بررسی تاثیر آموزش روانی و کیفیت زندگی درمانی بر بار روانی ، وضعیت هیجانی و رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی شدید بستری در بیمارستان روانپزشکی بهاران زاهدان در سال 1399

1. مقدمه و بیان مسئله تحقیق (مشتمل بر مرور تحقیقات گذشته داخلی وخارجی مرتبط با موضوع با ذکر منابع

امروزه میلیون ها نفر در سرتاسر جهان از اختلالات روانی مختلف رنج می برند. یک مطالعه فراتحلیل بر روی مطالعات اپیدمیولوژیک اختلالات روانی در 59 کشور جهان در حد فاصل سال 1980 تا 2013 نشان داده است که 2/ 29 درصد افراد بین سن 16 تا 65 ساله در طول عمر در معرض خطر ابتلا به اختلالات روانی قرار دارند(1). علی رغم دشواری در دستیابی به آمار دقیق در ایران ولی بررسی ها نشان می دهد که 6/23 درصد جمعیت 15 تا 64 ساله معیارهای تشخیصی مربوط به حداقل یک اختلال روانپزشکی را بر اساس کتابچه تشخیصی و آماری اختلالات روانی در یک سال گذشته را دارد(2) . واژه اختلال روانی شدید انواع اختلالات روانی روانپزشکی مانند اسکیزوفرنیا، اختلال هذیانی، اسکیزوافکتیو،  اختلال دو قطبی و حتی در مواردی افسردگی را هم پوشش می دهد(3). اختلالات روانی شدید  یکی از علل عمده ناتوانی بشمار می روند و هرچند که درمان دارویی مناسب نقش کلیدی را در بهبود و ارتقای عملکرد بیماران ایفا می کند ولی کیفیت مراقبت ارائه شده از سوی مراقبین خانوادگی هم بسیار اهمیت دارد (4).

خانواده بنیادی ترین نهاد اجتماعی در همه جوامع  بشمار می آید. خانواده جایگاه بروز عواطف انسانی و کانون صمیمانه ترین روابط و تعاملات بین فردی است.  همچنین خانواده سلامت جسمانی و روانی اعضاء خانواده را پیش بینی می کند و اهمیت خاصی در تشخیص و درمان اختلالات را به خود اختصاص می دهد(5) .زمانی که عضوی از خانواده بیمار می شود ، تعادل موجود در سیستم خانواده در مرزها ، نقش ها ، انتظارات ، امید و آرزوها برهم میریزد(6). در واقع وابستگی متقابل موجود در بین اعضاء خانواده باعث می شود که سلامتی هر عضو آن در دیگر اعضاء و در کل خانواده  تاثیر گذار باشد (7). بنابراین داشتن یک فرد مبتلا به اختلال روانی، اعضای خانواده و واحد خانواده را در معرض تجارب  منفی سلامت جسمی و روانی قرار می دهد و زمانی که فرد  نیاز به نظارت مداوم و یا مراقبت مستقیم  داشته باشد، سلامتی مراقبین خانوادگی به مخاطره می افتد . (8)از  دهه 1970 واژه 'مراقبت کننده' در ادبیات بیماری ها و مشکلات مزمن سلامتی مورد استفاده قرار گرفته است (9).  مراقبان خانگی بیماران از سطح سلامت جسمی و روانی کمتری نسبت به افراد غیر مراقب برخوردارند(10) .محدودیت فعالیت های اجتماعی، اوقات فراغت ، غفلت از دیگر اعضاء خانواده ، احساس غم و اندوه و فقدان، و عدم رضایت از زندگی  از جمله مشکلاتی هستند  که توسط مراقبین بیماران گزارش شده است (11,12)همچنین  اغلب آنها سطح قابل توجهی از استرس را درک می کنند که می تواند تاثیر منفی بر عملکرد خانواده داشته باشد (13). استرس زا های موقعیتی ، اجتماعی و درمانی از جمله تنش هایی است که یک خانواده ممکن است آن را تجربه کند(14). حتی کسانی که آدم های سرسخت و استواری هستند هم ممکن است در شرایط استرس زا دچار مشکلات روانشناختی شوند و فرصت لذت بردن از زندگی را ازدست بدهند(15). مراقبین به دلایلی از جمله زمان کم برای انجام فعالیت های فردی و  زندگی روزمره، احساس سربار بودن می کنند. مراقبین بیماران در معرض مشکلاتی مانند استرس، اضطراب، افسردگی، مشکلات ارتباطی، مالی  و محرومیت اجتماعی مواجه هستند که اغلب منجر به کاهش کیفیت زندگی آنان می شود(16). مراقبین با جنسیت مونث در مقایسه با سایر زنان، 6 برابر بیشتر به اضطراب و افسردگی مبتلا می شوند(17). هیجانات منفی از جمله علایم اضطراب و افسردگی در اعضای خانواده ای که از بیماری های روانی مزمن مراقبت می کنند، بین 40 تا 55 درصد گزارش شده است. این هیجانات منفی ممکن است افراد را از مسیر زندگی طبیعی خارج کند بطوری که مهار زندگی از دست  آنان خارج شود(18). بنا به اعتقاد روانشناسی سلامت و روانشناسی مثبت گرا هیجان پذیری منفی و روان نژندی، مانع بزرگی برای شادکامی مراقبین خانوادگی است(19). بنابراین مراقبت از فرد مبتلا به اختلال روانپزشکی، هیجانات منفی، استرس ، اضطراب، بار روانی قابل توجهی به مراقبین خانوادگی تحمیل می کند.

بار روانی اشاره به تاثیر منفی اختلال روانی فرد  بیمار در خانواده بر سایر اعضاء خانواده دارد(20). به بیان دیگر مشکلاتی که اعضای خانواده بیمار در نتیجه نقش مراقبتی شان تجربه می کنند بار مراقبتی خانواده نامیده می شود (21) که ناشی از عدم تعادل بین نیازهای مراقبتی و نیاز های مراقب می باشد(22). بار مراقبتی دارای دو بعد عینی و ذهنی  است، بار عینی اشاره به مشکلاتی همچون اختلال در روابط خانوادگی ، محدودیت های اجتماعی ، اوقات فراغت ، کار و مشکلات مالی دارد. بار ذهنی ، واکنش روانی است که اعضاء خانواده تجربه می کنند  می توان به مواردی همچون افزایش تنش، اضطراب و افسردگی و احساس خجالت در موقعیت های اجتماعی اشاره کرد (23).

