تحلیل و انالیز روند اپیدمیولوژیک بیماری سل در استان سیستان و بلوچستان طی سال های 1398-1394.

سل یک بیماری عفونی است که در اثر باکتری بنام مایکوباکتریوم سلی (مایکوباکتریوم های توبرکلوزیس، بوویس و افریکانوم) ایجاد می شود. نوع انسانی این بیماری در اکثر موارد ناشی از مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است(1).

این باکتری تقریبا تمام اعضای بدن را مبتلا می سازد اما شایع ترین نوع بیماری، سل ریوی است که تقریبأ 80 درصد موارد ابتلا به سل را تشکیل می دهد. راه انتقال عفونت در اکثر موارد از راه تنفس است. میکروب سل پس از ورود به ریه و ایجاد ضایعه اولیه میتواند از طریق جریان خون، عروق لنفاوی برونش ها و یا به علت مجاورت اعضا، مستقیمأ به دیگر قسمت های بدن منتشر شود به دو شکل ریوی و خارج ریوی  ایجاد بیماری نماید(2).

در شکل ریوی غالبا بافت ریه را درگیر میکند اما شکل غیر ریوی تقریبأ تمام اعضای بدن در معرض ابتلا هستند ولی شایع ترین نقاط درگیر عبارتند از غدد لنفاوری، پلرو (پرده جنب)، دستگاه ادراری، تناسلی، استخوان ها روده و پرده مننژ می باشد (3).

بیماری سل قدیمی ترین کشنده ترین بیماری عفونی به ویژه  در بین زنان در سنین باروری است و از آنجایی که بیشتر افراد جوان در سنین باروری مبتلا می سازد بیشترین سهم کودکان یتیم ناشی از بیماری ها مربوط به این بیماری است (4). بر اساس آمار جهانی در هر ثانیه یک نفر به باسیل سل آلوده می شود، یک نفر در هر 4 ثانیه مبتلا می شود و یک نفر در هر 10 ثانیه به دلیل ابتلا به سل جان خود را از دست می دهد (5).

بیش از 90 درصد موارد بیماری و مرگ ناشی از سل در کشور های در حال توسعه رخ می دهد. کشورهایی که 75 درصد موارد بیماری در آنها فعال ترین گروه سنی به لحاظ اقتصادی (یعنی 15 تا 54 سالگلی ) تعلق دارد. چنانچه درمان مناسب صورت گیرد تقریبا تمامی عفونت های ناشی از سویه های حساس به دارو بهبود می یابند اگر درمان انجام نشود بیش از نیمی از موارد طی پنج سال فوت خواهند کرد (6).

برآورد شده است که سالانه 10 میلیون نفر به دلیل بار اقتصادی این بیماری، زیر خط فقر قرار می گیرند و اگر فردی به بیماری سل مبتلا شود، به طور متوسط4-3 ماه کار خود را از دست می دهد که منجر به از دست رفتن 30-20 درصد از درامد سالانه خانواده می شود(7).

خمرنیا و همکاران در پژوهش خود در استان محروم سیستان و بلوچستان پس از اجرای طرح تحول سلامت به این نتیجه رسیدند که حدود 99/12 درصد از خانوارهای استان با هزینه های کمرشکن ناشی از هزینه های سلامت مواجه بودند. (8).

علاوه بر هزینه های ویرانگر ناشی از این بیماری، پیامدهای منفی غیرمستقیم بر بیمار تحمیل می شود و باعث عدم پذیرش بیمار توسط جامعه،خانواده و دوستان نیز می شود(9).

سازمان جهانی بهداشت در سال 2019 میزان بروز سل در ایران 14 مورد به ازای هر صد هزار نفر و میزان مرگ ناشی از سل را 9 درصد گزارش کرده است (10).

میزان بروز سل در نقاط مختلف کشور یکسان نمی باشد، در حاشیه کشور از قبیل سیستان و بلوچستان، خراسان، مازندران، گیلان، آذربایجان غربی و شرقی، اردبیل کردستان، خوزستان و سواحل جنوبی بالا است، اما در قسمت های مرکزی کشور پایین تر است. در میان استان های کشور نیز، استان گلستان و سیستان و بلوچستان بیشترین میزان بروز و شیوع را در کشور دارا هستند (11).

در مطالعات مختلف عوامل متعددی از جمله ایجاد تاخیر در تشخیص، مقاومت دارویی، مهاجرت، نقش کشورهای همسایه به ویژه افغانستان و پاکستان، فقر، اعتیاد، استعمال دخانیات و مصرف مواد مخدر، عفونت HIV را در عدم موفقیت درمان و کنترل بیماری موثر دانسته اند (14-13-12).

بررسی روند بیماری ها یکی از روش های تحلیل اپیدمیولوژیک می باشد که برای نظارت، کنترل، پیش بینی بازنگری برنامه ها تحلیل خط مشی و سبب شناسی بیماری ها مورد استفاده قرار می گیرد. مرور روند شاخص ها و بررسی تغییرات آن به برنامه ریزان سلامت این امکان را می دهد تا عملکرد نظام سلامت را در طول دوره های زمانی ارزیابی و مشخص نمایند که برنامه اجرایی همراه با بهره گیری از امکانات و تسهیلات بهداشتی و درمانی منابع انسانی و پولی تا چه حدی ما را در دستیابی به اهداف یاری نموده و چه پیامد هایی را برای حل مشکلات سلامت خواهد داشت (15).

