اثربخشی درمان سایکودراما بر کاهش علایم روانشناختی کودکان 5 تا 9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی شهر زاهدان.

اختلال های اضطرابی، از رایج ترین و ناتوان کننده ترین اختلال های روانی هستند که کودکان و نوجوانان تجربه می کنند، نرخ شیوع این اختلال ها حدود 5 درصد گزارش شده است(1). از بین اختلالات اضطرابی که به طور عمده در دوران کودکی رخ می دهد اختلال اضطراب جدایی است که در سنین پیش دبستانی بروز می کند و ممکن است سالیان دراز پا برجا بماند(2).  طبق ویرایش پنجم راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ویژگی این اختلال، ترس و نگرانی مفرط از جدایی از منزل و افراد دلبسته است و در واقع برای تشخیص اضطراب در کودکان ضرورت دارد که حداقل سه نشانه در رابطه نگرانی مفرط جدایی از شخص مورد دلبستگی، حداقل به مدت چهار هفته وجود داشته باشد. این نگرانی ها احتمالا به صورت امتناع از مدرسه رفتن، ترس و ناراحتی هنگام جدایی از نزدیکان، شکایت مکرر از نشانگان جسمی نظیر سردرد، دل درد در مدت جدایی از افراد مورد دلبستگی و کابوس های مکرر با مضمون جدایی تظاهر می کند. در واقع، اضطراب موجود شدید تر از آن چیزی است که بر اساس سطح رشدی فرد انتظار می رود؛ همچنین اختلال اضطراب جدایی عامل خطری برای بروز سایر اختلالات اضطرابی و عاطفی است(3). کودکان با اختلال اضطراب جدایی، ممکن است انواع علائم جسمانی(ناراحتی های گوارشی مانند سرگیجه، سردرد)، اختلال در خواب، بعضی از انواع اختلال های رفتاری(اجتناب رفتاری)، احساسی(نگرانی و ترس شدید) و شناختی(تحریف شناختی) راتجربه کنند(4). اغلب کودکان مبتلا به اختلال اضطراب جدایی به تدریج تا سنین 4-5 سالگی بهبود می یابند، اما عواملی مانند اضطراب، افسردگی و سیگار کشیدن مادر در روران بارداری و بیکاری والدین باعث پایداری این اختلال می شود؛ که در صورت عدم درمان تا سنین بزرگسالی ادامه پیدا می کند و از این رو مشکلات بسیاری فرا روی فرد قرار می گیرد. با توجه به همه این موارد فوق، تاکید بر جلوگیری از ادامه و رشد تا سنین قبل از مدرسه ضرورت می یابد(5). پژوهش های انجام شده در زمینه همه گیرشناسی اختلال اضطراب جدایی در کشورهای مختلف نشان می دهدکه میزان شیوع این اختلال بین 3 تا 7 درصد در نوسان است(6). در تحقیقی در ایران میزان همه گیرشناسی اختلال اضطراب جدایی در دانش آموزان پسر 7 تا 9 ساله به میزان93/6 و بیشترین شیوع در کودکان 7 ساله (46/7 درصد) گزارش شد و همچنین کودکانی که دارای سوابقی مانند بستری شدن در بیمارستان، مهاجرت، تک والدی بودن و سابقه مرگ و میر در بستگان نزیک بودند میزان اضطراب جدایی بیشتری را تجربه می کردند(7).  در معرفی و پیشنهاد پروتکل های درمانی برای اختلال اضطراب جدایی کودکان، یافته ها نشان داده اند که این اختلال اغلب با افسردگی و اختلال برونی سازی و با شروع زودرس در دوران کودکی مشخص می شود، بدون درمان مناسب ممکن است در طول زمان منجر به اختلالات اضطرابی دیگر و عملکرد منفی در جنبه های مختلف در بزرگسالی گردد(8).  از این رو رواندرمانگران از درمانهای متفاوتی برای اضطراب جدایی کودکان استفاده می کنند که برخی آنها عبارتند از درمان شناختی رفتاری، خانواده درمانی، بازی درمانی و کتاب درمانی و دارو درمانی(9). در این میان روان نمایشگری(سایکودرام)، از جمله مداخلات روانشناختی است که می تواند در کاهش علایم اختلال اضطراب جدایی مورد توجه بگیرد. سایکودراما نوعی رواندرمانی  گروهی است که هدف آن پیشبرد انسجام و ساختار شناختی درباره تجربه هیجانی در نمایشی تئاتر گونه است(10). این روش درمانی در سال 1921 به طور گسترده  به عنوان یک روش درمانی در بیمارستان ها و سرویس های عمومی و خصوصی در درمان آسیب های مختلفی مانند اسکیزوفرنی و سومصرف مواد، مورد استفاده قرار گرفته است(11). برخی از صاحب نظران بر این باورند که سایکودراما طی فرایندی به شرکت کنندگان کمک می کند تا مسائل اجتماعی و روانشناختی خود را در بافتی واقعی باز آفرینی کنند و نه فقط در مورد آن حرف بزنند(12). روان نمایشگری های امروزی مایه هایی از گروه درمانی، گشتالت درمانی، روش تحلیل رفتار متقابل، رفتاردرمانی و برخی از شیوه های رواندرمانی که اساس کار آنها 'اینجا و اکنون' است، را در بر دارد(13).). برخی مطالعات اثربخشی سایکودراما را مورد ارزیابی قرار داده اند، به طور مثال پوررضائیان و همکاران، در تحقیقی اثربخشی سایکودرما را بر روی یک مورد پرنده هراسی مورد ارزیابی قرار داده اند که درپایان نتایج حاکی از آن بود که این درمان می تواند در کاهش علایم این اختلال موثر باشد(14).در تحقیقی دیگر Sharma با هدف اثربخشی سایکودراما بر اضطراب و افسردگی نوجوانان بزهکار هند، به این نتیجه رسید که این درمان میتواند اضطراب و افسردگی را در بین نوجوانان بزهکار به شیوه معناداری کاهش دهد(15)صرامی و همکاران در بررسی دیگر با عنوان اثربخشی سایکودراما با محتوای تحلیل رفتار متقابل بر تنظیم هیجانی و عملکرد اجتماعی انطباقی دختران نوجوان بدسرپرست شهر اصفهان به این نتیجه رسیدند که این درمان موجب افزایش کارآمدی افراد نمونه در استفاده از راهبردهای تنظیم هیجانی و درنتیجه بهبود روابط با همسالان می گردد(13). Karatas &Gocakan در مطالعه ای دیگر بر روی گروهی از نوجوانان ترکیه ای به این نتیجه رسیدند که گروه درمانی مبتنی بر سایکودراما می تواند در کاهش پرخاشگری نوجوانان موثر باشد(16). 

