اندازه گیری میزان ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﯿﻦ موجود در ﻋﺴﻞﻫﺎی ﺗﻮﻟﯿﺪی اﺳﺘﺎن سیستان و بلوچستان

تأمین امنیت غذایی جمعیت در حال رشد با توجه به محدود بودن منابع طبیعی و به گونه ای که محیط  کمترین تأثیر را متحمل گردد یکی از مهم ترین مباحث در جهان به شمار می رود(1). عسل ماده ی مغذی است که دارای خواص درمانی ارزشمندی است. ماده ای شیرین که از شهد گلها و گیاهان معطر و شفابخش توسط زنبور عسل پس از مکیدن، تغلیظ و تغییر شکل  دادن، ساخته شده و به عنوان یک غذای خوشمزه و کامل در دسترس انسان قرار میگیرد(2).

ترکیب شیمیایی عسل تقریبا حاوی 80 درصد کربوهیدرات، 35 درصد گلوکوز ، 40 درصد فروکتوز ،5درصد ساکاروز و20 درصد آب می باشد (3). این ترکیبات باتوجه به گونه ی گیاهی، آب و هوا، شرایط جغرافیایی، شرایط محیطی و همچنین روش زنبورداران در تولید عسل متغیر است (1).

عسل از دوران باستان نه تنها به عنوان یک ماد ه غذایی بلکه به طور وسیعی جهت درمان بسیاری از بیماریها و مشکلات استفاده شده است. عسل در واقع ترکیبی از کربوهیدرات، پروتئین، آمینواسید، ویتامین، مواد معدنی و آنتی اکسیدان ها است(4). در کنار تمامی خواص مفید این ماده غذایی، می توان از عسل به عنوان شاخصی برای اندازه گیری آلودگی محیطی مانند آلودگی به آفت کشها، رادیونوکلئیدها و فلزات سنگین مانند کادمیوم، سرب، کروم، آرسنیک، جیوه،قلع و نیکل استفاده کرد. حضور فلزات سنگین در عسل میتواند برای مصرف کنندگان نگران کننده و خطرناک باشد(5). عسل می تواند توسط منابع مختلفی آلوده شود. این منابع را می توان به دو دسته مهم طبقه بندی کرد: یکی عوامل آلوده کننده با منشاء محیطی و دیگری مربوط به پرورش و نگه داری زنبور عسل است(6) . از انجایی که زنبور عسل پیوسته در محدوده ای 7 کیلومترمربع در معرض الوده کننده ها ی محیطی قرار می گیرد لذا احتمال الودگی با فلزات سنگین بسیار بالا است یکی از مهم ترین عوامل محیطی، فلزهای سنگین هستند که آثار سوء آنها را می توان در درازمدت مشاهده کرد امروزه فلزات سنگین از مهمترین منابع آلوده  کننده و مشکل جدی برای سلامت عموم محسوب می شوند. سرب یکی از چهار فلزی است که بیشترین عوارض را بر سلامتی انسان دارد(7و8). اختلال بیو سنتز هموگلوبین و کم خونی ، افزایش فشار خون و آسیب های کلیوی از جمله عوارض منفی افزایش غلظت سرب در بدن می باشند و تداخل و جذب طولانی مدت قلع ، باعث بروز عوارضی همچون کم خونی ، کندی رشد و اختلال در عملکرد کبد می شود(9).

به طور کلی اختلالات عصبی، انواع سرطانها، فقر مواد مغذی، چاقی، اختلالات تنفسی و قلبی-عروقی، آسیب به کبد، کلیه ها و مغز، آلرژی و آسم، اختلالات غدد درون ریز، عفونت های ویروسی مزمن، اختلال در عملکرد آنزیم ها، کم خونی، خستگی، سردرد و سرگیجه، تضعیف سیستم ایمنی بدن، تخریب ژنها، پیری زودرس، اختلالات پوستی، کاهش حافظه، بی اشتهایی، التهاب مفاصل، پوکی استخوان و در موارد حاد مرگ از نتایج ورود فلزات به بدن انسان می باشد(10). از طرفی خاصیت سمی و قابلیت تجمع زیستی فلزات در گیاهان و جانوران و نیز ورود آنها به زنجیره ی غذایی خطرات ناشی از آنها را دو چندان ساخته و تأثیرات اکولوژیکی زیاد به وجود می اورد(11و12).