همچنین تعیین تغییرات روند بیماری ها میتواند ابزار مفیدی برای ارزیابی کارایی و اثربخشی برنامه های کنترلی بهداشت، اقدامات به کارگرفته شده، عملکرد کارکنان بهداشتی و درمانی و تصمیم گیری برای برنامه ریزی های بهداشتی باشد (16).

با توجه به اینکه سل یکی از بیماری های مهم کشور ایران می باشد و استان سیستان و بلوچستان به علت هم مرزی وجود تبادلات و تردد های مرزی با دو کشور پاکستان و افغانستان(کشورهای آلوده) بالاترین میزان بروز سل را در کشور دارد و با درنظر گرفتن این نکته که آمارهای کشوری، استانی و شهرستانی مربوط به بیماری سل به صورت ارقام خام و بدون هرگونه تحلیل می باشند، لذا انجام مطالعات اپیدمیولوژی روی بیماری سل در این استان ضرورت پیدا میکند با درنظرگرفتن این موضوع مطالعه حاضر با تحلیل و انالیز، روند اپیدمیولوژیک بیماری سل و در استان سیستان و بلوچستان طی سال های 1398-1394. انجام خواهد گرفت.

مروری بر تحقیقات انجام شده(پیشینه پژوهش)

مطالعات داخلی

بیرانوند و همکاران در مطالعه خود با عنوان بررسی اپیدمیولوژیک بیماری سل در استان ایلام طی سال های 1390-1384 به روش مقطعی توصیفی- تحلیلی، برروی پرونده 361 بیمار مبتلا به سل از سال1384 تا1390 انجام شد. متغیرهای دموگرافیک و سایر داده های مورد نیاز گردآوری شد. داده های به دست آمده از طریق نرم افزار16 SPSS- مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفتند. به این نتیجه رسیدند که از بین 4/42%بیماران مرد و6/52% از بیماران در مناطق شهری زندگی می کنند. در بین بیماران7/76%سل ریوی و3/23% از آنها سل خارج ریوی داشتند. در بین بیماران مبتلا به سل ریوی1/76% اسمیر خلط مثبت داشته اند. از نظر سل خارج ریوی بیشترین عضو درگیر غدد لنفاوی با 9/6%بوده است. در41% موارد اسمیر خلط مثبت فاصله زمانی بین شروع علائم تا تشخیص بیماری، بیش از 2ماه طول کشیده است. با توجه به میزان بالای سل ریوی اسمیر مثبت (1/76%) و همچنین فاصله زمانی بیش از دو ماه بین شروع علائم تا تشخیص این بیماران(41%)، جهت جلوگیری از انتقال هرچه بیشتر بیماری سل و کنترل آن، آموزش عموم مردم، اقدامات پیشگیرانه و غربالگری به موقع توصیه می شود (17).

بیرانوند و همکاران در مطالعه خود با عنوان بررسی اپیدمیولوژیک بیماری سل در جنوب غربی ایران: گزارش کوتاه به روش گذشته‌نگر توصیفی- تحلیلی در استان خوزستان طی سال‌های 1384 تا1391، بر روی پرونده 6363 بیمار مبتلا به سل با روش سرشماری بررسی شد و با استفاده از نرم‌افزار TB Register متغیرهای دموگرافیک و اطلاعات اپیدمیولوژیک و بالینی ثبت گردید و از طریق نرم‌افزار SPSS ویراست 16 مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفتند. به این نتیجه رسیدند که میانگین سن بیماران 18±3/39 سال بود که میانگین سن زنان به طور متوسط 1/2 سال از مردان بیشتر بود (0001/0P=). از کل بیماران 7/75% مبتلا به سل ریوی و 7/2% آلوده به HIV بودند. روند تغییرات میزان بروز سل در سال‌های مورد مطالعه معنادار بود (05/0>P). ابتلای همزمان عفونت HIV و بیماری سل در جنوب غربی ایران شیوع بالایی دارد. غربالگری، آموزش و اقدامات پیشگیرانه جهت کنترل بیماری سل توصیه می‌شود(18).

موسوی و همکاران در مطالعه خود با عنوان بررسی اپیدمیولوژیک بیماری سل در استان خوزستان طی سال های 1392-1384 به روش همگروهی تاریخی برروی تمام بیماران مسلول استان خوزستان طی سالهای 92- 84 انجام شد. اطلاعات جمعیتی استان از سایت مرکز ملی آمار ایران و داده های موجود در پرونده الکترونیک بیماران، جمع آوری و با استفاده از نرم افزار 22spss تجزیه و تحلیل شد. در مجموع 7009 بیمار مسلول در استان ثبت گردید که میانگین و میانه سنی آن ها به ترتیب 3/18 ±5/39 و 35 سال، بود. عمده بیماران مبتلا به سل مرد (3/57 % ، شهرنشین 80 % و 5/98 درصد دارای ملیت ایرانی بودند. از کل موارد ثبت شده6374 (%9/90) بیماران به سل ریوی مبتلا و در میان موارد خارج ریوی نیز بیشترین اندام درگیر مربوط به غدد لنفاوی (35 درصد) بود. متوسط میزان بروز سل طی سال های مطالعه 60/17 در یکصدهزار نفر بوده و بنظر می رسد روند بروز اختصاصی سنی بیماری در حال افزایش است. توزیع سنی بیماران بیانگر انتقال فعال بیماری در جامعه بوده و با توجه به شهرنشین بودن اغلب بیماران و قابلیت انتقال بالای بیماری، افزایش بیماریابی در مناطق شهری می تواند موجب کنترل سل در جامعه گردد(19).