بنابراین با توجه اینکه مطالعات کمی اثربخشی درمان سایکودرام را بر کودکان دارای اختلال اضطراب جدایی مورد بررسی قرار داده اند و اینکه دوران کودکی یک مرحله رشدی مهمی محسوب می شود و عدم درمان  به موقع اختلال اضطراب جدایی در این سن می تواند آسیب های جدی را در بزرگسالی به همراه داشته باشد علیهذا استفاده از برنامه های درمانی متناسب ضروری می باشد. لذا هدف این پژوهش پاسخ به این سوال است که آیا روش درمانی سایکودرما می تواند باعث کاهش علایم روانشناختی کودکان 5 تا 9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی بشود؟

فرضیه: روش درمانی سایکودرما باعث کاهش علایم روانشناختی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی می شود.

تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم روانشناختی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.

1. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش اختلال کاستی توجه بیش فعالی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
2. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش اختلال کاستی توجه بیش فعالی، نوع غالب کاستی توجه در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
3. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال کاستی توجه بیش فعالی، نوع غالب بیش فعالی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
4. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال بیش فعالی تنها در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
5. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال لجبازی-نافرمانی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
6. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال سلوک در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
7. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال اضطراب فراگیر در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
8. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال افسردگی اساسی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
9. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال افسرده خویی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
10. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال هراس اجتماعی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.
11. تعیین اثربخشی روش درمانی سایکودرما بر کاهش علایم اختلال اضطراب جدایی در کودکان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی.

نتایج این پژوهش می تواند در مراکز سلامت و مشاوره، کلینیک های روانپزشکی، مهد کودک ها و مدارس مورد استفاده قرار گیرد

روش درمانی سایکودراما

تعریف نظری: منظور برنامه درمانی است که در آن فرد بیمار یا مستعد بیماری نقشی را بازی می کند که با آنچه او را آزار می دهد رابطه دارد و فرد در طی مواجهه اجتماعی در زمان و مکان خاص نسبت به هیجاناتش بینش می یابد(14).

تعریف عملیاتی: بسته درمانی شش جلسه ای می باشد که توسط بلانتر (1996) معرفی شده است(15).