یکی از چالش هایی که مراقبان با آن مواجه هستند سطح رضایتمندی آنها است. رضایت از زندگی به فرایندی قضاوتی و شناختی اشاره دارد که در آن افراد کیفیت زندگی خود را براساس مجموعه ای از ملاک ها رزشیابی می کنند (24) که این ملاک ها در افراد گوناگون از ارزش های متفاوتی برخوردار هستند. درواقع رضایت از زندگی مقایسه ای توسط شخص بین شرایط زندگی خود با ملاک های شخصی اش صورت می گیرد (15) رضایت از زندگی یک صفت پایدار و عینی نیست بلکه به تغییرات موقعیتی حساس است و بر اساس برداشت و دیدگاه خود افراد در نظر گرفته میشود (25).  سطح رضایتمندی پایین می تواند مربوط به حوادث استرس زایی مانند بیکاری یا مرگ یک دوست باشد علاوه بر این مراقبان سطح پایینی از رضایتمندی را نسبت به افراد غیر مراقب گزارش کرده اند(10).

اعضای خانواده نقش مهمی در زندگی افراد با بیماری روانی جدی دارند و اغلب آنان به دنبال اطلاعات پشتیبانی مخصوصاً در موضوع درمان، منابع کمک کننده، مقابله و مهارت های حل مسئله و ارتباط میباشند (26). تقریبا 80 درصد از مراقبان نیازمند حمایت بیشتر به شکل اطلاعات، مشاوره و یا راهنمایی را دارند (27). هر اندازه،  مراقبین از بیماری و اثرات آن بر روی زندگی شخص و زندگی سایرین آگاهی بیشتری داشته باشند، کنترل بیشتری بر بیماری پیدا  خواهند کرد، به بیان دیگر با به کارگیری دانش و شیوه های مناسب انتقال آن به دیگران، حملات عود اختلال های روانی کمتر  می شود، شدت و طول مدت بیماری نیز کاهش می یابد) 28). مراقبت خانواده که در نتیجه آموزش های بالینی، روانی و اجتماعی در زمینه  اختلالات روانی حاصل می شود، به میزان قابل توجهی شرایط مراقبتی را تحت تاثیر قرار می دهد مواردی همچون  رابطه حمایتی بیشتر بین بیمار و مراقب، نگرش اعضاء خانواده نسبت به بیمار، ابراز احساسات نسبت به بیمار و استفاده از راهبردهای مقابله ای، دریافت حمایت اجتماعی و حرفه ای توسط خانواده ها را می توان نام برد(29,30,31)

انواع مختلفی از مداخله های خانواده محور برای کاهش بار و استرس بیماران و مراقبین خانوادگی آنان وجود دارد که از آن جمله می توان به درمان رفتاری، مداخله آموزش روانی خانواده و انواع خانواده درمانی ها اشاره کرد(2). مداخله آموزش روانی مداخله ای سیستماتیک است که بر درمان شناختی رفتاری و حمایتی و با تاکید بر نیازهای بیمار و خانواده بنا نهاده شده است. این مداخله بر افزایش آگاهی بیمار و خانواده در مورد بیماری، سازگاری بهتر با بیماری، ارتباط و تسهیل مهارت های حل مسئله تاکید دارد(32).  مداخله آموزش روانی خانواده در مطالعات مختلف و به اشکال گوناگون مورد استفاده قرار گرفته است که مطالعه آموزش روانی خانواده بر اساس مدل اتکینسون و کوپا بر سلامت روان اعضای خانواده (مامی و همکاران 2016)، مقایسه تاثیر آموزش روانی توسط پرستار و همتا بر بار روانی مراقبین خانوادگی 34(رییسی و همکاران 2020)، آموزش روانی توسط همتا به خانواده (Dixon و همکاران 2011)، آموزش روانی خانواده بر میزان بار روانی مراقبان خانگی (نویدیان و همکاران 2012)، آموزش روانی خانواده بر میزان افسردگی، اضطراب و استرس مراقبین خانوادگی بیماران روانی (پهلوان زاده و همکاران 2009) و آموزشی روانی برفشار مراقبتی مراقبین خانوادگی و علایم روانشناختی (شریف و همکاران 2012) از آن جمله اند.(33,34,26,35,36,37).

یکی دیگر از رویکردهای آموزشی و مشاوره ای، کیفیت زندگی درمانی است. منظور از کیفیت زندگی سال هایی از عمر است که با رضایت شادکامی و لذت بخشی باشد . کیفیت زندگی مفهوم پایا و وسیع تر از سلامتی است. برطبق مدل سلامتی ، کیفیت زندگی مطلوب باید چند بعد فیزیکی عاطفی روانی اجتماعی معنوی و شغلی را در برگیرد. امروزه معتقدند که بهتر است شکل گیری و گسترش اختلال های روانی را به حساب کیفیت زندگی پایین افراد گذاشت و در درمان باید به دنبال اصلاح و تغییر در کیفیت زندگی و گسترش توانمندی ها و ایجاد رضایت از زندگی و بهزیستی در افراد و جوامع بود(5,38). درمانی مبتنی بر بهبود کیفیت زندگی به صورت ساختارمند و همراه با تکالیف و تمرین های شناختی رفتاری به دنبال ایجاد تحول و افزایش کیفیت در 16 حوزه اصلی زندگی یعنی بهداشت و سلامت جسمانی، عزت نفس، اهداف و ارزش ها، پول و مادیات، کار، بازی، یادگیری، خلاقیت، کمک به دیگران، عشق، دوستان، فرزندان، خویشاوندان، خانه، همسایه و جامعه است. این مدل درمانی با معرفی 16 حوزه اصلی زندگی و مدل و ارایه اصول د ر هر یک از CASIO درمانی این حوزه ها به مراجعان کمک می کند نه تنها رضایتشان را در هر یک از حوزه ها، بلکه رضایت کلی شان از زندگی را افزایش دهند(39,,40,41,42,43 ). اثربخشی رویکرد کیفیت زندگی درمانی نیز در مطالعات مختلف از جمله در رضایت و کیفیت زندگی والدین کودکان مبتلا به وسواس ( عابدی و همکاران 2015)، بار روانی مراقبین خانوادگی معتادین (کریمی و همکاران 2019) ، رضایت و شادکامی همسران (پاداش 2011) ، بهبود کیفیت زندگی معتادان (پرزور و همکاران 2015) ، رضایت زناشویی ( نوری پور و همکاران 2013)، بهزیستی ذهنی، سلامت روان و افزایش عاطفه مثبت و کاهش عاطفه منفی ( قاسمی و همکاران 2011)، استرس و رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی معتادین (کریمی و همکاران 2019)، مورد بررسی و تایید قرار گرفته است44,45,46,47,48,5,49) ) .