حشمتی و همکاران در مطالعه خود با عنوان مطالعه اپیدمیولوژیک بیماری سل در شهرستان گالیکش بین سال های 90-1385 به روش مقطعی بر روی  178 پرونده بیماران مسلول در شهرستان گالیکش در بازه زمانی 1390-1385 به روش سرشماری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها، در این مطالعه چک لیست استاندارد بود. داده ها با استفاده از نرم افزار آماری SPSS18 و آمار توصیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. و به این نتیجه رسیدند که میانگین سن بیماران مورد بررسی20/58±45/87 بود. 74/7% از بیماران دارای سل ریوی بودند. 55/1% از بیماران زن بودند. 69/7% از بیماران در روستا زندگی میکردند. 63/5% از بیماران متأهل بودند.27% از بیماران دارای سابقه ابتلای اعضای درجه یک خانواده بودند و 9/7% از بیماران دارای سابقه زندان بودند.بیشترین فراوانی بیماران سل ریوی مربوط به سل ریوی اسمیر مثبت با 56/2% بود.بیشترین نوع سل خارج ریوی مربوط به سل غدد لنفاوی با 33/33% بود. اکثر بیماران دارای سل ریوی اسمیر مثبت بودند، لذا توصیه می شود بیماریابی، غربالگری و مداخلات آموزشی در گروههای در معرض خطر و افرادی دارای اختلال در کارکرد غدد لنفاوی صورت گیرد(20).

بدیعی و همکاران در مطالعه خود با عنوان بررسی اپیدمیولوژی بیماری سل طی سال های 1391-1389 در شهرستان تربت حیدریه به روش توصیفی، مقطعی انجام شد. داده‌های مربوط به مطالعه از پرونده‌های مربوط به بیمارانی که طی سال‌های 1391-1389 به مراکز بهداشتی درمانی شهرستان تربت حیدریه مراجعه نموده بودند، بدست آمد. داده‌های خام در فرم از پیش طراحی شده ثبت گردید. تحلیل داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی و با کمک نرم افزار SPSS نسخه 21 انجام شد. نتایج نشان داد از مجموع 1874 نفر بیمار مشکوک به سل مراجعه کننده به مراکز بهداشتی شهرستان تربت حیدریه  67 مورد با آزمایش مستقیم یا همراه با کشت تشخیص داده شدند. از بین افراد مورد مطالعه 1031 نفر (55درصد) زن و 843 نفر (45درصد) مرد بودند که در محدوده‌ی سنی 2 تا 90 سال با میانگین سنی 50 سال قرار داشتند. 58 درصد مراجعین روستایی و 42 درصد نیز شهری بودند. 97 درصد بیماران مبتلا به سل ریوی و 3 درصد هم سل خارج ریوی داشتند. بیشترین موارد سل خارج ریوی مربوط به غدد لنفاوی بود. براساس یافته‌های به دست آمده، لزوم توجه بیشتر به امر بیماریابی به‌ویژه در گروه سنی 65 سال و بالاتر، برگزاری کارگاه‌های آموزشی در مورد بیماریابی، شناسایی به موقع بیماران و اطلاع رسانی به مردم با استفاده از رسانه‌های گروهی پیشنهاد می‌گردد(21).

ملائی‌پور و همکاران در مطالعه خود با عنوان جنبه‌های اپیدمیولوژیک بیماری سل در استان تهران: یافته‌های یک دوره 9 ساله به روش سرشماری همه بیماران مبتلا به سل ثبت شده در نظام مراقبت بیماری سل در استان تهران طی سال‌های 92-1384 وارد مطالعه شدند. میزان بروز سل در طی سال‌های مورد بررسی محاسبه و روند موارد بیماری به صورت نمودار خطی گزارش گردید. تجزیه و تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار Stata 11.2 و در سطح اطمینان 95% انجام شد. به این نتیجه رسیدند که  11446 بیمار مسلول مورد بررسی قرار گرفتند. میانگین سنی بیماران40/47 سال (89/21 ±)  بود. 45/51% بیماران زن، 52/69% ایرانی، 13/93% مورد جدید بیماری و 49/3% مبتلا به عفونت توام با ویروس نقص سیستم ایمنی انسانی (HIV) بودند. در مجموع 84/48% موارد مسلول، مبتلا به سل ریوی اسمیر مثبت، 98/20% مبتلا به سل ریوی اسمیرمنفی و 19/30% از بیماران دارای سل خارج ریوی بودند. نسبت جنسیت، سن، محل اقامت، سابقه تماس با فرد بیمار، بستری در بیمارستان و مورد بیماری در بیماران ایرانی و افغانی تفاوت معنا‌دار داشت(P<0.001). روند افزایشی در میزان بروز هر سه نوع سل در طی سال‌های اخیر مشاهده شد.
و تاکید کردند که  با وجود روند کاهشی بروز سل در کشور، نتایج مطالعه حاکی از روند افزایشی بیماری در استان تهران است. شیوع بالای عفونت سل توام با HIV، مهاجرت افاغنه به کشور، افزایش حساسیت سیستم بهداشتی و بهبود نظام ثبت در سال‌های اخیر از دلایل احتمالی افزایش میزان بروز بیماری می‌باشد(22).