علایم روانشناختی اضطراب جدایی

تعریف نظری: شامل علایمی نظیر ناراحتی های مفرط جدایی مثل نگرانی شدید و مدام از محروم شدن و آسیب دیدن، ترس و درماندگی از جدایی، کابوس های مکرر، ترس از مدرسه و مشکلات مربوط به خواب، می شود(16).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در مقیاس علائم مرضی کودکان(CSI-4)،به دست می آورد(17).

- اختلال کاستی توجه بیش فعالی

تعریف نظری: ویژگی اصلی اختلال کاستی توجه و بیش فعالی، رفتارهایی است که از لحاظ اجتماعی اخلاگرانه محسوب می شوند، یعنی موقعیتهای اجتماعی را مختل می کنند. این موقعیتهای اجتماعی می توانند خانواده، مدرسه یا هر جای دیگری باشند که در آنجا غیر از کودک، فرد دیگری نیز حضور دارد(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال کاستی توجه بیش فعالی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

- اختلال کاستی توجه بیش فعالی، نوع غالب کاستی توجه;

تعریف نظری: ویژگی اصلی این اختلال پرت شدن حواس به آسانی است، فرد نمی تواند توجه خود را به مدت زیاد به چیزی معطوف کند، به جزئیات توجه نمی کند و نمی تواند کارها را به پایان برساند(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال کاستی توجه بیش فعالی، نوع غالب کاستی توجه پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

- اختلال کاستی توجه بیش فعالی، نوع غالب بیش فعالی

تعریف نظری: ویژگی اصلی این اختلال فعالیتهای حرکتی زیاد است(تکان دادن مرتب و مداوم بدن، دست ها، یا پاها، دایما به این طرف و آن طرف رفتن و انجام دادن حرکات فیزیکی کوچک)، (21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال کاستی توجه بیش فعالی، نوع غالب بیش فعالی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

اختلال بیش فعالی تنها

تعریف نظری: در این اختلال فرد به راحتی حواسش پرت می شود، تکانشی عمل می کند و نمی تواند خودش را کنترل کند(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال بیش فعالی تنها پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

- اختلال لجبازی-نافرمانی

تعریف نظری: مجموعه مستمر و مکرر از عصبانیت، خشم، تحریک پذیری، جر و بحث، چالش برانگیزی، نافرمانی، لجبازی، بی اعتنایی یا کینه توزی و تلاش برای ناراحت کردن دیگران که به مدت حداقل 6 ماه طول می کشد(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال لجبازی-نافرمانی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

8-اختلال سلوک

تعریف نظری: شامل مجموعه ای از رفتارهای مستمر و مکرر است که هنجارهای اجتماعی یا حقوق دیگران را نقض می کنند، که حداقل به مدت 12 ماه وجود دارد(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال سلوک پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

9-اختلال اضطراب فراگیر

تعریف نظری: شامل اضطراب و نگرانی شدید و مفرط(دلشوره) درباره تعدادی از رویدادها یا فعالیت ها در اکثر روزهای هفته و به مدت حداقل 6 ماه(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال اضطراب فراگیر پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

- اختلال افسردگی اساسی

تعریف نظری: اختلال افسردگی اساسی (یا اختلال افسردگی یک قطبی) را اختلالی با یک یا چند دوره افسردگی اساسی بدون سابقه دوره های مانی، مختلط یا هیپومانی تعریف کرده است. یک دوره افسردگی اساسی حداقل باید 2 هفته طول بکشد؛ بطور تیپیک شخص یا افسرده است یا علاقه خود را به اکثر فعالیت ها از دست می دهد. شخصی که تشخیص اختلال افسردگی اساسی را دریافت می کند باید حداقل واجد چهار علامت از فهرستی که شامل تغییرات در اشتها و وزن، تغییر در خواب و فعالیت،

فقدان نیرو، احساس گناه، مشکلات تفکر و تصمیم گیری، افکار عود کننده مرگ و خودکشی است، باشد(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال افسردگی اساسی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

11-اختلال افسرده خویی

تعریف نظری: ویژگی اصلی اختلال افسرده خویی، خلق افسرده که اکثر ساعات روز و اکثر روزها، به مدت حداقل دو سال روی می دهد(حداقل یک سال برای کودکان و نوجوانان)، (21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال افسرده خویی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

12-اختلال هراس اجتماعی

تعریف نظری: ترس یا اضطرای شدید نسبت به یک یا چند موقعیت اجتماعی که در آن، فرد در معرض توجه و دقت دیگران قرار می گیرد. که به مدت حداقل 6 ماه طول می کشد(در مورد کودکان، اضطراب باید در حضور دوستان همسن و سال نیز روی دهد نه فقط در طول تعامل با بزرگسالان)، (21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال هراس اجتماعی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

13-اختلال اضطراب جدایی

تعریف نظری: ترس یا اضطراب بسیار زیاد و بی تناسب با مرحله رشدی که فرد در آن قرار دارد، به علت جدا شدن از کسانی که به آنها دلبستگی دارد به مدت حداقل 4 هفته(21).