با توجه به شیوع اختلالات روانی و تاکید  بر نگهداری بیماران مبتلا به اختلالات روانپزشکی در خانه، خانواده و بویژه مراقبین خانوادگی را در معرض هیجانات منفی، فشار و بار مضاعف روانی قرار می دهد. این امر از یک سو منجر به کاهش کیفیت زندگی مراقبین در ابعاد روانشناختی و جسمانی و عدم رضایتمندی از زندگی آنان به عنوان ستون فقرات مراقبت های خانواده محور شده و از طرفی کیفیت مراقبت و تعامل با بیمار را به عنوان شاخص های ارتقاء دهنده کیفیت زندگی بیماران مزمن، کاهش می دهد. بنابراین طراحی و اجرای مداخله های موثر به منظور کاهش شدت واکنش های روانشناختی منفی و بار روانی و نیز افزایش رضایت و کیفیت زندگی مراقبین خانوادگی یک ضرورت اجتناب تاپذیر است. با توجه به اثربخشی نسبی روش های مختلف مداخله ای، در این میان بحث بر سر روشی موثر، آسان  و کاربردی تر است. اثربخشی رویکرد مشاوره ای کیفیت زندگی درمانی بر روی مشکلات گوناگون و حتی در مورد افراد غیر بیمار در مطالعات مختلف مورد تایید قرار گرفته و منجر به بهبود و ارتقای  بهزیستی، سلامت روانشناختی  و کیفیت زندگی حتی مراقبین برخی بیماری ها هم  شده است. رویکرد آموزش روانی خانواده نیز در مطالعات مختلف در کاهش استرس، اضطراب، افسردگی و بار روانی موثر گزارش شده است ولی مکانیسم و فرآیند تاثیرگذاری این دو رویکرد با هم فرق دارد. اولی بصورت عمومی و بدون توجه به بیمار و علایم آن به مراقب کمک می کند تا مقابله موثر تر کرده و  احساس راحتی بیشتر در زندگی فردی را تجربه کند ولی رویکرد آموزش روانی  این کار را با آموزش نحوه مقابله با بیماری، مدیریت استرس، علایم و مراقبت صحیح انجام می دهد. بنابراین به منظور دستیابی و یافتن روشی با  تاثیر گذاری بیشتر، این مطالعه با هدف بررسی مقایسه ای تاثیر آموزش روانی و کیفیت زندگی درمانی بر بار روانی ، وضعیت هیجانی و رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید بستری در بیمارستان روانپزشکی بهاران زاهدان در سال 1399 انجام خواهد شد. 

مروری بر مطالعات

در  مطالعه  حاضر، به‌منظور دستیابی به مطالعات انجام‌شده، از کلید واژه­های انگلیسی quality of life therapy, stress, life satisfaction, burden,  family caregivers, Mental disorder, Pychoeducation و کلید واژه­های فارسی کیفیت زندگی درمانی، استرس ، رضایت از زندگی، بار روانی ، مراقب خانوادگی و معتادین در پایگاهای اطلاعاتی  Pubmed، ProQuest، SID، Magiran و IranMedex  استفاده شد؛ همچنین از منابع کتابخانه‌ای استفاده شد. در اینجا تعدادی از مطالعات به تناسب با موضوع ارائه می گردند.

مطالعه ای توسط پاداش و همکاران (2011) با عنوان اثربخشی آموزش روان درمانی مبتنی بر بهبود کیفیت زندگی بر شادکامی همسران مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهر اصفهان انجام شد. نمونه ها شامل 32 زن و مرد متاهل بودند که در دو گروه آزمایش و کنترل قرار داده شدند. گروه آزمایش 8 جلسه در هشت هفته تحت آموزش به شیوه کیفیت زندگی درمانی قرار گرفتند. ابزار اندازه گیری این پژوهش ، پرسشنامه شادکامی آکسفورد بود . نتایج نشان دهنده موثر بودن کیفیت زندگی درمانی بر زنان و مردان متاهل بود (46)

مطالعه ای توسط Abedi & Vostanis با عنوان ارزیابی تاثیر کیفیت زندگی درمانی بر والدین کودکان مبتلا به اختلال وسواسی جبری در شهر اصفهان ایران  با هدف تاثیر کوتاه مدت این مداخلات به منظور افزایش توانمندی و قابلیت های خانواده بر روی 40 نفر از کودکان و مادران آنها انجام شد.مادران به دو گروه مداخله و لیست انتظار درمان تقسیم شده بودند.گروه مداخله 8 جلسه مداخله کیفیت زندگی درمانی توام با درمان شناختی رفتاری را طی 4 هفته دریافت کردند.نتیجه مطالعه نشان داد که کیفیت زندگی درمانی با کاهش شدت علایم وسواس و اجبار و کاهش اضطراب و نیز افزایش رضایت بچه ها رابطه داشت و از طرفی این مداخله باعث افزایش معنادار کیفیت زندگی مادران کودکان گروه مداخله نسبت به گروه کنترل شده بود. آنان بطور کلی نتیجه گیری کردند که کیفیت زندگی درمانی همانند درمان های شناختی رفتاری می تواند در درمان مشکلات مرتبط با خانواده بیماران هم موثر باشد(44).

مطالعه ای توسط نویدیان و همکاران (2012) با عنوان اثربخشی آموزش خانواده بر میزان بار روانی مراقبان خانگی بیماران روانی مبتلا به اسکیزوفرنیا و اختلالات خلقی بستری در مرکز روانپزشکی شهر اصفهان انجام شد. مطالعه از نوع کارآزمایی بالینی تصادفی یک سوکور بـر روی  100نفـر مراقـب خـانوادگی بیمـاران روانـی بـستری در بیمارسـتان بود. آموزش روانی 4 جلسه ای (هر هفته یک جلسه) طی سه ماه در مقایسه با مراقبت های معمول در گروه کنترل انجام شد. یافته هابه کمک پرسشنامه بار روانی زاریت  نشان داد که برنامـه مداخله گروهی به منظور کاهش بار روانی، در نمونه ای از مراقبان خانگی بیماران مؤثر بود و این امر میتواند کیفیت زنـدگی بیمـاران و مراقبـان را به طور ضمنی بهبود و ارتقاء بخشد(35).

شریف و همکاران (2012)، مطالعه با عنوان ' تاثیر برنامه های آموزشی روانی برفشار مراقبتی مراقبین خانوادگی و علایم روانشناختی بیماران مبتلابه اسکیزوفرنی ' مراقبین و بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی بستری در مراکز روانپزشکی شهر شیراز به طورتصادفی به دوگروه مداخله (35نفر) وکنترل (35نفر) تقسیم شدند. در گروه مداخله جهت بیماران درمان دارویی آنتی سایکوتیک و جهت مراقبین جلسات آموزشی90 دقیقه  هر هفته دو جلسه (طی پنج هفته) برگزارشد. هر مراقب  10 جلسه ، آموزش در طی دو هفته دریافت کرد گروه مداخله در 4 گروه 8 یا 9 نفره برگزارشد. مداخله برای گروه مداخله توسط یک روانپرستار،  یا روانپزشک اجرا  گردید وگروه کنترل مراقبتهای روتین را دریافت کردند ابزار جمع آوری اطلاعات شامل فرم پرسشنامه فشارمراقبتی  و مقیاس درجه بندی روانپزشکی مختصر BPRS بود. پرسشنامه فشارمراقبتی  و مقیاس درجه بندی روانپزشکی مختصر BPRS قبل از مداخله ، بلافاصله بعد و یک ماه بعد از مداخله تکمیل شد. نتایج نشان داد فشارمراقبتی مراقبین وشدت علایم بیماران در گروه مداخله بلافاصله بعد و یک ماه بعد از مداخله کاهش یافت(37).

