بررسی اثر هایپوکسی- ایسکیمی نوزادان بر سطوح استرس اکسیداتیو، BDNF ، TNFα و عملکرد حسی-حرکتی متعاقب مواجهه جنینی با امواج موبایل در موش صحرایی

استفاده از تلفن همراه ،در سالهای اخیر رواج پیدا کرده است و با حدود 6/4 میلیارد اشتراک در سطح جهان یک بخش جدایی ناپذیر از زندگی مدرن شده است. این ابزارها برای انتقال داده از باند های فرکانسی بین 900 تا 1800 مگاهرتز استفاده می کنند (1) . گسترش روزافزون دستگاه ها، تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی با افزایش امواج الکترومغناطیس در محیط اطراف و مناطق مسکونی توأم شده و بحث درباره مضرات احتمالی آن را برانگیخته است.

نگرانی‌ها درباره اثرات امواج تلفن همراه بر سلامت انسان با رشد بیش از حد تعداد دارندگان تلفن‌های همراه و کاهش سن استفاده کنندگان آن بیشتر شده ‌است. این نگرانی‌ها ناشی از امواج الکترو مغناطیسی در مقیاس مایکرو ویو هستند که این تلفن ها ساطع می‌کنند. البته آسیب رساندن جدی این امواج به بدن به طور قطعی اثبات نشده است، آژانس تحقیقات بین‌المللی سرطان، امواج الکترو مغناطیسی موبایل را در گروه شاید سرطان زا طبقه‌بندی می‌کند. طبق گفته‌های سازمان بهداشت جهانی با فاصله گرفتن از موبایل، به سرعت قدرت امواج کاهش پیدا می‌کند. اگر بدن شخص استفاده‌کننده ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر از موبایل هنگام استفاده فاصله بگیرد مانند زمان‌های فرستادن پیام‌کوتاه و استفاده از اینترنت موبایل، همچنین استفاده از هندزفری به مقدار خیلی زیادی قرار گرفتن در معرض امواج الکترو مغناطیسی نسبت به هنگامی که موبایل نزدیک سر قرار دارد کاهش پیدا میکند(2).

بنابراین تحلیل اثرات منفی احتمالی استفاده از تلفن های همراه بر سلامت کاربران یک امر مهم و حیاتی می باشد(3) .

تلفن های همراه اثرات متفاوتی در سیستم های بیولوژیک ایجاد می کند:

در مطالعه ای که توسط   Bektas و همکارانش صورت گرفت مشخص گردید که اگر مادران باردار بیش از 1 ساعت در روز در تماس با امواج رادیوفرکانس تلفن همراه قرار بگیرند میزان اوریک اسید و لاکتات و همچنین سطح تروپونین T در خون بند ناف نوزادان پس از تولد افزایش می یابد، با این حال مقادیر میانگین پلاکتی آنها نسبت به گروه کنترل و گروه هایی که کمتر در معرض امواج موبایل بوده اند کاهش می یابد بنابراین مواجهه طولانی مدت مادر باردار با امواج تلفن همراه می تواند منجر به تغییرات بیوشیمیایی در نوزاد شود(4). قرار گرفتن در معرض اثرات رادیو فرکانس ( RF) [1]تلفن همراه  باعث تغییرات هورمونی و ساختاری قابل توجه در غده آدرنال و بافت مغز می شود(5).

داده ها تأکید دارند که مواجهه موش های باردار با امواج موبایل،   موجب بروز اختلالات نوروبیولوژیک دراز مدت ناشی از RF می شود. در فرزندان این موش ها کاهش فعالیت در آزمون Open Field دیده شد. این داده ها از این واقعیت حمایت می کنند که جنین هایی که اثرات متقابل محیطی با RF دریافت می کنند نیاز ویژه ای به مراقبت دارند(6).