تعریف عملیاتی: منظور نمره ای است که فرد در خرده مقیاس اختلال اضطراب جدایی پرسشنامه علائم مرضی کودکان(CSI-4)، به دست می آورد(20).

روش پژوهش حاضر نیمه آزمایشی از نوع پیش آزمون-پس آزمون همراه پیگیری  با گروه کنترل می باشد.

در بررسی حاضر جامعه شامل تمامی دانش آموزان 5-9 ساله دارای اختلال اضطراب جدایی در سال تحصیلی 98-99می باشد.

شرایط ورود:

• دارا بودن دامنه سنی 5 الی 9 سالگی.
• مبتلا بودن به اختلال اضطراب جدایی و عدم همپوشانی سایر اختلالات روانشناختی.
• تمایل به شرکت در پژوهش توسط والدین کودک.

     -عدم دریافت سایر برنامه آموزشی- درمانی و دارودرمانی حداقل 6 ماه قبل از شروع

• تحقیق.

کسب نمره برش تعیین شده در آزمون کودکان

شرایط خروج از مطالعه:  

• غیبت بیش از سه جلسه در گروه آزمایش.
• ابتلا به بیماریهای مزمن جسمی حین اجرای جلسات درمانی.
• طلاق پدر و مادر.

با توجه به اینکه در تحقیقات آزمایشی حداقل حجم نمونه برای هر یک از گروهها 15 نفر تعیین شده است(18)، پس از بررسی معیارهای ورود به مطالعه 30 نفر از کودکان که واجد شرایط می باشند  به طور تصادفی به دو گروه آزمایش و کنترل گماشته خواهند شد.

به منظور انتخاب نمونه از روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای استفاده خواهد شد، بدین ترتیب که پس از کسب مجوزهای لازم از اداره کل آموزش و پرورش شهرستان زاهدان از میان مناطق چند گانه این شهرستان پنچ منطقه انتخاب و از هرمنطقه شش مهد کودک و شش دبستان به صورت تصادفی انتخاب خواهند شد. سپس در گام نخست جهت غربالگری  با استفاده از مصاحبه بالینی توسط متخصص دانش آموزانی که مشکوک به اختلال اضطراب جدایی هستند و با کمک مسئولان مدرسه انتخاب و با والدین آنها تماس تلفنی برقرار و والدینی که تمایل به شرکت فرزندان خود در طرح بودند نسخه والدین پرسشنامه مقیاس اضطراب کودکان اسپنس(SCAS-P)، را تکمیل و سپس با توجه به معیارهای ورود به مطالعه 30  نفر از دانش آموزانی که والدین آنها میزان اضطرابشان را بالا گزارش خواهند نمود (نقطه برش تعیین شده)، انتخاب و به طور تصادفی به دو گروه آزمایش و کنترل گماشته می شوند.

 در این پژوهش جهت گردآوری داده ها از یک مقیاس استفاده خواهد شد.

پرسشنامه علایم مرضی کودکان:

پرسشنامه علایم مرضی کودک از رایج ترین ابزارهای غربالگری برای اختلال های روانپزشکی می باشد که براساس ملاک های راهنمای راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی ساخته شده است. نسخه اولیه پرسشنامه پرسشنامه با نام فهرست اسپیرافکن، لانی، یونیتات و گادو(SLUG)، (17)؛را اسپیرافکن، لانی، یونیتات و گادو در سال 1984 بر اساس طبقه بندی سومین ویرایش راهنمای تشخیصی و  آماری اختلالات روانی (DSM-III)، تهیه کردند. با چاب چهارم DSM-IV، آخرین نسخه این بزار در سال 1994 با تغییرات اندکی مورد تجدید نظر قرار گرفت و با نام CSI-4 منتشر شد(19). این پرسشنامه دارای دو فرم ویژه والدین و معلمان است، فرم والدین دارای 112 سوال است که برای 11 گروه عمده و یک گروه اضافی از اختلالات رفتاری تنظیم شده و فرم معلم دارای 77 سوال است، 9 گروه عمده از اختلالات رفتاری را در برمیگیرد. هریک از گروهها زیر مجموعه خاص خود را دارد و شامل سوالات مربوط به خود است. فهرست شدت علایم اضطرابی کودکان بخشی از علایم مرضی است که اختصاصا به ارزیابی علایم اضطراب جدایی کودکان می پردازد و سوالات آن در گروه (J) پرسشنامه گنجانده شده است(2). حساسیت و ویژگی این پرسشنامه با یک نمونه ایرانی به شیوه موافقت تشخیص روانپزشک بر پایه نمرات برش مختلف و بهترین نمره برای هر اختلال تعیین شد. حساسیت برای این آزمون بین 75/0 تا 89/0 و ویژگی بین 91/0 تا 97/0 به دست آمد. پایایی این پرسشنامه با استفاده از روش تصنیف برای فهرست معلمان 91/0 و برای فهرست والدین 85/0 محاسبه شد. اعتبار این پرسشنامه به روش آلفای کرونباخ 748/0 می باشد(8). در این پژوهش از فرم والدین اسفتفاده خواهد شد.

در اجرای روش پژوهش پس از آنکه به والدین کودکان درباره اصول اخلاقی تحقیق و محرمانه بودن اطلاعات و اینکه در هر زمان که متمایل بودند می توانند کودک خود را از فرایند تحقیق خارج نماید ، اطلاعات کافی داده و رضایت کتبی آنها دریافت میگردد .در ادامه افراد شرکت کننده در تحقیق(30 نفر)، به شیوه تصادفی به دو گروه 15 نفره آزمایش و کنترل گماشته می شوند، سپس از هر دو گروه پیش آزمون به عمل آید، در ادامه گروه آزمایش شش هفته هر هفته یک جلسه(به مدت2 ساعت) برنامه درمانی سایکودرام را دریافت خواهد نمود، که محتوای کلی مداخله در هر جلسه شامل تکنیک آماده سازی، طرح مساله، اجرا، مشارکت و اختتام بود که تکنیک آماده سازی و اجرا در هر جلسه بر اساس جدول 1 تنظیم شده است(15)؛ در این میان بر روی گروه کنترل هیچ مداخله ای صورت نمی گیرد و سپس برای هر دو گروه پس آزمون  اجرا و در نهایت جهت پایداری نتایج درمانی به مدت یک ماه پس از اتمام جلسات درمان، آزمون پیگیری صورت خواهد گرفت(جدول 2).    

جدول-1، تکنیک های به کار رفته در هریک از جلسات درمانی

جدول-2، طرح کلی پژوهش

در پژوهش حاضر داده­های بدست آمده در دو سطح توصیفی و استنباطی مورد تحلیل قرار می گیرد. در بخش توصیفی از شاخص هایی چون میانگین، انحراف استاندارد، فراوانی و در بخش استنباطی از تحلیل کوواریانس یک راهه جهت مقایسه گروه­های آزمایش و کنترل استفاده می شود. محاسبات آماری با استفاده از نرم افزار SPSS 22 انجام خواهد گرفت.

 راهنمای اخلاقی پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی های انسانی:

1. هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.
2. در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی  بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.
3. پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای  آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است. مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.
4. مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

7.اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای آزمودنی‌ها بیش از فواید بالقوه‌ی آن است، باید آن پژوهش بلافاصله متوقف شود.         

8,طراحی و اجرای پژوهش‌هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرند، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته شده بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش‌های قبلی آزمایشگاهی، و  در صورت لزوم،  حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.

10.هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود.طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

11.کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.    

12.انتخاب آزمودنی‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به‌نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض‌آمیز نباشد.

13.کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

14.اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه‌ی شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته‌ی اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه‌ی پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجددا اخذ گردد.

15. پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.

16.پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

17.پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

18.در پژوهش‌هایی که از مواد بدنی (شامل بافت‌ها و مایعات بدن انسان)  یا داده‌هایی استفاده می‌شود که هویت صاحبان آن‌ها معلوم یا قابل کشف و ردیابی است، باید برای جمع‌آوری، تحلیل، ذخیره‎سازی و /یا استفاده‌ی مجدد از آن‌ها رضایت آگاهانه گرفته شود. در مواردی که اخذ رضایت غیرممکن باشد یا اعتبار پژوهش را خدشه‌دار کند، می‌توان در صورت بررسی مورد و تصویب کمیته‌ی اخلاق ، از داده‌ها یا مواد بدنی ذخیره شده، بدون اخذ رضایت آگاهانه استفاده کرد.