در خصوص تاثیر کیفیت زندگی درمانی بر رضایت از زندگی و استرس مراقبین خانوادگی معتادین به مواد مخدر مطالعه ای بصورت کارآزمایی بالینی بر روی تعداد 80 نفر از وابستگان درجه یک معتادین بستری در مرکز روانپزشکی زاهدان در سال 2019 توسط کریمی و همکاران انجام شد. مراقبین خانوادگی گروه مداخله، آموزش کیفیت زندگی درمانی را  به شکل گروهی 8 جلسه ای و بر اساس محتوای استانداری که در ایران مورد آزمون قرار گرفته بود، دریافت کردند. اطلاعات قبل و بعد از مداخله به کمک پرسشنامه DASS-21  و پرسشنامه رضایت از زندگی جمع آوری گردید. نتیجه مطالعه نشان داد که کیفیت زندگی درمانی گروهی ضمن کاهش معنادار استرس مراقبین، توانست  بر سطح رضایتمندی از زندگی آنان نیز تاثیر مثبت و معناداری داشته باشد(49).

مطالعه ای نیمه تجربی توسط مجرد کاهانی و همکاران (2011) با هدف تعیین اثربخشی مداخلات آموزشی روانی گروهی بر ارتقای کیفیت زندگی و کیفیت روابط در خانواده بیماران مبتلا به اختلالات دوقطبی  بر روی 15 نفر از اعضای خانواده این بیماران در مشهد انجام شد. گروه آزمایش به مدت دوازده جلسه در جلسات مداخلات آموزشی روانی گروهی شرکت داشتند، ولی گروه شاهد در این مدت هیچ گونه مداخله ای دریافت نکرد. داده ها به کمک پرسش نامه های کیفیت زندگی و کیفیت روابط Piresقبل و بعد از مداخله جمع آوری گردید. نتایج افزایش معنی داری را در میانگین نمره های کیفیت زندگی و حمایت اجتماعی گروه آزمایش نشان داد ولی در مورد میانگین نمره های تعارض و عمق روابط در دو گروه تفاوت معنی داری مشاهده نشد.آنان نتیجه گیری کردند که مداخلات آموزشی روانی گروهی میتواند کیفیت زندگی و حمایت اجتماعی را بهبود بخشد، اما در مورد تعارض و عمق روابط چندان تأثیری ندارد.(18)

مطالعه ای توسط پهلوان زاده و همکاران با عنوان تأثیر آموزش روانی خانواده بر میزان افسردگی، اضطراب و استرس مراقبین خانوادگی بیماران روانی بستری در مرکز روانپزشکی خورشید شهر اصفهان در سال (2009) انجام شد که تأثیر یک برنامه آموزش روانی چهارهفته ای را برای یک دوره زمانی سه ماهه(بلافاصله وسه ماه بعد از مداخله ) بر روی  100 نفر از مراقبین خانوادگی بیماران روانی (50 نفر اختلال خلق و 50 نفر اسکیزوفرنیا )را مورد آزمون قرار دهد . یافته ها نشان داد که برنامه آموزش خانواده به منظور کاهش افسردگی، اضطراب و استرس در مراقبین خانوادگی بیماران روانی مؤثر بوده و این امر می تواند کیفیت زندگی بیماران و مراقبین را به طور بالقوه ای بهبود و ارتقاء بخشد(36).

مطالعه ای توسط Dixon و همکاران (2011) با عنوان تاثیر برنامه آموزش همتا خانواده به خانواده افراد مبتلا به بیماری روان بر روی 318 نفر در 5 نقطه ایالت مریلند ایالات متحده آمریکا انجام شد. آموزش  توسط داوطلبان آموزش دیده عضو خانواده انجام شد. در این مطالعه 3 ماه بعد از مداخله آموزشی پیگری در  زمینه بار روانی بیماری، پریشانی و راههای حل مسئله انجام شد. نتیجه مطالعه نشان داد که دریافت کنندگان آموزش همتا بهبودی را در روشهای مقابله هیجان مدار از طریق پذیرش بیماری ،کاهش پریشانی روانشناختی و بهبود توانایی حل مسئله نشان دادند ولی کاهش معنا داری در میزان بار روانی را نشان ندادند آنان به طور کلی نتیجه گیری کردند که آموزش همتا باعث افزایش سطح توانمندی.مراقبین خانوادگی بیماران روانی میشود (26).

مطالعه ای نیمه تجربی توسط کیانی و صولتی(2018) با هدف تعیین اثر بخشی روان درمانی مبتنی بر کیفیت زندگی بر سلامت روان خانواده های بیماران روانی مزمن بر روی 60 نفر از اعضای خانواده بیماران روانی مزمن که نمره سلامت روان آنها بیشتر از 23 بود، در شهر کرد انجام شد. گروه مداخله8 جلسه 2 ساعته به صورت هفتگی روان درمانی مبتنی بر کیفیت زندگی و گروه کنترل هیچ مداخله ای دریافت نکردند. داده ها به کمک چک لیست سلامت عمومی GHQ- 28 قبل و بعد از روان درمانی جمع آوری گردید. نتیجه مطالعه نشان داد با توجه به این که که بین دو گروه از نظر میانگین نمره زیر مقیاس های سلامت روان یعنی نشانه های جسمانی، اضطراب و بیخوابی، نارساکنش وری اجتماعی و افسردگی تفاوت معناداری وجود دارد، می توان از روان درمانی مبتنی بر کیفیت زندگی درمانی به عنوان راهکاری برای توانمند سازی سلامت روانی خانواده بیماران روانی مزمن استفاده کرد(19).