رحمانیان و همکاران در مطالعه خود با عنوان وضعیت اپیدمیولوژیک بیماری سل در ده سال اخیر در شهرستان جهرم (1384-1393) به روش توصیفی – تحلیلی طی سال های 1384تا 1393 انجام و  پرونده کلیه بیماران مبتلا به سل بررسی شد. داده ها از طریق نرم افزار spss با روش آمار توصیفی و آزمون  های کای اسکوور و تی مستقل در سطح معنی داری p<.05 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. از 114 بیمار ثبت شده 5/67 درصد بیماران مرد، 3/69 درصد دارای سل ریوی و1/6 درصد  آلوده به HIV بودند . همچنین 6/31 درصد بیماران افغانی و 64 درصد شهری بودند. بیشترین فراوانی  بیماری سل در گروه زیر 40 سال (7/44 درصد ) بود. اختلاف معنی داری در نوع سل  بر حسب جنس، ملیت ، محل سکونت و شغل مشاهده نگردید (p˃.05)  ولی این  اختلاف  بر حسب سابقه تماس با موارد مسلول معنی دار بود  (p<.05)  همچنین  اختلاف معنی داری بین میانگین سن ابتلا به سل ریوی و خارج ریوی مشاهده نشد(P<=.652 ) حال آنکه اختلاف بین نتیجه درمان کلیه موارد سل و اجرای DOTS معنی دار بود.(P<.001). با توجه به سن پایین افراد مبتلا  در مطالعه حاضر به نظر می رسد که برای رسیدن به اهداف تعیین شده و موفقیت بیشتر در مبارزه با بیماری باید توجه بیشتری به موانع اجرای برنامه های کنترلی و درمانی سل شده و اقدامات بیماریابی آموزش این گروه های جمعیتی در اولویت برنامه های مرکز بهداشت شهرستان جهرم قرار گیرد(23).

مطالعه شهرام ارسنگ جان وهمکاران با عنوان'روند اپیدمیولوژیک اسمیر مثبت، اسمیر منفی، سل خارج ریوی و عود سل در ایران طی سال های (93-1379)' به صورت یک مطالعه مقطعی بر روی 154930 مورد سل انجام شد به این نتیجه رسیدند که 8/49 درصد اسمیر مثبت، 19/7 درصد اسمیر منفی، 27/32 درصد سل خارج ریوی و 3/18درصد عود داشتند. برای همه انواع سل، بیشترین بروز در سال 2001 بود. اگرچه این روند از2001 تا 2015 برای اسمیر مثبت به طور چشمگیری کاهش یافته بود اما رونداسمیر منفی، سل خارج ریوی و عود سل از سال 2006 تا 2015 تفاوت دیده نشد(24).

دانشی سلمان و همکاران در مطالعه خود با عنوان اپیدمیولوژی بیماری سل در شهرستان کرمان طی سال‌های 1390 تا 1394 به روش مقطعی، توصیفی- تحلیلی انجام و اطلاعات به وسیله چک لیستی که توسط محقق ساخته شده بود، از داده‌های ثبت شده نظام مراقبت بیماری سل، طی سال‌های 1390 تا 1394، استخراج و سپس با استفاده از آمارهای توصیفی، توزیع فراوانی و آزمون کای مربع توسط نرم‌افزار SPSS نسخه 20 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتا‌یج: تعداد کل موارد مورد بررسی 674 نفر بود که از این مقدار 87% ریوی و بقیه خارج ریوی بودند. بروز بیماری طی سال‌های مورد مطالعه روند کاهشی داشت. میزان بروز سل مقاوم به درمان حدود 10 در هزار نفر جمعیت بود و حدود 4% بیماران طی بازه زمانی مورد بررسی، سابقه عود بیماری را داشتند و احتمال عود و مقاومت در سل ریوی نسبت به خارج ریوی بیشتر و اختلاف آن معنی‌دار بود (001/0P=)‌‌. حدود 4‌% بیماران سابقه درمان قبلی سل را داشتند و حدود 5/2% موارد HIV مثبت بودند.بحث و نتیجه‌گیری: شاخص‌های بیماری سل در شهرستان کرمان و مقایسه آن با شاخص‌های تعیین شده توسط سازمان بهداشت جهانی در حد مطلوب بود؛ اما به دلیل نزدیکی به مرزهای شرقی، نیاز به حساسیت بیشتر و نظام مراقبت قوی‌تری دارد(25).

مطالعه حاتمی و همکاران با عنوان' مطالعه اپیدمیولوژیکی سل در مراکز بهداشتی درمانی شهر یزد طی سالهای 1393-1384‎' به صورت مطالعه توصیفی، برروی 882 بیمار مبتلا به سل انجام شد. داده ها با استفاد از پرونده پزشکی بیماران سل که از سال 1384 تا 1393 به مراکز بهداشتی و درمانی یزد مراجعه کرده بودند، جمع آوری گردید و با استفاده از نرم افزار spss نسخه 16 تجزیه و تحلیل شد. نتایج مطالعه نشان داد که تعداد 51.9 درصد (458 نفر) مرد 57.7 درصد (509 نفر) ایرانی، 42.3 درصد( 373 نفر) از ملیت های دیگر بودند و 33.8 درصد (298 نفر) آنها بالای 80 سال بودند. میانگین سنی بیماران سل مورد مطالعه  17±49.32 بود. درصد بیماران مبتلا به سل ریوی و بیماران مبتلا به سل خارج ریوی به ترتیب 71٪ (626) و 29٪ (256) بود(26).

