیبی بر ارتقاء رفتارهای تغذیه ای دانش آموزان دختر. مجله آموزش و سلامت جامعه, 2016. 3(2): p. 41-46.

16. Aghamolaei, T., et al., The Relationship between health literacy and health promoting behaviors in students. Journal of Preventive Medicine, 2016. 3(2): p. 0-0.

17. Ebrahimi, S., F. Ghofranipour, and M. Tavousi, The Effect of Educational Intervention on Promoting Healthy Eating Behaviors among Primary School Students in Kermanshah City, Iran. Journal of Education and Community Health, 2016. 3(3): p. 17-23.

18. GHANBARI, S., et al., The health literacy measure for adolescents (HELMA): development and psychometric evaluation. 2016.

19. Shojaezadeh, D., et al., Survey of the Effect of Education Based on the Health Belief Model (HBM) on Knowledge, Perception and Performance about Having Breakfast of Primary School Student boys. journal of health, 2015. 6(2): p. 144-153.

20. Naeeni, M.M., et al., Nutritional knowledge, practice, and dietary habits among school children and adolescents. International journal of preventive medicine, 2014. 5(Suppl 2): p. S171.

21. پیری, ن., et al., رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت دانش آموزان دختر مقاطع متوسطه اول و دوم شهر پلدختر در سال 1392. یافته, 2016. 17(3).

22. Soofy Majied, M., F. Gharibi, and M. Zarei, The Effect of Educational Methods on Nutritional Knowledge and Practice of Elementary Students about Snacks. Journal of Zanjan University of Medical Sciences, 2013. 21(85): p. 121-130.

23. Alizadeh S, H., et al., Effects of nutritional education on knowledge and behaviors of Primary Students in Torbat-e- Heydariyeh. Journal of Torbat Heydariyeh University of Medical Sciences, 2013. 1(1): p. 44-51.

24. Linnebur, L.A. and S.A. Linnebur, Self-administered assessment of health literacy in adolescents using the newest vital sign. Health promotion practice, 2018. 19(1): p. 119-124.

25. Shih, S.-F., et al., Health literacy and the determinants of obesity: a population-based survey of sixth grade school children in Taiwan. BMC public health, 2016. 16(1): p. 280.

26. Milosavljević, D., M.L. Mandić, and I. Banjari, Nutritional knowledge and dietary habits survey in high school population. Collegium antropologicum, 2015. 39(1): p. 101-107.

27. Szczepanska, E., et al., Eating behaviours of middle-and secondary-school pupils from the upper Silesian region in Poland. Roczniki Państwowego Zakładu Higieny, 2014. 65(4).

28. Tallarini, A., A. Zabeo, and A. Ferraretto, Nutritional knowledge in an Italian population of children, pre-adolescents and adolescents. Public health nutrition, 2014. 17(3): p. 708-714.

دو پرسشنامه ی سواد سلامت و عملکرد تغذیه ای در این طرح استفاده خواهد شد و به پیوست ضمیمه می باشد.

هدف از انجام این طرح پژوهشی سنجش میزان اطلاعات شما در خصوص سلامتی وتغذیه سالم است. پس از بررسی های لازم به شما عزیزان آموزش های لازمه داده می شود و مجددا اطلاعات شما بررسی می شود تا نتیجه ی آموزش داده شده مشخص شده و میزان تاثیر آن را بررسی نماییم در نهایت نتایج حاصله از طرح در اختیارشما قرار خواهد گرفت.

ندارد

با شرکت در این طرح تحقیقاتی علاوه براینکه از میزان اطلاعات صحیح خود باخبر می شوید میتوانید با دریافت بسته های آموزشی و پوستر های مربوطه آموزش های لازم را دیده و اطلاعات مفیدی به دست آورده و در زندگی روزمره خود استفاده نمایید تا از سلامتی بیشتری برخوردار شوید.

ندارد

ندارد

شرکت در طرح هیچگونه ای هزینه ای برای آزمودنی ندارد

استفاده از فیلم آموزشی یا پمفلت 

نتایج به دست آمده از تحقیق بصورت کاملاً محرمانه و صرفاً جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت و هویت هیچ یک از شما عزیزان فاش نخواهد شد و اطلاعات شما در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

چنانچه سوال یا مشکلی در خصوص این طرح تحقیقاتی داشتید می توانید با مجری طرح خانم فرناز کیخا ارتباط برقرار کنید.

ادرس : زاهدان بلوار معلم معلم 9 میلان11

شماره تماس:09158760753

شرکت دانش آموز در مطالعه کاملاً اختیاری است و آزاد خواهد بود که از شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان  که مایل بوده است بدون آنکه تغییری در نحوه رفتار پژوهشگر ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شود.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری از والدین رضایت کتبی و از دانش اموزان عزیز رضایت شفاهی گرفته شده است.