در مطالعه ی حاضر، میزان فلزات سنگین سرب، کادمیوم و قلع موجود در عسل پنج منطقه در استان سیستان و بلوچستان مورد بررسی قرار میگیرد .هدف این بررسی تعیین این عناصر در عسلهای عرضه شده در استان  و مقایسه ی با میزان استاندارد میباشد.

محمودی در سال 1393 در تحقیقی تحت عنوان آلودگی عسل های تولیدی ایران به فلزهای سنگین به این نتایج دست یافتند  در بیشتر بررسی ها آلودگی عسل ایران به فلزهای سنگین بسیار ناچیز بود، ولی گزارش هایی هم از آلودگی بالا به خصوص در مناطق صنعتی کشور وجود داشت. میزان آلودگی در عسل نسبت به خود زنبور عسل و گرده بسیار کمتر بود. به نظر می رسد مسمومیت حاد در اثر مصرف عسل آلوده به فلزهای سنگین در ایران دور از انتظار است(6).

مشتاقی بروجنی در سال 1397 در تحقیی تحت عنوان مطالعه ی مقادیر برخی فلزات سنگین در عسل های تولیدی استان چهار محال و بختیاری به این نتایج دست یافتند عدم وجود عنصر جیوه در تمامی نمونه های مورد مطالعه بود. میزان کادمیوم در عسلهای لردگان ( 58/6 میکروگرم در کیلوگرم به طور معنی داری بالاتر از سایر مناطق بودعسل های مناطق اردل و ارجنک به ترتیب با میزان 23 و11/22 میکروگرم در کیلوگرم حاوی مقادیر بالاتری سرب بودند. کمترین میزان کادمیوم و سرب به ترتیب در عسلهای مناطق اردل08/ میکروگرم در کیلوگرم و لردگان 90/8 میکروگرم در کیلوگرم بود(7).

نبی لو در سال 1396 در تحقیقی تحت عنوان بررسی میزان سرب و قلع در عسلهای تصفیه شده، تصفیه نشده و مومدار استان زنجان به این نتایج دست یافتند بیشینه میانگین سرب و قلع به ترتیبPPb116و PPm27/221که مربوط به عسل موم دار بود. مهمترین دلیل آلودگی این عسل ها به سرب، وجود کارخانه سرب و روی در استان زنجان و وجود قلع در عسل مومدار به دلیل شکل نگهداری آن که در قوطیهای حلبی (قلع اندود) می باشد. همچنین مقایسه میانگین میزان فلزات سنگین عسل با استانداردهای سازمان جهانی بهداشت نیز بیانگر آن بود که میزان فلزات سنگین سرب در سه نوع عسل، کمتر از حد استانداردPPb220و میزان فلز قلع در عسلهای تصفیه نشده و تصفیه شده، کمتر از حد استاندارد و در عسل موم دار نزدیک به میزان استانداردPPM250 بود. بنابراین موم دار  بودن عسل روی میزان سرب و قلع آن تأثیر داشته است. نتایج به دست آمده نشان داد مصرف عسل های مورد آزمون استان زنجان برای سلامت عمومی خطری ندارد(13).

رو ام در سال 2013 در تحقیقی تحت عنوان ارزیابی ریسک از فلزات سنگین در عسل مصرف شده در استان ژجیانگ، جنوب شرقی چین نتایج مطالعه انجام شده برروی 48 نمونه  در چین نشان داد که میانگین عناصرکادمیوم، سرب، آرسنیک و جیوه به ترتیب 98/33. 44/13و 65/1بسیار پایینتر از مقادیر اندازه گیری شده در ایران است(14).