مطالعات خارج از کشور

مطالعه هادوش نگاش و همکاران با عنوان' تجزیه و تحلیل روند سل در شمال غربی تیگرا، اتیوپی، طی شش سال(2018-2013)'به صورت یک مطالعه گذشته نگر با 7639 نفر انجام شد که میزان تشخیص کل سل 9/9%بود. از کل موارد سل، 7/8درصد مقاوم به ریفامپین بود. روند سل در طی شش سال با روند نزولی در سه سال اخیر در نوسان بود. بین عفونت HIV و مستعد مقاومت به دارو با تشخیص سل ارتباط دیده شد(27).

خان و همکاران در مطالعه خود با عنوان مروری بر اپیدمیولوژی سل(2000-2019) به این نتیجه رسیدند که در برخی از کشورهای در حال توسعه حداکثر 10٪ از سل ناشی از سل مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است. سل سالانه بیش از 2 میلیون مرگ و میر دارد و با ظهور مایکوباکتریوم توبرکلوزیس مقاوم به دارو، تلفات آن بیشتر می شود. منطقه جنوب شرقی آسیا 39 درصد از بار جهانی سل را از نظر میزان بروز تشکیل می دهد. تخمین زده می شود که هر سال حدود 3.4 میلیون مورد جدید سل در این منطقه رخ می دهد که بیشتر آنها در هند، بنگلادش، اندونزی، میانمار و تایلند است(28).

ونگ و همکاران در مطالعه خود با عنوان  بررسی اپیدمیک بیماری سل در جمعیت مهاجر در سال 2019 به این نتیجه رسیدند که همراه با افزایش تحرک جمعیت، سل در جمعیت مهاجر یکی از دلایل اصلی تشدید بیماری های همه گیر سل است. سل در جمعیت در حال مهاجرت نسبت به افراد عادی جدی تر است و عوامل بیشتری در اپیدمی آن موثر هستند و تشخیص و مدیریت چالش برانگیزتری دارند. جمعیت مهاجرین مبتلا به سل با تحرک زیاد، وضعیت اقتصادی پایین اقتصادی، شرایط نامساعد زندگی در مناطقی که بار سل زیاد دارند، آگاهی کافی در مورد سلامتی، دسترسی نامناسب به خدمات درمانی، و تأخیر طولانی مدت برای تشخیص و درمان سل مشخص می شود. عوارض و مرگ و میر سل در جمعیت در حال مهاجرت بیشتر از ساکنان شهری است و جمعیت مهاجر، جمعیت پرخطر سل است. سل در جمعیت در حال مهاجرت یک چالش بزرگ برای پیشگیری و کنترل سل است(29).

کوگر و همکاران در مطالعه خود با عنوان بررسی اپیدمیولوژیک سل در کودکان و نوجوانان در ایالات متحده، 2007-2017: به روش تجزیه و تحلیل داده های مرکز ملی  مراقبت بیماری ها به این نتیجه رسیدند که در طی سالهای 2017-2007 ، 6072 مورد سل در کودکان و نوجوانان رخ داده است. از این تعداد، 5175 (85٪) از 6072 در 50 ایالت ایالات متحده یا ناحیه کلمبیا و 897 (15٪) از 6072 در جزایر وابسته به ایالات متحده رخ داده است. در ایالت های ایالات متحده، 3520 نفر (68٪) از 5175 مورد در بین متولدین ایالات متحده به طور کلی رخ داده است، از جمله 2977 (76٪) از 3896 کودک و 543 (42٪) از 1279 نوجوان. میزان بروز در میان کودکان و نوجوانان در طول این دوره از سال 2007-177 در هر 100000 نفر در سال بود(30).

1 . توزیع فراوانی بیماران مبتلا به سل برحسب اطلاعات دموگرافیک(سن، جنسیت، وضعیت تاهل، محل سکونت، ملیت) در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398، چگونه است؟

2. توزیع فراوانی بیماران مبتلا به سل برحسب نوع بیماری(ریوی،خارج ریوی) در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

3. توزیع فراوانی نتایج درمان(موفقیت، عدم موفقیت) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

4. توزیع فراوانی موارد بیماری درسال (مورد جدید،عود) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

5. توزیع فراوانی ارگان های درگیر در بیماران مبتلا به سل خارج ریوی در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

6. توزیع فراوانی سابقه بستری بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

7. توزیع فراوانی نتیجه اسمیرخلط قبل از درمان بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

8. توزیع فراوانی نتیجه اسمیرخلط در پایان ماه دوم بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 چگونه است؟

9. میزان بروز سل(ریوی،خارج ریوی)در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398 چقدر است؟

10. توزیع فراوانی سایر فاکتور های آزمایشگاهی( تعدادکلونی در کشت، اسمیر بال، نتیجه کشت، تست PCR، مقاومت به داروهای سل، ابتلا به HIV، سابقه ARV، سابقه PCP) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398 چگونه است؟

فرضیات:

1.بین متغییر های دموگرافیک با نوع بیماری(ریوی،خارج ریوی) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان سال 94-1398 ارتباط وجود دارد.

تعیین تحلیل و انالیز، روند اپیدمیولوژیک بیماری سل در استان سیستان و بلوچستان طی سال های 1398-1394.