19.عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچ‌گونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه می‌شود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.

20.در مواردی که آگاه کردن آزمودنی درباره‌ی جنبه‌ای از پژوهش باعث کاهش اعتبار پژوهش می شود، ضرورت اطلاع‌رسانی ناکامل از طرف پژوهشگر باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود. بعد از رفع عامل این محدودیت، باید اطلاع‌رسانی کامل به آزمودنی انجام گیرد.

21.برخی از افراد یا گروه‌هایی از مردم، نظیر ناتوانان ذهنی، کودکان، جنین و نوزاد، بیماران اورژانسی، یا زندانیان‌که ممکن است به‌عنوان آزمودنی در پژوهش شرکت کنند، نمی‌توانند برای دادن رضایت، آگاهی یا آزادی لازم را داشته باشند. این افراد یا گروه‌ها آسیب‌پذیر دانسته می‌شوند و باید مورد حفاظت ویژه قرار گیرند.

22.از گروه‌های آسیب‌پذیر هیچ‌گاه نباید (به دلایلی چون سهولت دسترسی ) به عناون آزمودنی ترجیحی استفاده شود. پژوهش پزشکی با استفاده از گروه‌ها یا جوامع آسیب‌پذیر تنها در صورتی موجه است که با هدف پاسخگویی به نیازهای سلامت و اولویت‌های همان گروه یا جامعه طراحی و اجرا شود و احتمال معقولی وجود داشته باشد که همان گروه یا جامعه از نتایج آن پژوهش سود خواهد برد.

23.در پژوهش بر روی گروه‌های آسیب‌پذیر، وظیفه‌ی اخذ رضایت آگاهانه مرتفع نمی‌شود. در مورد افرادی که سرپرست قانونی دارند، پژوهشگر موظف است که علاوه بر اخذ رضایت آگاهانه از سرپرست قانونی، متناسب با ظرفیت خود فرد، از وی رضایت آگاهانه اخذ کند. در هر حال، باید به امتناع این افراد از شرکت در پژوهش احترام گذاشته شود.

24.اگر در حین اجرای پژوهش، آزمودنی دارای ظرفیت، ظرفیت خود را از دست بدهد یا آزمودنی فاقد ظرفیت، واجد ظرفیت شود، باید با توجه به تغییر حاصله، رضایت آگاهانه برای ادامه‌ی پژوهش از سرپرست قانونی یا خود فرد اخذ شود. 

25.پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد

26.هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه‌ی تحقق این امر ترجیحاً به‌صورت پوشش بیمه‌ای نامشروط باشد.

27.در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

28.پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29.نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.

30.گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31.روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

کدهای مربوط به گروههای اسیب پذیر ، فصل دوم قسمت کودکان :

2.- هدف از پژوهش باید پیشبرد دانش در رابطه با سلامت نوزادان و کودکان یا ارتقای سلامت و مراقبت از این گروه باشد.

- کودکان از نظر دارا بودن ظرفیت برای دادن رضایت به سه گروه سنی تقسیم می‌شوند:

زیر 7 سال، 7 تا 15 سال، و بالای 15سال.

1-4- در کودکان زیر 7 سال: باید رضایت کتبی هم از پدر وهم از مادر نوزاد گرفته شود. در صورت عدم دسترسی به یکی از آن‌ها یا فقدان ظرفیت تصمیم‌گیری

درهریک از والدین، رضایت از یکی از آن‌ها کفایت می‌کند. در صورت عدم دسترسی یا فقدان ظرفیت در هر دو والد، رضایت سرپرست قانونی واجد صلاحیت برای انجام پژوهش‌های درمانی لازم است، اما در پژوهش‌های غیردرمانی انجام پژوهش‌ها در چنین شرایطی ممنوع است.

 2-4- در کودکان 7 تا 15 سال تمام، باید رضایت آگاهانه‌ی کتبی از سرپرست قانونی گرفته شود. هم‌چنین، باید متناسب با سطح درک و شناخت کودک، موافقت  آگاهانه‌ی وی نیز اخذ شود. کودک حق دارد که اطلاعات لازم را در حد توانایی فهم خود دریافت کند، نظر خود را بیان کند و تصمیم بگیرد. روش‌های مورد استفاده برای ارائه‌ی اطلاعات و اخذ رضایت، باید متناسب با سن و قدرت فهم کودک باشد.