بررسی ها نشان داده است که مواجهه موش های باردار با امواج موبایل  به مدت 14 روز و روزانه به میزان 4 ساعت باعث افزایش حجم، وزن تخمدان ها و فولیکول های آترزی شده فرزندان میشود (7).

مطالعات هیستوپاتولوژیک و ایمونوهیستوشیمی به منظور تعیین آسیبهای احتمالی به بافت مغزی و سد خونی-مغزی   [2](BBB) ​​در موش صحرایی مورد استفاده قرار گرفت. یافته های این مطالعه نشان داد که قرار گرفتن در معرض میدان های الکترومغناطیسی با فرکانس 940 مگاهرتز موجب افزایش نفوذ پذیری BBB در تمام گروه های در معرض خطر می شود. افزایش مدت قرار گرفتن در معرض امواج، باعث افزایش موارد هیستوپاتولوژیک در بافت مغزی می شود(8).

هایپوکسمی-ایسکمی مغزی علت اصلی آسیب مغزی حاد مادرزادی است که منجر به ناتوانی مغزی در فلج مغزی، عقب ماندگی ذهنی و صرع می شود(9).

سیستم عصبی مرکزی(CNS) در موش های ماده بالغ نسبت به موش های نر بالغ مقاومت بیشتری را به هایپوکسی-ایسکیمی(HI) نشان می دهند، در حالیکه تفاوت های جنسیتی در میزان آسیب در موش های نوزاد دیده نمی شود(10). با وجود میزان بالای ناتوانی در نوزادان زنده مانده که دچار HI شده اند درمان های کمی برای آن وجود دارد (11).

مطالعات آناتومیکی زیادی، کاهش حجم مغز را به دنبال HI شدید و متوسط نشان داده اند. اگر چه مکانیزم مولکولی مسئول مرگ سلولی در HI مورد بحث می باشد اما مسیرهای مشخص شده در آسیب های مغزی شامل اکسایتوتوکسی سیتی (excitotoxicity) استرس اکسیداتیو و التهاب است (11). آسیب مغزی ایسکمی نوزادان باعث فلج مغزی دائمی می شود. آنسفالوپاتی ایسکمی (HIE) یک بیماری بسیار جدی است که می تواند منجر به مرگ و ناتوانی شود(12).

سکته مغزی ایسکمیک شریان پری ناتال (AIS) [3]در حدود 17 تا 93 در هر 100000 تولد زنده اتفاق می افتد، با این حال علت آن درک نمی شود. نتایج نشان می دهد که هیپوکسی پریناتال ممکن است یکی از علل AIS باشد(13).

فاکتور نورون‌زایی مشتق‌شده از مغز (Brain-Derived Neurotrophic Factor) پروتئینی است که توسط ژنی به نام BDNF کد می‌شود. این فاکتور از خانواده  نوروتروفین هاست که سبب گسترش شبکه  عصبی می‌شود. این پروتئین سبب رشد و توسعه  سیستم عصبی مرکزی  و محیطی می‌شود، همچنین سبب راه اندازی سیناپس‌های عصبی و برقراری ارتباطات نورونی نیز می‌شود. به طور کلی نوروتروفین‌ها دسته‌ای از ترکیبات شیمیایی طبیعی بدن بنام عامل رشد هستند که توانایی تمایز یاخته‌های بنیادی به نورون‌ها را دارا می‌باشند. این فعالیت نورون زایی نامیده می‌شود. فاکتور نورون زایی مشتق شده از مغز یکی از مهمترین اعضای این خانواده بوده و با اتصال به گیرنده‌های تیروزین کینازی خاصی سبب راه اندازی آبشارهای درون یاخته‌ای و در نهایت تولید و تمایز نورون‌های نو می‌شود. BDNF نقش مهمی در تقویت دراز مدت هیپوکامپ دارد.  نقص در سیگنالینگ BDNF به پاتوژنز چندین بیماری و اختلالات عمده مانند بیماری هانتینگتون، بیماری آلزایمر و افسردگی منجر می شود(14).