مطالعه ای با عنوان اثربخشی گروه درمانی مبتنی بر بهبود کیفیت زندگی بر بهزیستی ذهنی و سلامت روان توسط قاسمی و همکاران (2011) انجام گرفت که نمونه به تعداد 24 نفر از افراد مراجعه کننده به مرکز مشاوره شهر اصفهان انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه جایگزین شدند . افراد گروه آزمایش، مداخلات10 جلسه ای را به صورت گروهی دریافت کردند . به کمک ابزارهای پژوهش، پرسشنامه های سلامت روان ، مقیاس عاطفه مثبت و منفی و مقیاس رضایت از زندگی از هر دو گروه پیش آزمون ، پس آزمون و پیگیری دو و نیم ماهه به عمل آمد.  نتایج نشان داد که گروه درمانی مبتنی بر کیفیت زندگی افسردگی، نشانه های جسمانی سازی و بد کارکردی اجتماعی را در پس آزمون و پیگیری کاهش داده ولی بر اضطراب آزمودنی ها تأثیری نداشته است. همچنین این درمان، بر بهزیستی ذهنی در بعد هیجانی (افزایش عاطفه مثبت و کاهش عاطفه منفی) در پس آزمون اثر داشته است اما در بعد شناختی (رضایت از زندگی ) آزمودنی ها تغییری ایجاد نکرده است. نتیجه نشان داد که گروه درمانی مبتنی بر کیفیت زندگی شاخص های سلامت روان و بهزیستی ذهنی افراد را ارتقا می دهد (5).

یک کارآزمایی بالینی توسط کریمی و همکاران (2019)  با هدف تعیین تاثیر مداخله کیفیت رندگی درمانی بر  بار مراقبتی  مراقبین خانوادگی همسران معتادین به موادر مخدر بر روی 80 مراقب در قالب دو گروه مداخله و کنترل  در شهر زاهدان انجام شد. گروه مداخله 8 جلسه مشاوره گروهی مبتنی بر کیفیت زندگی درمانی را بصورت یک روز در میان دریافت کردند. داده ها به کمک پرسشنامه بار روانی زاریت قبل و 8 هفته پس از پایان مداخله جمع آوری گردید. نتیجه مطالعه نشان داد که میانگین بار روانی مراقبین خانوادگی معتادین به مواد مخدر بستری در بیمارستان روانپزشکی که مداخله کیقیت زندگی درمانی دریافت کرده بودند، بطور معناداری از گروه کنترل کمتر بود. آنان نتیجه گیری کردند که مداخله کیفیت زندگی درمانی در این مطالعه تأثیر مثبت و معناداری بر کاهش بار روانی مراقبان خانوادگی معتادان دارد(45).

مطالعه ای بصورت نیمه تجربی توسط رئیسی و همکاران(2019)  با عنوان مقایسه تاثیر آموزش پرستار و همتا بر بار روانی، استرس، اضطراب و افسردگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به اختلالات اسکیزوفرنی بستری در بیمارستان روان پرشکی زاهدان بر روی 150 نفر از مراقبین خـانوادگی بیماران اسکیزوفرن بـستری در بیمارسـتان روانپزشکی بهاران زاهدان در قالب سه گروه انجام شد. مراقبین بیماران در گروه های مداخله آموزش توسط  پرستار و در گروه آموزش توسط همتا  یک مداخله آموزش روانی 4 جلسه ای را به شکل گروهی طی دو هفته دریافت کردند. اطلاعات به کمک پرسشنامه DASS-21 و پرسشنامه بار روانی زاریت قبل و یک ماه پس از مداخله جمع آوری گردید. نتایج این مطالعه نشان داد که از نظر اثربخشی مداخله بر سطح استرس و افسردگی هر دو گروه  موثر بودند ولی تفاوتی بین دو شیوه آموزش وجود نداشت ولی تاثیر این دو روش بر روی متغیرهای وابسته بار روانی و اضطراب با هم بطور معناداری فرق داشت( 34).

مطالعه ای نیمه تجربی توسط مامی و همکاران (2016) با عنوان بررسی اثربخشی آموزش روانی خانواده بر اساس مدل اتکینسون و کوپا بر سلامت روان اعضای خانواده بیماران روان پریش بر روی 44 نفر مراقب و عضو خانواده بیماران در تهران انجام شد. گروه مداخله برنامه آموزش روانی 4 جلسه ای را طی یک دوره دو ماهه دریافت کردند و گروه کنترل در این مدت تحت هیچ مداخله ای قرار نداشتند. نتایج بر اساس پرسشنامه GHQ-28 نشان داد که آموزش روانی خانواده بر اساس مدل اتکینسون و کوپا باعث افزایش و بهبود سلامت روانی اعضای خانواده بیماران روانی در همه ابعاد سلامت روانی بچز بهد سلامت چسمانی می شود. آنان نتیجه گیری کردند که آموزش روانی خانواده بر اساس مدل اتکینسون و کوپا باعث افزایش سطح سلامت روانی اعضای خانواده بیماران روانی می شود(33).

نقدی بر مرور مطالعات

همچنان که مطالعات فوق نشان می دهد روش های مختلفی برای کاهش مشکلات روانشناختی و فشارهای روانی و افزایش رفاه روانی اجتماعی افراد از جمله مراقبین بیماران روانی انجام شده است. برخی مطالعات شواهد تجربی مثبتی را در خصوص تاثیر مداخله آموزش روانی مراقبین نشان می دهد و تعدادی نیز حکایت از تاثیر مداخله مبتنی بر کیفیت زندگی درمانی  در حیطه های مختلف از جمله مراقبین خانوادگی معتادین دارد. در یک مورد هم به مقایسه یک محتوای آموزش روانی مراقبین خانوادگی ولی به دو شیوه انجام شده است. با توجه به تفاوت ماهیتی  دو رویکرد آموزش روانی و  رویکرد کیفیت زندگی درمانی در کاهش بار روانی مراقبین خانوادگی، کمتر مطالعه ای می توان یافت که به مقایسه تاثیر این دو روش پرداخته باشد، بنابراین خلاء مطالعاتی در این زمینه احساس می شود.

1. بار روانی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید در گروه های کیفیت زندگی درمانی، آموزش روانی  و کنترل بعد از مداخله متفاوت است.
2. رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید در گروه های کیفیت زندگی درمانی، آموزش روانی  و کنترل بعد از مداخله متفاوت است.
3.  وضعیت هیجانی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید در گروه های کیفیت زندگی درمانی، آموزش روانی  و کنترل بعد از مداخله متفاوت است.

تعیین   تاثیر آموزش روانی و کیفیت زندگی درمانی بر بار روانی ، وضعیت  هیجانی و رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید بستری در بیمارستان روانپزشکی بهاران زاهدان در سال 1399

1. تعیین و مقایسه میانگین نمره بار روانی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید در گروه های کیفیت زندگی درمانی، آموزش روانی  و کنترل قبل و بعد از مداخله.
2. تعیین و مقایسه میانگین نمره رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید در گروه های کیفیت زندگی درمانی، آموزش روانی  و کنترل قبل و بعد از مداخله.
3. تعیین و مقایسه میانگین نمره وضعیت هیجانی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی  شدید در گروه های کیفیت زندگی درمانی، آموزش روانی  و کنترل قبل و بعد از مداخله.