فریدز در سال 2006 در تحقیقی تحت عنوان فلزات سنگین ومحتوای عناصر کم یاب دیگر در عسل زنبور عسل شیلیا به این نتایج دست یافتند  آلومینیوم با میانگین15/6±53/4 میلیگرم بر کیلوگرم در بیش ترین میزان خود قرار داشت و کادمیوم با میزان 1%تا 5% کم ترین عنصر در بین همه بود. میزان بالای آلومینیوم به دلیل قرار داشتن کلنیها در زمین های با خاک های آتشفشانی نسبت داده شد(15).

متوسط میزان سرب موجود درعسل طبیعی درسطح استان سیستان و بلوچستان و به تفکیک منطقه جغرافیایی چقدر است؟

متوسط میزان کادمیوم موجود درعسل طبیعی در سطح استان سیستان و بلوچستان و به تفکیک منطقه جغرافیایی چقدر است؟

متوسط میزان قلع موجود درعسل طبیعی در سطح استان سیستان و بلوچستان و به تفکیک منطقه جغرافیایی چقدر است؟

تعیین متوسط  میزان فلزات سنگین سرب،کادمیوم و قلع موجود در عسل های تولیدی استان سیستان و بلوچستان

تعیین متوسط سرب در عسل موجود  در سطح استان سیستان و بلوچستان و به تفکیک منطقه جغرافیایی

تعیین متوسط کادمیوم  در عسل موجود درسطح استان سیستان و بلوچستان و به تفکیک منطقه جغرافیایی

تعیین متوسط قلع  در عسل موجود درسطح استان سیستان و بلوچستان و به تفکیک منطقه جغرافیایی

 سازمان محیط زیست، تولید کنندگان و فروشندگان عسل،دانشگاه

فلز سنگین:  (به انگلیسی: Heavy metal) اصطلاحی در شیمی است که به فلزها یا شبه‌فلزهای دارای اثرات زیست‌محیطی اشاره دارد. خاستگاه این واژه، از خطرناکی و آسیب‌زایی فلزهای سنگین در محیط زیست برآمده است و منظور از آن بیشتر سرب، جیوه و کادمیوم بوده‌است (به دلیل چگالی بیشتر آن‌ها نسبت به آهن)؛ با این‌حال، امروزه همه فلزها و شبه‌فلزهای آسیب‌رسان و سمی (فارغ از مقدار چگالی) نظیر آرسنیک را در بر می‌گیرد.

معیارهای مورد استفاده جهت تعریف فلزات سنگین عبارتند از چگالی، وزن اتمی، عدد اتمی و جایگاه عنصر در جدول تناوبی.

مقطعی توصیفی تحلیلی

عسل تولیدی استان سیستان و بلوچستان

با توجه به اینکه در مطالعه حاضر هدف پژوهش تعیین متوسط فلزات سنگین در استان سیستان و بلوچستان میباشد برای دستیابی به این منظور از براوردهای فاصله ای استفاده میشود، از فرمول زیر برای تعیین حجم نمونه استفاده میگردد.

که با در نظر گرفتن مطالعه نبی لو و همکاران مقادیر α=0.05 d=20 , Ϭ²=58.88  و انجام محاسبات تعداد 33 نمونه بدست آمد.با توجه به تقسیم بندی استان یه سه منطقه شمال ( زاهدان و زابل)، مرکز (خاش ، ایرانشهر و سراوان) و جنوب (سرباز و نیکشهر و چابهار)  بنابراین از هر منطقه 11 نمونه و از هر شهر به تعداد مساوی نموته برداری خواهد شد.

.تمامی نمونه های عسل تا زمان انجام آزمون در ظروف تمیز در دمای 4درجه ی سانتیگراد نگهداری خواهد شد.

تصادفی-طبقه ای   (ازهر سه منطقه شمال، مرکز و جنوب استان و از همه شهرستانها بصورت تصادفی نمونه برداری میشود.)