نتایج تحقیقات حیوانی و انسان نشان می دهد که هیپوکسیا متناوب حاد می تواند سطح پلاسمای فاکتور نوروئیدی مغز (BDNF)   و بیان ژن را افزایش دهد(15).

داده ها نشان می دهند که استرس اکسیداتیو نقش مهمی در آسیب مربوط به انفارکتوس حاد مغزی دارد زیرا مغز مقدار زیادی اکسیژن مصرف می کند رادیکال های آزاد اکسیژن به عنوان یکی از مهمترین عوامل آسیب بافتی بعد از ایسکیمی شناخته شده اند. استرس اکسیداتیو یکی از دلایلی  است که منجر به آسیب بافتی به دنبال ایسکیمی در مغز می شود (16).

تحقیقات نشان می دهد که تابش الکترومغناطیسی 1800 مگاهرتز باعث ایجاد استرس اکسیداتیو در بافت های کبد، کلیه و مغز می شود(1).

امواج الکترومغناطیس موبایل باعث ایجاد استرس اکسیداتیو می شوند، پاسخ های التهابی و  استرس اکسیداتیو نقش مهمی در آسیب ناشی از هیپوکسی -ایسکیمی دارند. با توجه به اینکه امروزه استفاده از تلفن همراه گسترش زیادی یافته و اکثر مادران باردار در معرض امواج موبایل هستند و مطالعات گذشته نشان داده است که امواج موبایل می توانند باعث مشکلاتی در جنین یا دوره های بعدی زندگی نوزاد شوند ما در این مطالعه بررسی خواهیم کرد که آیا مواجهه با امواج موبایل در دوران جنینی می تواند وضعیت هایپوکسی-ایسکیمی نوزادان را تحت تاثیر قرار دهد یا خیر؟

مواجهه با امواج موبایل در دوران بارداری باعث تفاوت سطح BDNF مغز نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه  پس از هیپوکسی -ایسکیمی می شود.

مواجهه با امواج موبایل در دوران بارداری باعث تفاوت سطح فاکتور TNF-α مغز نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه  پس از هیپوکسی -ایسکیمی می شود.

مواجهه با امواج موبایل در دوران بارداری باعث تفاوت ظرفیت آنتی اکسیدانی تام (TAC) مغز نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه پس از هیپوکسی -ایسکیمی می شود.

مواجهه با امواج موبایل در دوران بارداری باعث تفاوت ظرفیت اکسیدانی تام (TOC) مغز نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه پس از هیپوکسی -ایسکیمی می شود.

مواجهه با امواج موبایل در دوران بارداری باعث تفاوت حجم  ناحیه ایسکیمیک مغز نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه  پس از هیپوکسی -ایسکیمی می شود.

مواجهه با امواج موبایل در دوران بارداری باعث تفاوت عملکرد حسی-حرکتی نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه پس از هیپوکسی -ایسکیمی می شود.

بررسی اثر هایپوکسی- ایسکیمی نوزادان بر سطوح  استرس اکسیداتیو،  BDNF ، TNFα و عملکرد حسی-حرکتی متعاقب

مواجهه جنینی با امواج موبایل در موش صحرایی

تعیین و مقایسه میانگین سطح BDNF در گروه های مورد مطالعه

تعیین و مقایسه میانگین سطح فاکتور TNF-α در گروه های مورد مطالعه

تعیین و مقایسه میانگین سطح ظرفیت آنتی اکسیدانی تام (TAC) در گروه های مورد مطالعه

تعیین و مقایسه میانگین سطح  ظرفیت اکسیدانی تام (TOC) در گروه های مورد مطالعه

تعیین و مقایسه حجم  ناحیه ایسکیمیک در گروه های مورد مطالعه

تعیین و مقایسه وضعیت عملکرد حسی-حرکتی نوزادان موش ها در گروه های مورد مطالعه

سازمان های پژوهشی وتحقیقاتی، دانشگاه ها و سایر محققین

القاء هیپوکسی – ایسکمی در نوزادان موش صحرایی :