-

1. تعریف واژه های تخصصی:

مراقب خانوادگی        

تعریف نظری: عضوی از خانواده است که به عنوان فراهم کننده اصلی مراقبت برای عضو بیمار یا معلول خانواده به حساب می آید (44)

تعریف عملی : در این مطالعه منظور کسی است که بیشترین وقت را با فرد مصرف کننده میگذراند و مسئولیت اصلی مراقبت، درمان و پیگیری امور بیمار  مبتلا به اختلال روانی  را به عهده دارد.

وضعیت هیجانی

تعریف نظری:  وضعیت هیجانی ابرازهیجانی و عاطفی مثبت و منفی است. عاطفه مثبت به احساس شور و شوق، فعال بودن و هشیاری در یک فرد و عاطفه منفی به احساس غمگینی و کمبود انرژی اشاره دارد(50 )  

تعریف عملی: در این مطالعه منظور  نمره ای است که مراقبت کننده از مقیاس 20 سوالی PANAS دریافت می کند  و برای هر یک از هیجانات مثبت و منفی دامنه  نمره ای بین حداقل 10 و حداکثر 50  خواهد داشت.

رضایت از زندگی

تعریف نظری: رضایت از زندگی، به فرایندی قضاوتی و شناختی اشاره دارد که در آن افراد کیفیت زندگی خود را بر اساس مجموعه ای از ملاک ها ارزشیابی میکنند که این ملاکها در افراد گوناگون از ارزش های متفاوتی برخوردار هستند(15).

تعریف عملی:  منظور از رضایت از زندگی در این مطالعه نمره ای است که فرد از 5 سوال پرسشنامه رضایت از زندگی SWLS دریافت می کند و دامنه ای بین 5  تا 35 خواهد داشت.

بار روانی

تعریف نظری: مشکلات تجربه شده توسط اعضاء خانواده بیماران ناشی از نقش مراقبتی آنها معمولا بار روانی خانواده نامیده می شود. بار اشاره به تاثیر منفی اختلال روانی فرد  بیمار، در خانواده بر سایر اعضاء خانواده دارد(51).

تعریف عملی: نمره ای است که فرد از 22 سوال پرسشنامه بار روانی زاریت دریافت می کند و دامنه ای بین 0  تا 88 خواهد داشت.

کیفیت زندگی درمانی

تعریف نظری:  درمان مبتنی بر کیفیت زندگی ، عبارت است از افزایش خود مراقبتی حرفه ای یا غنای درونی و پیشگیری از فرسودگی.(43)

تعریف عملی:  منظور آموزشی است به صورت 7 جلسه 90 دقیقه ای یک روز در میان در قالب فرمت گروهی است که بر اساس جدول محتوا توسط روانپرستار ارائه خواهد شد.

آموزش روانی

تعریف نظری: آموزش تجربه‌ای است مبتنی بر یادگیری و به‌منظور ایجاد تغییرات نسبتا پایدار در فرد، تا او را قادر به انجام کار و بهبود بخشی توانایی‌ها، تغییر مهارت‌ها، دانش، نگرش و رفتار اجتماعی نماید(33).

تعریف عملی: منظور آموزشی است به صورت 4 جلسه 90 دقیقه ای به صورت 2 بار در هفته  که بر اساس محتوای تنظیمی ارایه خواهد شد.

مطالعه از نوع نیمه تجربی سه گروهی با طرح پیش آزمون – پس آزمون خواهد بود.

• کلیه مراقبین خـانوادگی بیماران مبتلا به اختلالات خلقی و اسکیزوفرنی بـستری در بیمارسـتان روانپزشکی بهاران در سال 1399 جامعه پژوهش را تشکیل دادند.

معیار های ورود مراقب:

• بر عهده داشتن کلیه مسئولیت های بیمـار  و تجربه مراقبت از بیمار حداقل در یک دوره از بیماری
• سن بالاتر از 20 سال
• توانایی برقـراری ارتباط
• دارا بودن حداقل تحصیل 10 کلاس
• نداشتن مشکلات حاد روانی
• سهولت دسترسی و ساکن شهر زاهدان
• عدم وجود حادثه ناگوار طی یک ماه  گذشته
• وجود فقط یک عضو نیازمند مراقبت در خانواده.

معیار های ورود بیمار:

ابتلا به اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی، اسکیزوافکتیو، اختلالات سایکوتیک طبق پرونده و تایید روانپزشک.

• دارا بودن سن حداقل 20 و حداکثر 50 سال.
• زندگی در خانواده و با اعضای خانواده.
• عدم ابتلا به اعتیاد توام با اختلال روانپزشکی.

معیار های خروج مراقب :

• غیبت یا عدم شرکت در بیش از یک جلسه آموزشی
• وقوع حادثه ناگوار و بحران در طی زمان اجرای مطالعه

معیار های خروج بیمار :

• ترخیص زودهنگام از بیمارستان

حجم نمونه با استفاده از فرمول زیر و با توجه به میانگین و انحراف معیار نمره بار روانی مراقبین خانوادگی در  مطالعه نویدیان و همکاران (2012) و حدود اطمینان 95 درصد و توان آزمون 95 درصد در هر گروه بسیار اندک مشخص شد. با توجه به سه گروهه بودن مطالعه (حجم نمونه در عدد 1/4 ضرب شود)، حجم مطالعات مشابه در کشور و برای افزایش اعتبار مطالعه و امکان تعمیم بخشی بیشتر در هر گروه 50 نفر و در مجموع 150 نفر برآورد گردید (35).

n = (Z1-α2+Z1-β)2(S12+S22)(X1-X2)2 =3.58

         Z1-α2  = 1.96            S1 =7.29              X1 =29.44

        Z1-β  = 1.64             S2 = 10.50             X2 = 52.88

:  ابتدا از بین مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به اختلالات روانی بستری در بیمارستان روانپزشکی بهاران زاهدان در سال 1397 که دارای معیارهای ورود  به مطالعه باشند، نمونه ها به شیوه در دسترس انتخاب خواهند شد. سپس نمونه ها به صورت تصادفی  در  سه گروه کیفیت زندگی درمان، آموزش روانی و کنترل قرار خواهند گرفت.  

ابزار جمع آوری اطلاعات در این مطالعه پرسشنامه ای متشکل از چهار بخش خواهد بود که مراقبین بیماران از طریق خود گزارش دهی در دو نوبت قبل و بعد از مداخله تکمیل خواهند کرد . بخش اول شامل اطلاعات فردی فرد مراقب و بیمار شامل : سن ، جنس ،وضعیت تاهل ، تحصیلات،شغل،محل سکونت ، مدت مراقبت، نسبت با بیمار  می باشد. بخش دوم پرسشنامه 22 سوالی بار روانی خانوادگی، بخش سوم پرسشنامه 5 سوالی رضایت از زندگی  و بخش چهارم مقیاس20 گزینه ای عاطفه مثبت و منفی خواهد بود.