 1. تعیین توزیع فراوانی بیماران مبتلا به سل برحسب اطلاعات دموگرافیک(سن، جنسیت، وضعیت تاهل، محل سکونت، ملیت) در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

2. تعیین توزیع فراوانی بیماران مبتلا به سل برحسب نوع بیماری(ریوی،خارج ریوی) در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

3. تعیین توزیع فراوانی نتایج درمان(موفقیت، عدم موفقیت) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

4. تعیین توزیع فراوانی موارد بیماری در سال (مورد جدید، عود) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

5. تعیین توزیع فراوانی ارگان های درگیر در بیماران مبتلا به سل خارج ریوی در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

6. تعیین توزیع فراوانی سابقه بستری بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

7. تعیین توزیع فراوانی نتیجه اسمیرخلط قبل از درمان بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

8. تعیین توزیع فراوانی نتیجه اسمیرخلط در پایان ماه دوم بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

9. تعیین ارتباط متغییر های دموگرافیک با نوع بیماری(ریوی،خارج ریوی) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

10. تعیین میزان بروز سل(ریوی،خارج ریوی) در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398

11. تعیین سایر فاکتور های آزمایشگاهی (تعدادکلونی در کشت، اسمیر بال، نتیجه کشت، تست PCR، مقاومت به داروهای سل، ابتلا به HIV، سابقه ARV، سابقه PCP) بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان بین سال 94-1398.

دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

بیماری سل:

سل یا تب لازم یک بیماری عفونی شایع، و در بسیاری از موارد مرگ‌بار است. این بیماری توسط گونه‌های مختلف مایکوباکتریا، به‌طور معمول «مایکوباکتریوم توبرکلوزیس» ایجاد می‌شود. انتقال باکتری توسط قطرکهای تنفسی از فرد بیمار می‌باشد. سل به‌طور معمول به شش‌ها حمله می‌کند، اما بر قسمت‌های دیگر بدن نیز می‌تواند تأثیرگذار باشد. وقتی افرادی که عفونت سلی فعال دارند سرفه، عطسه، یا بزاق خود را از طریق هوا منتقل می‌کنند سل از طریق هوا پخش می‌شود.

مطالعه حاضر یک مطالعه مقطعی از نوع توصیفی - تحلیلی که با رویکرد گذشته نگر انجام می شود.

 تمامی بیماران مبتلا به سل در استان سیستان و بلوچستان در مناطق تحت پوشش سه دانشگاه علوم پزشکی  (ایرانشهر، زابل و زاهدان) که در سامانه ثبت و آنالیز داده های بیماران مبتلا به سل مرکز بهداشت دانشگاه بین سال های 1394-1398 ثبت شده  باشد.

معیار ورود: داده های مربوط به سامانه ثبت و آنالیز داده های بیماران مبتلا به سل ازشهرستان های تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی  (ایرانشهر، زابل و زاهدان) بین سال های 1394-1398.

معیارخروج: داده هایی که در بازه زمانی تعریف شده در سامانه سل کشوری ثبت شده ولی مخدوش بوده و قابل بررسی نمی باشند.

در این مطالعه تمام اطلاعات موجود در سامانه سامانه ثبت و آنالیز داده های بیماران مبتلا به سل تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی (ایرانشهر، زابل و زاهدان) بین سال های 1394-1398 به روش سرشماری بررسی می گردد.

در این مطا لعه از روش سرشماری داده ها استفاده خواهد شد و تمامی داده های مربوط به بیماران مبتلا به سل در شهرستان های مورد پژوهش از سامانه ثبت و آنالیز داده های بیماران مبتلا به سل کشوری سال 1394-1398 جمع آوری می گردد.

ابزار جمع آوری داده ها در این پژوهش چک لیست طراحی شده براساس پرتوکل ثبت داده ها در سامانه ثبت و آنالیز داده های بیماران مبتلا به سل کشوری می باشد(پیوست یک). از مهترین ترین آیتم های چک لیست،می توان موارد (نام دانشگاه، نام شهر، تاریخ ثبت، وضعیت تاهل، جنسیت، سن، ملیت، ناحیه محل سکونت، سابقه بستری مرتبط با بیماری سل،نوع بیمای، ارگان های درگیر، مورد بیماری، نتیجه ازمایشگاه رفرانس قبل از درمان، نتیجه آزمایشگاه رفرانس پایان ماه دوم؛ نتیجه درمان؛ دلیل فوت؛ نوع شکست درمان؛ غیبت از درمان و....) را نام برد. چک لیست تهیه شده در اختیار اساتید فن قرار خواهد گرفت و پس از تایید نهایی، اطلاعات از سامانه استخراج خواهد شد.

پس از تصویب طرح در کمیته تحقیقات دانشجوئی و کمیته اخلاق  دانشگاه علوم پزشکی زاهدان و کسب مجوز های لازم (از معاونت بهداشتی دانشگاه ایرانشهر، زابل و زاهدان)، پژوهشگران جهت دریافت اطلاعات سامانه ثبت و آنالیز داده های بیماران مبتلا به سل به صورت حضوری به معاونت بهداشتی شهرستان زاهدان، زابل و ایرانشهر مراجعه نموده و  اطلاعات با همکاری معاونت های بهداشتی از طریق سامانه ثبت و انالیز داده های بیماران مبتلا به سل (http://tbregister.tb-lep.behdasht.gov.ir/)،جمع اوری خواهند شد(پیوست شماره دو).  داده های جمع اوری شده از هر دانشگاه به تفکیک از تاریخ 1/1/1394 تا 29/12/1398 در یک فایلEXCEL  وارد خواهندشد و پس از آن جهت تحلیل داده ها از نرم افزار  stata-v14 استفاده خواهد شد.

تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار stata14 انجام خواهد گرفت. برای توصیف داده ها از جداول توزیع فراوانی )مطلق و نسبی( و شاخصهای مرکزی و پراکندگی و جهت آزمون فرضیات از آزمون های آماری مرتبط پارامتری و ناپارامتری متناسب داده ها همچون، تی تست  مستقل، من ویتنی، کای دو و رگرسیون لجستیک استفاده خواهد شد. همچنین نرمالیتی داده ها با آزمون کولموگروف اسمیرنوف مورد بررسی قرارخواهد گرفت. در صورت نیاز از سایر آزمونهای پارامتریک یا ناپارامتریک متناسب با ماهیت داده ها استفاده خواهد شد.

در این مطالعه کد های 1،4،11،16،25،27،28،29،31 آزمودنی های انسانی که مربوط به رضایت آگاهانه،  آگاهی افراد و حفظ اصول رازداری در مورد افراد مورد مطالعه می باشد و همچنین آگاه سازی کمیته اخلاق در صورت تغییر در روند پژوهش و انتشار دقیق و کامل نتایج با در نظر گرفتن ارزشهای اجتماعی، فرهنگی و دینی جامعه توسط پژوهشگر رعایت خواهد شد.

1-هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی  بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است

3-پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای  آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.

4-مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

5-قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات  اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌ها و تامین سلامت آن‌ها انجام گیرد.

10-هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرحنامه (پروپوزال) به انجام برسد. در مواردی که لازم است رضایت نامه ی آگاهانه به صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایتنامه باید تدوین و به طرح نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح نامه از سوی کمیته ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

11_کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.

12_ انتخاب آزمودنی‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به‌نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض‌آمیز نباشد.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

15- پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند.

17_ پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

19- عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچگونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه میشود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.

24- اگر در حین اجرای پژوهش، آزمودنی دارای ظرفیت، ظرفیت خود را از دست بدهد یا آزمودنی فاقد ظرفیت، واجد ظرفیت شود، باید با توجه به تغییر حاصله، رضایت آگاهانه برای ادامهی پژوهش از سرپرست قانونی یا خود فرد اخذ شود. 

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنیها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنیها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار دادهها یا اطلاعات بهدست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

27-در پایان پژوهش، هر فردی که بهعنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که دربارهی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روشهایی که سودمندیشان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهرهمند شود.

28_ پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29_ نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی پژوهش باشد.

31_ روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی جامعه در تناقض باشد.

احتمال عدم همکاری کارشناس سل معاونت بهداشتی:جهت رفع این مشکل سعی می شود از طریق مکاتبات اداری و ارائه اهداف این مطالعه، حداکثر مشارکت افراد را جلب کرد.

Epidemiology, trends Tuberculosis,

1-Negash H, Legese H, Adhanom G, Mardu F, Tesfay K, Gebremeskel SG, Berhe B. Six Years Trend Analysis of Tuberculosis in Northwestern Tigrai, Ethiopia; 2019: A Retrospective Study. Infection and Drug Resistance. 2020; 13:643-9.

2-Koster K, Largen A, Qian L, Sen-Crowe B, Douglas JT. Mycobacterium tuberculosis lineages in Hawaii demonstrate distinctive demographic and migration characteristics. Public Health. 2020 May 1; 182:13-8.

3-Rathod TN, Shah KA. Vertebral column resection for post tuberculosis severe kyphotic deformity: Results of 5-year follow-up. Journal of Orthopaedics. 2020 May 1; 19:122-7.

4- rahmanian V, rahmanian K, Safary A R, Mansoorian E, Rastgoofard M A. The epidemiology of Tuberculosis in Jahrom (2005-2014). jmj. 2016; 14 (4) :16-24

5-Golub JE, Mok Y, Hong S, Jung KJ, Jee SH, Samet JM. Diabetes mellitus and tuberculosis in Korean adults: impact on tuberculosis incidence, recurrence and mortality. The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease. 2019 Apr 1;23(4):507-13.

6-beiranvand R, Ghalavandi S, delpisheh A, Sayemiri K, karimi A. Epidemiological investigation of Tuberculosis in Ilam province between 2005-2011. sjimu. 2014; 21 (7) :1-8

7.Hasoumi M, Nasehi M, Khakian M, Mohseni M, Ziaiifar H, Keykale MS. Cost of Illness of Tuberculosis in Tehran in the Year 2011. Materia socio-medica. 2014 Oct;26(5):339.

8. Khammarnia M, Setoodehzadeh F, Ansari-Moghaddam A, Barfar E, Baygi MZ, Peyvand M. Household financial contribution to the health system after Iran's Health Transformation Plan. Rural & Remote Health. 2020 Jan 1;20(1).

9. Anaam MS, Ibrahim MI, Al Serouri AW, Bassili A, Aldobhani A. Cost of tuberculosis relapse in Yemen: a nested case-control study. JPPCM. 2017;3(2):58-65.

10.available in : https://www.who.int/tb/country/data/profiles/en/   Friday - 2020 13 March

11-HONARVAR MR, CHARKAZI A, MIRKARIMI K, SHEIKHI M, KAMALINIA HR, ARBABI ER. Eleven Year Epidemiological Study of Tuberculosis in Golestan Province, Northern of Iran. Iranian Journal of Public Health. 2020 Mar 3;49(3):563-9.