برای القاء هیپوکسی-ایسکمی از روش Rice–Vannucci  استفاده می­شود (17) در روز هفتم پس از تولد نوزادان توسط کتامین (100 mg/kg) و زایلازین (10 mg/kg)بیهوش می شوند سپس یک برش طولی در راستای خط میانی مهره گردنی بر روی قسمت جلویی پوست گردن ایجاد می شود و شریان کاروتید مشترک راست توسط نخ سیلک 0-6 مسدود می شود یک ساعت بعد از بهبودی نوزادان به مدت 5/1 ساعت در معرض اکسیژن 8 درصد قرار داده می­شوند(18) .

تجربی

نوزادان موش های صحرایی  ماده  نژاد ویستار که در دوران بارداری تحت تأثیر امواج موبایل بوده اند. سن:   7 روز بعد از تولد

نوزادان  مادرانی که  در دوران بارداری امواج موبایل دریافت کرده اند از نوزادان مادرانی که امواج موبایل دریافت نکرده اند جدا می شوند و سپس نوزادان هر یک از دو گروه بالا به دو گروه 16 تایی تقسیم می شوند یک گروه هایپوکسی-ایسکیمی می شود و گروه دیگر HI نمی شود

با استناد به مطالعات دیگر حجم نمونه 16 سر در هر گروه  و مجموعا 64 سر در نظر گرفته شده است.

حیوانات  به 4 گروه تقسیم می شوند.

اندازه گیری  ,TNF-α ,TAC, TOC ,BDNF  با استفاده از کیت آزمایشگاهی انجام خواهد شد. اندازه گیری سایز ناحیه انفارکتوس با استفاده از نرم افزار Image J انجام می شود ارزیابی اختلالات حسی-حرکتی نیز با استفاده از تست های اجتناب از لبه پرتگاه و تست گرانش منفی انجام خواهد شد.

در این مطالعه مجموعا از 16 سر موش ماده نژاد ویستار در محدوده وزنی 200-220 گرم از مرکز تحقیقات حیوانات آزمایشگاهی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان استفاده می شود. یک هفته قبل از شروع آزمایش جهت سازگاری با محیط، حیوانات در شرایط محیطی کنترل شده در مرکز تحقیقات حیوانات آزمایشگاهی با دسترسی آزاد به آب وغذا، رعایت چرخه 12 ساعت تاریکی- روشنایی و درجه حرارت  2 ±22 نگهداری خواهند شد.

سپس جهت ایجاد حاملگی 2 حیوان ماده با یک حیوان نر در یک قفس نگهداری خواهند شد و هر روز صبح از واژن حیوانات ماده جهت پیدا کردن اسپرم، گسترش لام گرفته خواهد شد و حیوانات ماده ای که تست اسپرم آنها مثبت باشد به قفس دیگری انتقال داده خواهند شد. سپس موش های باردار به صورت تصادفی به 2 گروه تقسیم می شوند (8 موش حامله در هر گروه): 1-گروهی که امواج موبایل دریافت نمی کنند ( از نوزادان این حیوانات، گروه شم و گروه هیپوکسی-ایسکیمی بدون مواجهه با امواج موبایل انتخاب می شوند) 2-گروهی که در طول بارداری تحت تأثیر امواج موبایل قرار می گیرند(از نوزادان این حیوانات، گروه مواجهه با امواج موبایل + HI و گروه مواجهه با امواج موبایل بدون HI  انتخاب می شوند).