ب .در این مطالعه سعی میشود ازعسل تولیدی شهرستانهایی  که سه منطقه شمال، مرکز و جنوب استان را در بر میگیرند (در مناطقی که در تولید عسل استان پیشرو بوده و به بازار نمونه عرضه میکنند) به طور تصادفی نمونه برداری صورت گیرد .تمامی نمونه های عسل تا زمان انجام آزمون در ظروف تمیز در دمای 4درجه ی سانتیگراد نگهداری خواهد شد.

مقدار سرب و کادمیوم و قلع با روش آنالیز جذب اتمی _ کوره گرافیتی بر مبنای روش خاکسترسازی با توجه به روش پیشنهادی استاندارد ملی ایران
 استفاده می شود .

برای آﻣﺎده ﺳﺎزی ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ، 10 ﮔﺮم از ﻫﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻋﺴﻞ ﺑﻪ ﻃﻮر دﻗﯿﻖ در ﮐﺮوزه ﻫﺎﯾﯽ از ﺟﻨﺲ ﮐﻮارﺗﺰ ﮐﻪ از ﻗﺒﻞ درﻣﺤﻠﻮل اﺳﯿﺪ ﮐﻠﺮﯾﺪرﯾﮏ 5 درﺻﺪ ﻏﻮﻃﻪور ﺷﺪه است، رﯾﺨﺘﻪ و ﺑﻪ آن روﻏﻦ زﯾﺘﻮن اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه و ﺳﭙﺲ روی ﺻﻔﺤﻪی داغ ﻗﺮار داده ﺗﺎ آب ﻋﺴﻞ ﺗﺒﺨﯿﺮ ﺷود . ﺣﺮارت دادن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻃﻮل می انجامد ﮐﻪ ﻋﺴﻞ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ زﻏﺎل درآید. ﺳﭙﺲ ﻧﻤﻮﻧ ﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﮐﻮره ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪه و در دﻣﺎی 550 درﺟﻪی ﺳﺎﻧﺘﯽﮔﺮاد ﺑﻪ ﻣﺪت 24 ﺳﺎﻋﺖ ﺣﺮارت داده ﺗﺎ ﻧﻤﻮﻧ ﻪﻫﺎی ﻋﺴﻞ ﮐﺎﻣﻼً ﺳﻮزاﻧﺪه ﺷﺪه و ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﺑﻪ دﺳﺖآید . در اداﻣﻪ، ﮐﺮوزه ﻫﺎ را از ﮐﻮره ﺧﺎرج ﮐﺮده ﺗﺎ ﺧﻨﮏ ﺷﻮﻧﺪ . ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﮐﺎﻣﻼً ﺳﻔﯿﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻓﺎﻗﺪ ذرات ﺟﺎﻣﺪ ﺳﯿﺎه ﺑﺎﺷﺪ. در ﻣﻮاردی ﮐﻪ ذرات ﺟﺎﻣﺪ و ﺳﯿﺎه دﯾﺪه ﺷود، ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎ در ﮐﻮره ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪه، ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺗﻼﻟﺆ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮی و ﺳﭙﺲ ﺳﻔﯿﺪ ﭘﯿﺪا ﮐنند. ﭘﺲ از ﺧﺎرج ﮐﺮدن ﻧﻤﻮﻧ ﻪﻫﺎ از ﮐﻮره، ﺑﻪ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه cc 25 اﺳﯿﺪ ﮐﻠﺮﯾﺪرﯾﮏ 2 ﻣﻮﻻر اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه و روی ﺻﻔﺤﻪی داغ ﺣﺮارت داده ﺗﺎ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﮐﺎﻣﻼً در اﺳﯿﺪ ﺣﻞ ﺷود. ﺳﭙﺲ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ ﺑﻪ دﯾﺴﮑﺎﺗﻮر ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪه ﺗﺎ ﺧﻨﮏ ﺷﻮﻧﺪ و در اﻧﺘﻬﺎ ﺑﺎ اﺳﯿﺪ ﮐﻠﺮﯾﺪرﯾﮏ 2 ﻣﻮﻻر ﺑﻪ ﺣﺠﻢ 50cc رﺳﺎﻧﺪه میگردد.