12-malaipour L, karami M, akhavan M, hashemi M, batebi R. Epidemiological Aspects of Tuberculosis in Tehran: Findings of a Period of 9 Years. Hakim Health Sys Res. 2018; 21 (1) :13-21

13-Khammarnia M, Peyvand M. Role of Sexual Issues in Relapse of Substance Abuse: A Qualitative Study. J Mazandaran Univ Med Sci. 2019; 29 (176) :140-150

14-Khan PY, Yates TA, Osman M, Warren RM, van der Heijden Y, Padayatchi N, Nardell EA, Moore D, Mathema B, Gandhi N, Eldholm V. Transmission of drug-resistant tuberculosis in HIV-endemic settings. The Lancet Infectious Diseases. 2019 Mar 1;19(3): e77-88.

15-Nasiri MJ, Heidary M, Goudarzi H, Tabarsi P. Trends in multidrug-resistant tuberculosis in Tehran, Iran: an analysis of published data. GMS hygiene and infection control. 2019;14.

16-MacNeil A, Glaziou P, Sismanidis C, Maloney S, Floyd K. Global epidemiology of tuberculosis and progress toward achieving global targets—2017. Morbidity and Mortality Weekly Report. 2019 Mar 22;68(11):263

17.beiranvand R, Ghalavandi S, delpisheh A, Sayemiri K, karimi A. Epidemiological investigation of Tuberculosis in Ilam province between 2005-2011. sjimu. 2014; 21 (7) :1-8

18. Beiranvand R, Ghalavandi S, Delpisheh A, Sayemiri K, Salmanzadeh S. Epidemiology of Tuberculosis in south-west of Iran: a brief report. Tehran Univ Med J. 2014; 72 (4) :263-267

19. Moosavi A, Fararouei  M,  Tabatabai  HR,  Farhadi  F,  Estakhrian  Haghighi  R.  Epidemiological investigation of tuberculosis in Khuzestan Province in 2005-2013.  Sadra Med Sci J 2016; 4(1):  21-30.

20.Heshmati H, Ravanbakhsh K, Khajavi S, Behnampour N. Epidemiologic Study of Tuberculosis in Galikesh city during 2006-2011. Iran J Med Microbiol. 2015; 9 (1) :61-65

21.badiee M, emami maybodi R, hosaini F. Epidemiological investigation of Tuberculosis in Torbat Heydariyeh city during 2010-2012. jms. 2015; 2 (4) :16-10

22.malaipour L, karami M, akhavan M, hashemi M, batebi R. Epidemiological Aspects of Tuberculosis in Tehran: Findings of a Period of 9 Years. Hakim Health Sys Res. 2018; 21 (1) :13-21

23.rahmanian V, rahmanian K, Safary A R, Mansoorian E, Rastgoofard M A. The epidemiology of Tuberculosis in Jahrom (2005-2014). jmj. 2016; 14 (4) :16-24

24. Arsang-Jang S, Mansourian M, Amani F, Jafari-Koshki T. Epidemiologic trend of smear-positive, smear-negative, extra pulmonary and relapse of tuberculosis in iran (2001-2015); a repeated cross-sectional study. Journal of research in health sciences. 2017 May 20;17(2).

25.Daneshi S, Naghibzadeh-Tahami A, Razaghi A R, Sheikhshoaei M, Rezabeigi Davarani E. Epidemiologic Study of Tuberculosis in Kerman City during 2011 – 2015. Health Develop J. 2018; 7 (3) :218-226

.26حاتمی, حسین, خانی, حسین, لطفی, محمد حسن, فلاحتی, محمود. مطالعه اپیدمیولوژیکی سل در مراکز بهداشتی درمانی شهر یزد طی سالهای 1393-1384. مجله تحقیقات سلامت. 2020 Sep 10;9(3):141-8.‎

27.Negash H, Legese H, Gebre Adhanom FM, Tesfay K, Gebremeskel SG, Berhe B. Six Years Trend Analysis of Tuberculosis in Northwestern Tigrai, Ethiopia; 2019: A Retrospective Study. Infection and Drug Resistance. 2020; 13:643.

28.Khan MK, Islam MN, Ferdous J, Alam MM. An Overview on Epidemiology of Tuberculosis. Mymensingh medical journal: MMJ. 2019 Jan;28(1):259-66.

29.Wang YX, Zhang MJ, Zhang JJ, Wu QF, Peng LA. Epidemiology of Tuberculosis in Migrating Population. InTuberculosis Control in Migrating Population 2020 (pp. 11-38). Springer, Singapore.

30.Cowger TL, Wortham JM, Burton DC. Epidemiology of tuberculosis among children and adolescents in the USA, 2007–17: an analysis of national surveillance data. The Lancet Public Health. 2019 Oct 1;4(10):e506-16.

این یک مطالعه برای بررسی روند اپیدمیولوژیک سل بین سالهای 1394 تا 1399 می باشد که با استفاده از داده های موجود در سه دانشگاه علوم پزشکی زاهدان زابل ایرانشهر انجام خواهد شد

ندارد

اطلاع از روند پیدمیولوژیک بیماری سل در استان  سیستان  و بلوچستان

جبران عوارض احتمالی بر عهده مجری و همکاران طرح می باشد.

جبران عوارض احتمالی بر عهده مجری و همکاران طرح می باشد.

تمام هزینه های این طرح از بودجه پژوهشی پرداخت خواهد شد.

تمام اطلاعات پژوهش محرمانه تلقی میگردد