موش های گروه آزمایش در تمام دوران حاملگی از روز اول و هر روز به مدت 6 ساعت در قفس مخصوص تحت تأثیر امواج موبایل تولید شده توسط دستگاه تولید کننده فرکانس امواج موبایل(طراحی شده توسط شرکت کیمیا کهربای مبین) با فرکانس 850 مگاهرتز قرار خواهند گرفت(19) موش های گروه اول در شرایط مشابه موش های مواجهه با امواج موبایل، تحت مراقبت قرار می گیرند با این تفاوت که در محیط و جعبه در نظر گرفته شده برای تشعشع امواج موبایل، سیستم تولید کننده فرکانس موبایل خاموش خواهد بود(20).

بعد از تولد نوزادان  گروه اول به دو گروه  16 تایی و نوزادان گروه دوم نیز به دو گروه 16 تایی تقسیم می شوند.

1-  گروه شم:  این گروه از مادرانی که امواج موبایل دریافت نکرده اند انتخاب می شوند در این گروه جراحی انجام می شود اما جریان خون مغز متوقف نمی شود و همچنین القای هیپوکسی صورت نمی­گیرد.

2- گروه هیپوکسی-ایسکمی (HI) بدون مواجهه با امواج موبایل  : حیوانات این گروه نیز در دوران جنینی در معرض امواج موبایل نبوده اند، جراحی شده و شریان کاروتید مشترک راست ( CCA )[1]مسدود می شود همچنین به مدت 90 دقیقه در معرض اکسیژن 8 درصد قرار داده می­شوند.

3- گروه مواجهه با امواج موبایل بدون HI :حیوانات این گروه از مادران دریافت کننده امواج موبایل انتخاب می­شوند جراحی شده اما جریان خون مغز متوقف نمی شود و همچنین القای هیپوکسی صورت نمی­گیرد.

4- گروه مواجهه با امواج موبایل + HI : حیوانات این گروه از مادران دریافت کننده امواج موبایل انتخاب می­شوند  جراحی شده و شریان کاروتید مشترک راست مسدود می­شود همچنین به مدت 90 دقیقه در معرض اکسیژن 8 درصد قرار داده می­شوند .

برای ا لقاء هیپوکسی-ایسکمی از روش Rice–Vannucci  استفاده می­شود (17) در روز هفتم پس از تولد نوزادان توسط کتامین (100 mg/kg) و زایلازین (10 mg/kg) بیهوش می شوند سپس یک برش طولی در راستای خط میانی مهره گردنی بر روی قسمت جلویی پوست گردن ایجاد می شود و شریان کاروتید مشترک راست توسط نخ سیلک 0-6 مسدود می شود یک ساعت بعد از بهبودی نوزادان به مدت 5/1 ساعت در معرض اکسیژن 8 درصد قرار داده می­شوند(18) .

8 روز بعد از هیپوکسی ایسکمی  ابتدا تست های حسی-حرکتی انجام گرفته سپس بافت مغز برای اندازه گیری حجم ناحیه ایسکیمی ,فاکتورهای التهابی و استرس اکسیداتیو خارج خواهدشد.

ارزیابی اختلالات عصبی

تست اجتناب از پرتگاه(Cliff avoidance test)

آزمون اجتناب از پرتگاه بر روی حیوانات 15 روزه جهت بررسی یکپارچگی ورودی های بیرونی حسی  و خروجی حرکتی حیوانات انجام خواهد شد.

 موش ها در لبه یک پلت فرم (30 سانتی متر × 30 سانتی متر × 30 سانتی متر) با چهار اندام قرار می گیرند و سینه آنها بر لبه پرتگاه پلت فرم قرار می گیرد. مدت زمان تاخیر در برگشتن یا دور شدن از لبه پلت فرم ثبت خواهد شد. اگر موش از لبه پرت شود یا در مدت 60 ثانیه پاسخ ندهد، مدت زمان 60 ثانیه ثبت خواهد شد(21).