 میزان فلزات سنگین موجود در محلول هضم اسیدی شده توسط دستگاه جذب اتمی قرائت میگردد.

پس از جمع آوری داده ها و اطمینان از کیفیت اطلاعات اقدام به توصیف داده ها میشود. برای این منظور از روشهای آمار توصیفی مانند رسم نمودارهای متداول آماری، ترسیم جداول توزیع فراواتی و محاسبه شاخص ها استفاده میشود. همچنین برای تعیین متوسط میزان فلزات سنگین از براوردهای فاصله ای 95% استفاده میشود.

برای توصیف و تحلیل از نرم افزار spss نسخه 22 استفاده میشود.

محدودیت ندارد

فلزات سنگین ، عسل ، سیستان و بلوچستان

1.  Duruibe JO, Ogwuegbu M, Egwurugwu J. Heavy metal pollution and human biotoxic effects. International Journal of physical sciences. 2007;2(5):112-8.

2.  Bilandžić N, Đokić M, Sedak M, Kolanović BS, Varenina I, Končurat A, et al. Determination of trace elements in Croatian floral honey originating from different regions. Food Chemistry. 2011;128(4):1160-4.

3.            رسول ب, سیداحمد م, سیدداوود ج, مصطفی ط. بررسی وضعیت عناصر سنگین در عسل، گرده و بدن زنبوران بالغ زنبورداری های استان تهران.

4. Ediriweera E, Premarathna N. Medicinal and cosmetic uses of Bee’s Honey–A review. Ayu. 2012;33(2):178.

5. Celli G, Maccagnani B. Honey bees as bioindicators of environmental pollution. Bulletin of insectology. 2003;56(1):137-9.

6. Mahmoudi R, Moosavy M, Norian R, Kazemi S, Nadari MRA, Mardani K. Detection of oxytetracycline residues in honey samples using ELISA and HPLC methods. Pharmaceutical sciences. 2014;19(4):145.

7.            بروجنی م, حمداله, صدرآباد خ, بنیادیان, زاده و, آلاله. مطالعه مقادیر برخی فلزات سنگین در عسل های تولیدی استان چهار محال و بختیاری. مجله دامپزشکی ایران. 2018;14(1):62-9.

8.  Muñoz E, Palmero S. Determination of heavy metals in honey by potentiometric stripping analysis and using a continuous flow methodology. Food chemistry. 2006 Feb 1;94(3):478-83.

9.  Jelinek C. Levels of lead in the United States food supply. Journal-Association of Official Analytical Chemists. 1982;65(4):942-6.

10. Pohl P. Determination of metal content in honey by atomic absorption and emission spectrometries. TrAC Trends in Analytical Chemistry. 2009 Jan 1;28(1):117-28

11. Singh A, Sharma RK, Agrawal M, Marshall FM. Health risk assessment of heavy metals via dietary intake of foodstuffs from the wastewater irrigated site of a dry tropical area of India. Food and Chemical Toxicology. 2010;48(2):611-9.

12. Kokot ZJ, Matysiak J. Inductively coupled plasma mass spectrometry determination of metals in honeybee venom. Journal of pharmaceutical and biomedical analysis. 2008 Nov 4;48(3):955-9.

13.          سمیرا نل, عباسعلی م, حسین شل. بررسی میزان سرب و قلع در عسل های تصفیه شده، تصفیه نشده و موم دار استان زنجان.

14.          Ru Q-M, Feng Q, He J-Z. Risk assessment of heavy metals in honey consumed in Zhejiang province, southeastern China. Food and chemical toxicology. 2013;53:256-62.

15.          Fredes C, Montenegro G. Heavy metal and other trace elements contents in honey bee in Chile. Cien. Inv. Agr.(in English) 33 (1): 50-58. Ciencia e Investigación Agraria. 2006;33(1):50-8

ندارد