پرسشنامه بار روانی خانواده (Family caregiver burden): برای سنجش بار روانی خانواده از پرسش نامه زاریت و همکاران استفاده می شود که رایج ترین ابزار سنجش برای اندازه گیری بار روانی ادراک شده ناشی از ارایه مراقبت توسط مراقب خانوادگی است. این پرسشنامه شامل 22 سؤال و 4 بعد است . ابعاد بار روانی شامل،  فشارهای فردی، اجتماعی، عاطفی و اقتصادی بر روی مراقب  بیمار می باشد. برای پاسخ گویی به هرسوال امتیازاتی به صورت هرگز(0)، به ندرت(1)، بعضی اوقات (2) ، اغلب (3) و همیشه (4)اختصاص داده شده است. مجموع امتیازات کسب شده توسط مراقبان بین صفر تا 88  خواهد بود هر چه نمره کسب شده مرافب خانوادگی از این پرسشنامه بالاتر  باشد بار روانی وارد شده به مراقب هم بیشتر است . پایایی پرسشنامه در  نسخه اصلی توسط سازنده اصلی به روش آزمون مجدد71/. و همسانی درونی با آلفای کرونباخ91/. بوده است(52). این پرسش نامه توسط نویدیان و همکاران باتوجه به شرایط فرهنگی کشورمان تنظیم و پایایی آن با استفاده از شیوه بازآزمایی94/. و روایی آن علاوه بر روایی محتوا، با توجه به همبستگی مثبت و بالای آن با پرسش نامه اضطراب هامیلتون 89/. r=+ و نیز پرسش نامه افسردگی بک 67/. r=+ تأیید شده است(53) پایایی آن در مطالعه حاضر به شیوه همسانی درونی به کمک آلفای کرونباخ تعیین خواهد شد.

پرسشنامه رضایت از زندگی (Satisfaction with life scale): مقیاس رضایت از زندگی در سال 1985 توسط داینر و همکاران ساخته شد(54). این مقیاس دارای  5 آیتم است و هر آیتم دارای نمره گذاری لیکرت با 7 گزینه است  برای پاسخگویی به هر سوال امتیازاتی به صورت کاملاً مخالف(1) ، مخالفم(2) ، تا اندازهای مخالفم(3)، نه موافقم و نه مخالف(4)  تا اندازهای موافقم (5) ، موافقم(6) ، کاملاً موافقم(7)  می باشد. در نهایت فرد می تواند نمره ای بین 7 تا 35 کسب کند که نمره بالاتر نشانه رضایت از زندگی بیشتر است. پایایی پرسشنامه به روش آزمون-  بازآزمون 82/0 و پایایی به روش آلفای کرونباخ 87/0 بدست آمده است(56). در نمونه ایرانی اعتبار مقیاس رضایت از زندگی با استفاده از روش آلفای کرونباخ 83/0 و با روش بازآزمایی69/0 بدست آمده و روایی سازه این پرسشنامه با استفاده از دو پرسشنامه دیگر مناسب گزارش شده است (55) . پایایی آن در مطالعه حاضر به شیوه همسانی درونی به کمک آلفای کرونباخ تعیین خواهد شد.

مقیاس عاطفه مثبت و منفی (Positive Affect Negative Affect Scale: PANAS): مقیاس عاطفه مثبت و  منفی توسط واتسون و همکاران در سال 1988 ساخته شد (56)و دارای 10 آیتم برای هر یک از خرده مقیاس های مثبت و منفی و در مجموع 20 گزینه است. آیتم ها بر روی یک مقیاس پنج درجه ای لیکرت از به هیچ وجه یا بسیار کم(امتیاز 1) تا بسیار زیاد( امتیاز 5) رتبه بندی شده است. دامنه نمرات برای هر خرده مقیاس  عاطفه مثبت و منفی بین حداقل 10 تا حداکثر 50 است. روایی این ابزار نشان  داده است که نمره  عاطفه مثبت با شدت افسردگی همبستگی مثبت و معناداری و  نمره عاطفه منفی با شدت افسردگی همبستگی منفی و معناداری  دارد. ضریب همسانی درونی نسخه انگلیسی این مقیاس یرای عواطف مثبت و منفی بترتیب 88/0 و 87/0 بدست آمده است. روایی و پایایی این ابزار در ایران توسط بخشی پور رودسری و همکاران(2006) به کمک  روایی سازه و با آلفای کرونباخ 85/0 برای هر دو مقیاس مورد تایید قرار گرفته است(57). در مطالعه حاضر نیز پایایی مقیاس به شیوه تعیین همسانی درونی(آلفای کرونباخ) نعیین خواهد شد.

- روش اجرای طرح(با جزئیات بطور کامل شرح داده شود):

مطالعه حاضر از نوع مداخله ای و نیمه تجربی خواهد بود. بعد از دریافت کد اخلاق و معرفی نامه از معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه به بیمارستان روانپزشکی بهاران زاهدان مراجعه خواهد شد و با مسئولین مربوطه برای همکاری در اجرای مطالعه هماهنگی لازم بعمل خواهد آمد. ابتدا به شیوه نمونه گیری در دسترس، بیماران  بستری واجد شرایط در بیمارستان روانپزشکی بهاران شناسایی می شوند، سپس  با خانواده های آنان تماس گرفته و درصورت دارا بودن معیارهای ورود و داشتن رضایت مراقب اصلی آنها شناسایی می شود، بعد از وی دعوت می شود به بیمارستان مراجعه نماید. پس از مراجعه و ارتباط با مراقب اصلی مختصری درباره پژوهش توضیح داده می شود  و بعد رضایت آگاهانه کتبی برای شرکت در مطالعه اخذ خواهد شد.سپس نمونه ها به کمک قانون تخصیص تصادفی به صورت تصادفی در سه گروه مداخله کیفیت زندگی درمانی ،آموزش روانی و کنترل قرار خواهند گرفت .به این صورت که ابتدا تعداد 50 کارت سفید ،50کارت قرمز و 50 کارت سبز که به ترتیب معرف گروههای کنترل ،آموزش روانی و کیفیت زندگی درمانی است در داخل ظرف قرعه کشی قرار میگیرد سپس به صورت تصادفی کارتها از ظرف خارج شده وتوالی ایجاد شده ثبت شده ومبنای انتخاب و تخصیص نمونه های واجد شرایط قرار میگیرد . از هر سه گروه پیش آزمون از طریق تکمیل پرسشنامه های بار روانی ، رضایت از زندگی و مقیاس عاطفه مثبت و منفی بعمل خواهد آمد . برای گروه های مداخله به تفکیک تعلق گروهی هماهنگی لازم برای شروع جلسات درمانی انجام خواهد شد و سپس گروه مداخله کیفیت زندگی درمانی هفت جلسه برنامه آموزش را بصورت یک روز درمیان و گروه آموزش روانی چهار جلسه را طی دو هفته و حتی المقدور در ساعات ملاقات و یا بر اساس توافق با شرکت کنندگان قبل یا بعد از پایان ساعات ملاقات  و به مدت متوسط 90 دقیقه براساس محتوای تعیین شده در جداول 1و2 با هماهنگی مسئولین بخش های واحد مربوطه دریافت خواهند کرد. 4 هفته پس از پایان  مداخله ها با هماهنگی های قبلی که با مراقبین بعمل خواهدآمد، پس آزمون از طریق تکمیل دو باره پرسشنامه های سه گانه انجام خواهد شد. محتوای  این دو روش مداخله ای به دفعات در مطالعات متعددی در ایران مورد استفاده و تایید قرار گرفته است (رفرنس های مربوطه). گروه کنترل در این مدت هیچگونه مشاوره و آموزشی دریافت نمی کنند. و در همان فاصله زمانی گروه های مداخله پس آزمون در مورد آنان نیز انجام می شود. به منظور رعایت ملاحظات اخلاقی محتوای آموزشی بصورت کتابچه آموزشی در اختیار مراقبین خانوادگی گروه کنترل نیز قرار خواهد گرفت.