7.- پژوهش بر نوزادان یا کودکان تنها در صورتی باید انجام گیرد که انجام آن پژوهش بر روی سنین بالاتر امکان‌پذیر نباشد یا توجیه اخلاقی برای انجام آن پژوهش بر روی کودکان وجود داشته باشد.

11.- پژوهش‌هایی که مستقیماً سودی به کودکان و نوزادان شرکت‌کننده نرساند، در صورتی که باعث ایجاد منافع برای گروه کودکان و نوزادان شود اخلاقی محسوب می‌شود. البته با این شرط که ضرری را متوجه آزمودنی‌ها نکند.

12.- در پژوهش‌های درمانی، نسبت فایده به خطرات مورد انتظار برای خود آزمودنی‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که انجام پژوهش را بر اساس منافع آزمودنی‌ها توجیه کند. -

13.ارزیابی خطر باید توسط تمامی افراد درگیر در پژوهش صورت گیرد که شامل سرپرستان قانونی، محققان، متخصصین درگیر، کمیته‌ی اخلاق در پژوهش و خود کودک (در صورت امکان) می‌شود.

14.- در ارزیابی خطرات ناشی از پژوهش، باید توجه داشت که برخی از مداخله‌هایی که در بزرگسالان کم‌خطر به‌حساب می‌آیند (مانند خون‌گیری وریدی)، در مورد کودکان و نوزادان با در نظر گرفتن درد و اضطرابی که تجربه می‌کنند و اثرات احتمالی آن بر تکامل سیستم عصبی آن‌ها از گروه کم‌خطر خارج خواهد شد.

16.- در پژوهش‌هایی که شامل پرسشگری - اعم از مصاحبه یا تکمیل پرسشنامه - اند، باید توجه داشت که احساس گناه، بدبینی یا نگرانی نامناسب در والدینی که مورد پرسشگری قرار می‌گیرند ایجاد نشود. برای این منظور، باید توضیحات لازم در ضمن اخذ رضایت آگاهانه ارائه شود.

18.- سرپرستان کودک این حق را دارند که در طی انجام پژوهش کودک خود را همراهی کنند.

19.- سرپرستان کودک، در صورت تمایل، باید از فرصت کافی برای مشورت با بستگان، مراقبان بهداشتی و مشاورین مستقل در رابطه با شرکت در پژوهش، برخوردار شوند.

20.باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های سرپرستان کودک در طی پژوهش پاسخ مناسب داده شود.

21.اخذ رضایت آگاهانه از کودک و سرپرستان او ترجیحاً باید توسط شخص یا اشخاصی انجام گیرد که در تیم درمانی او مشارکت ندارند.

 - حجم نمونه پایین در تحقیق، بنابراین باید در تعمیم نتایج جانب احتیاط را رعایت نمود.

- عدم وجود مراحل پیگیری سه و شش ماه در تحقیق به علت زمان بر و هزینه بر بودن طرح.

- به علت اینکه تحقیق بر روی سنین 5 الی 9 اجرا می گردد تعمیم نتایج به سنین بالاتر با محدودیت مواجه است.

- عدم ارزیابی نتایج درمان سایکودراما بر کودکان دارای اختلال اضطراب جدایی در داخل و خارج کشور.

سایکودراما، اضطراب جدایی، علایم روانشناختی

1.       Ghasemzadeh S, Matbou Riahi M, Alavi Z, Hasanzadeh M. Effectiveness of family based intervention and play therapy in parenting style and stress of mothers and clinical symptoms of children with sepration anxiety disorder. Journal of Research in Psychological Health, 2018, 11(4), 68-83. [Persian]

2.       Karimi J, Momeni K, Mohammadi F, Shahbazirad A. The effectiveness of narrative therapy for reducing symptoms of sepration anxiety in children. Iranian Journal of Pediatric Nursing, 2015,  1(3), 48-56. [Persian]

3.       American Psychiatric Association. The diagnostic and statistical manual of mental disorder: DSM 5. 2013, Bookpoint US.

4.       Zolong T.C, Ballabriga M.C.J, Bonillo-martin A, Canals –sann J, Hernandezmartinez C, Romero-acosta K, et al. Somatic complaints symptoms  of anxiety and depression in a school based sample of preadolescent and early adolescents. Functional impairment and implication for treatment. Journal of Cognitive and behavioral Psychotherapies, 2011, 11(2), 191-208.