تست گرانش منفی (Negative geotaxis test)

آزمون گرانش منفی عملکرد حسی- حرکتی موش های صحرایی نوزاد را بررسی می کند. بچه های موش صحرایی روی سطحی زبر با شیب 30 درجه قرار خواهند گرفت. سر بچه ها به سمت پایین شیب سطح قرار خواهد گرفت. تاخیر در چرخش 180 درجه به سمت بالا ثبت خواهد شد. حداکثر زمان ثبت شده 90 ثانیه خواهد بود(21).

 حجم ناحیه انفارکته

پس از انجام تست­های رفتاری، حیوانات بیهوش و سر از بدن جدا می­گردد مغز از جمجمه خارج شده سپس ازمغز توسط ماتریس مغز موش صحرایی برش های مغزی با ضخامت 2 میلی متر تهیه و در محلول 2 درصد ,تری فنیل تترازولیوم کلرید(TTC) قرار خواهند گرفت. تصاویر برشها توسط اسکنر(Scanjet, Hewlett-Packard, USA )تهیه خواهد شد.تصاویر بدست آمده توسط نرم افزار Image J مورد ارزیابی قرار گرفته و  مساحت ناحیه ایسکمیک اندازه گیری می شود.در نهایت فرمول زیر برای محاسبه حجم ناحیه ایسکمیک مورد استفاده قرار خواهد گرفت (22).

حجم ناحیه ایسکمیک:

[حجم نیمکره ایسکیمی نشده – (حجم نیمکره ایسکیمی شده –حجم انفارکتوس اندازه گیری شده)]         × 100

                                                                   حجم نیمکره ایسکیمی نشده

اندازه­گیری سطوح فاکتور التهابی و استرس اکسیداتیو:

بافت مغز در یک بافر سرد قرار می گیرد سپس  توسط دستگاه هموژنایزر هموژنیزه می شود. سپس, فاکتور نکروز دهنده ی توموری TNF-α BDNF, TAC ،TOC, با استفاده ازکیت های اختصاصی اندازه گیری می شود.

برای بررسی داده ها از نرم افزار Graphpad prism 7   استفاده خواهد شد. آنالیز داده ها با روش آماری ANOVA یکطرفه و تست متعاقب Bonferoni انجام خواهد شد و مقدار P<0.05 معنی دار در نظر گرفته خواهد شد.

بررسی ها بر اساس پروتکل هاو دستور العمل های توصیه شده دانشگاه برای نگه داری و استفاده از حیوانات آزمایشگاهی انجام خواهد شد و روش انجام کار به تایید کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی زاهدان خواهد رسید.همچنین چک لیست کار با حیوانات آزمایشگاهی مصوب وزارت متبوعه تکمیل وپیوست می شود.

تهیه کیت های مورد استفاده در انجام آزمایش        

امواج موبایل، هایپوکسی- اسکیمی، مواجهه جنینی ، فاکتور نوروتروپیک مشتق از مغز

mobile waves، hypoxic- Ischemic، embryonic exposure ، BDNF

Uncategorized References

1.            Berköz M, Arslan B, Yıldırım M, Aras N, Yalın S, Çömelekoğlu ÜJEJOM. 1800 MHz radio-frequency electromagnetic radiation induces oxidative stress in rat liver, kidney and brain tissues. 2018;23(2):71.

2.            sheet WHOJF. Electromagnetic fields and public health: mobile phones. 2011(193):4.

3.            Forouharmajd F, Ebrahimi H, Pourabdian S. Mobile Phone Distance from Head and Temperature Changes of Radio Frequency Waves on Brain Tissue. Int J Prev Med. 2018;9:61.

4.            Bektas H, Bektas MS, Dasdag S. Effects of mobile phone exposure on biochemical parameters of cord blood: A preliminary study. Electromagn Biol Med. 2018;37(4):184-91.

5.            Shahabi S, Hassanzadeh Taji I, Hoseinnezhaddarzi M, Mousavi F, Shirchi S, Nazari A, et al. Exposure to cell phone radiofrequency changes corticotrophin hormone levels and histology of the brain and adrenal glands in male Wistar rat. Iran J Basic Med Sci. 2018;21(12):1269-74.