5.       Sunday B, Fakunmoju F, Bammeke O. Anxiety disorders and depression among high school adolescents and youths in Nigeria: Understanding differential effects of physical abuse at home and school. Journal of Adolescence, 2015, 42. 1-10.

6.       Kessler RC, Berglund P, Demlerc E. Prevalance and age of onest distribution of DSM-IV disorder in the national comorbidity survey replication. Archivers of General Psychiatry, 2005; 62: 593-602.

7.       Nassi A, Mehrabizade Honarmand M, Shehni Yailagh M, Bassaknejad S, Talebpour A. The epidemiology of separation anxiety disorder in Isfahan primary school male student. Iranian Journal of Epidemiology, 2012; 8(3): 47-57. [Persian]

8.       Abbasi Z, Amiri SH, Talebi H. The effectiveness of modul ar cognitive-behavioral therapy (MCBT) on reducing symptoms of separation anxiety in 6 and 7 year old children.Biannual Journal of Clinical Psychology & Personality, 2015; 13(2): 51-64. [Persian]

9.       Robinsin L, Segal J, Smith M. Separation Anxiety. 2018. www. Helpguide. Org.

10.     Dogan T. The effect of psychodrama on young adults, attachment style. The arts in psychotherapy. 2010. 37, 112-119.

11.     Cruz A, Sales C.M.D, Alves P, Motiva G. The core techniques of Morenian psychoderama: A systematic review of literature. Fronting in Psychology, 2018, 9, 1263, 1-11.

12.     Karatas Z, Gokcakan Z. A comparative investigation of effects of cognitive-behavioral group practices and psychoderama on adolescent aggression. Educ Sci Theory Pract 2009; 9(3):1441-52.

13.     Sarrami N, Yazdkhasti F, Oreyzi-Samani H.R. The effectiveness of psychodrama with transactional analysis content on emotion regulation and social-adaptive functions in female adolescent with bad parenting. Journal of Clinical Psychology, 2018; 9, 4(36): 82-94. [Persian]

14.     Bayati H, Pourmohaadreza tajrishi M, Zademohammadi A. The effectiveness of drama therapy on attention span in boy student with intellectual disability. Journal of Clinical Psychology, 2012; 13(1): 75-85. [Persian]

15.     Blanter A. Acing –In: Practical application of psychodramatic mthods. Berlin, Germany: Springer Publishing Company; 1996.

16.     Hadiyan  M. Effectiveness of acceptance and commitment therapy (ACT) on sepration anxiety disorder in children with type 1 diabets. Razi Journal of Medical Science, 2018; 24(164): 21-34. [Persian]

17.       Gadow K.D, Sprafkin J. Quick guide to using the youths inventory-4  screening kit. Stony Brook, NY: Checkmate Pluse, 1997.

18.     Delavar A. Educational and psychological research. Tehran: Virayesh Publication. 2014. [Persian]

19.     Shamsaei F, Ozhan H, Jahangard L, Dehghani M, Soltanian A.R. Attention deficit hyperactivity, oppositional defiant and conduct disorder in children  of parents with bipolar disorder. Scientific Journal of Hamadan Nursing & Midwifery Faculty. 2014; 22(3): 33-44. [Persian]

در این پژوهش از روش سایکودراما برای کاهش علایم اضطراب استفاده خواهدشد.

نداریم

در صورت تکمیل دوره درمانی میتواند باعث کاهش علایم اضطرابی  و افزایش کارکرد کودک شود.

ندارد

برای آنها روش های درمانی جایگزین در نظر گرفته شده است

آزمودنی هیچ گونه هزینه ای را متقبل نمیشود.

درصورت عدم رضایت از درمان اجرایی میتوانند از درمان های شناختی رفتاری استفاده کنند

تمامی اطلاعات آزمودنی محرمانه خواهد بود و هیچ گونه نامی از آزمودنی در مقاله یا پایان نامه نخواهد آمد.

فهیمه سبزه علی همکار: 09373962564

دکتر مجاهد(مجری): 09151431909

در هر مرحله ای از آزمون آزمودنی قادر خواهد بود از انجام طرح کناره گیری گنند و این هیچ گونه پیامد ی مانند کم کاری در خدمات مرکز با انها نخواهد داشت.

از والدین کودکان رضایت اگاهانه گرفته خواهد شد.