6.            Petitdant N, Lecomte A, Robidel F, Gamez C, Blazy K, Villegier AS. Alteration of adaptive behaviors of progeny after maternal mobile phone exposure. Environ Sci Pollut Res Int. 2018;25(11):10894-903.

7.            حسینی ا. اثر امواج تلفن همراه در دوران بارداری بر سطح سرمی هورمونهای جنسی و سلول های دودمانی جنسی فرزندان ماده بالغ موش های صحرایی. مجله دانشگاه علوم پزشکی اردبیل. 1395;شماره1:23-31

8.            رضوی مک. مطالعه ایمونوهیستوشیمی و هیستوپاتولوژی تاثیر امواج موبایل بر بافت مغز در موش صحرایی 2016.

9.            Vannucci RCJPr. Experimental biology of cerebral hypoxia-ischemia: relation to perinatal brain damage. 1990. p. 317.

10.          Zhu C, Xu F, Wang X, Shibata M, Uchiyama Y, Blomgren K, et al. Different apoptotic mechanisms are activated in male and female brains after neonatal hypoxia–ischaemia. 2006;96(4):1016-27.

11.          Millar LJ, Shi L, Hoerder-Suabedissen A, Molnár ZJFicn. Neonatal hypoxia ischaemia: mechanisms, models, and therapeutic challenges. 2017;11:78.

12.          Nabetani M, Shintaku H, Hamazaki TJPr. Future perspectives of cell therapy for neonatal hypoxic–ischemic encephalopathy. 2018;83(1-2):356.

13.          Luo L, Chen D, Qu Y, Wu J, Li X, Mu D. Association between hypoxia and perinatal arterial ischemic stroke: a meta-analysis. PLoS One. 2014;9(2):e90106.

14.          Lu B, Nagappan G, Lu Y. BDNF and synaptic plasticity, cognitive function, and dysfunction.  Neurotrophic factors: Springer; 2014. p. 223-50.

15.          Becke A, Müller P, Dordevic M, Lessmann V, Brigadski T, Mueller NJFip. Daily intermittent normobaric hypoxia over 2 weeks reduces BDNF plasma levels in young adults-A randomized controlled feasibility study. 2018;9:1337.

16.          Nai Y, Liu H, Bi X, Gao H, Ren CJH, toxicology e. Protective effect of astaxanthin on acute cerebral infarction in rats. 2018;37(9):929-36.

17.          Rice JE, 3rd, Vannucci RC, Brierley JB. The influence of immaturity on hypoxic-ischemic brain damage in the rat. Annals of neurology. 1981;9(2):131-41.

18.          Gonzalez-Rodriguez PJ, Xiong F, Li Y, Zhou J, Zhang L. Fetal hypoxia increases vulnerability of hypoxic-ischemic brain injury in neonatal rats: role of glucocorticoid receptors. Neurobiology of disease. 2014;65:172-9.

19.          Kıvrak EG, Yurt KK, Kaplan AA, Alkan I, Altun GJJoM, Ultrastructure. Effects of electromagnetic fields exposure on the antioxidant defense system. 2017;5(4):167-76.

20.          Shabani M, Aghapour M, Parsania SJP, Pharmacology. Mobile phone exposure during pregnancy disrupts learning and memory in rat offsprings. 2013;16(4):404-14.

21.          Lai PC, Huang YT, Wu CC, Lai CJ, Wang PJ, Chiu TH. Ceftriaxone attenuates hypoxic-ischemic brain injury in neonatal rats. Journal of biomedical science. 2011;18:69.

22.          Fraser PAJFRB, Medicine. The role of free radical generation in increasing cerebrovascular permeability. 2011;51(5):967-77.

مطالعه حیوانی است و پرسشنامه ندارد.