داده ها پس از جمع آوری وارد نرم افزار  spss   نسخه 22 خواهند شد. ابتدا به کمک آمار توصیفی فراوانی ،درصد میانگین ،انحراف معیار تعیین و در ادامه  آزمون آماری کای دو برای مقایسه متغیرهای دمو گرافیک کیفی  سه  گروه بکار خواهد رفت.  سپس در صورت برقراری شرط نرمالیتی داده ها به کمک آزمون شاپیرو و ویلکز از آزمون تی زوجی برای مقایسه میانگین های قبل و بعد در هر گروه استفاده می شود. برای مقایسه میانگین های سه گروه و آزمودن فرضیه های اصلی از آزمون ANOVA  و در صورت معناداری از آزمون های تعقیبی استفاده خواهد شد.  در صورت عدم نرمال بودن داده ها، از آزمون های ناپارامتریک معادل هر یک از جمله کروسکال والیس استفاده خواهد شد. سطح معناداری در این مطالعه 05/0 مد نظر قرار خواهد گرفت.

جدول ...... مقایسه میانگین و انحراف معیار نمره بار روانی  مراقبین خانوادگی بیماران قبل و بعد از مداخله در گروه های کیفیت زندگی درمانی،

آموزش روانی و کنترل

جدول 1 : ساختار ومحتوای جلسات آموزشی ( کیفیت زندگی درمانی )

      جدول 2 : ساختارجلسات و محتوای آموزش روانی

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش‌های علوم پزشکی 

دارای آزمودنی انسانی  در جمهوری اسلامی ایران

1392

-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام میگیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزماییهای بالینی  بر روی بیماران یا داوطلبهای سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

13-کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانهی کتبی غیر ممکن یا قابل صرفنظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیتهی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

16-پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. همچنین، در پژوهشهایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوهی جذب آزمودنی، باید توسط کمیتهی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنیها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنیها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار دادهها یا اطلاعات بهدست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهشهای خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته هایی که از نظر حمایت کنندهی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند

با توجه به شیوع کرونا ممکن است امکان برگزاری آموزش گروهی نباشد در این صورت با توجه به فضای فیزیکی بیمارستان روانپزشکی در عصرها مداخله در قالب گروههای کوچک 4-5 نفره و با رعایت پروتکل بهداشتی اجرا خواهد شد

کیفیت زندگی درمانی ،آموزش روانی ،وضعیت هیجانی ،بار روانی ،رضایت از زندگی ،مراقبین خانوادگی ،بیماران روانی شدیدQuality of life therapy, Emotion , Life satisfaction, Burden,  Family caregivers, Severe Mental Illness (SMI),psycjoeducation

1Steel, Z., Marnane, C., Iranpour, C., Chey, T., Jackson, J. W., Patel, V., et al. (2014). The global prevalence of common mental disorders: a systematic review and meta-analysis 1980–2013. International Journal of Epidemiology, 43, 476.

2. Vandad Sharifi M, Hajebi A, Radgoodarzi R. Twelve-month prevalence and

correlates of psychiatric disorders in Iran: the Iranian Mental Health Survey,

2011. Arch Iran Med 2015;18(2):76e84 .

3.Nesvåg R, Jönsson EG, Bakken IJ, Knudsen GP, Bjella TD, Reichborn-Kjennerud T, Melle I, Andreassen OA. The quality of severe mental disorder diagnoses in a national health registry as compared to research diagnoses based on structured interview. BMC Psychiat. 2017; 17 (1): 93

4.Rahmani F, Ranjbar F, Hosseinzadeh M, Razavi SS, Dickens GD, Vahidi M. Coping strategies of family caregivers of patients with schizophrenia in Iran: A cross-sectional survey. International Journal of Nursing Sciences 2019;6: 148-153

5.Ghasemi N, Kajbaf M, Rabiei M. The Effectiveness of Quality of based Group Therapy on Subjective Well-being and Mental Health. Clinical Psychology. 2011:12.

 6.Forughirad M,jalali M. The effect of the dependence of addicted spouses on the satisfaction of their marital life .2013

7. Barry,P.D( 2002).Mental health and mental illness (7thEd). Newyork : Lippincott.

8.Zauszniewski  jA , Bekhet AK, Suresky  MJ. Idicators of resilience in family members of adults with serious mental illness. Psychiatric clinics of north America. 2015 ;38(1):46-1.

9 . Yazici E , karabulut U, Yildiz M .Burden on caregivers of patients with scz and related factors.Noro psychiatry  Ars .  2016;53(2): 96-101.

10.Athay M.M.Caregiver life satisfaction :Relation ship to youth symptom severity through treatment . clinical child &adolescent psychology.2012;41(1):433-444.

11. Boye B, Bentsen H, Ulstein I , Notland TH ,Linigjaerde O, &Malt UF . Relatives distress and patients symptoms and behaviours :prospective study of patient with schizophrenia and the relatives Acta psychiatrica scandinavica,2001;104(1):42-50.

12. Magliano L, Marasco C , Fiorillo A, Malangon C , Guarneri M , Maj M . The impact in of  and social network support on the burden of families of patients with SCZ Italy . Acta psychiatrica scandinavica .2002.

13. Wells R, Dywan J , Dumas J . Life satisfaction and distress in family caregivers as related to specific behavioural changes after traumatic brain injury . Brain Injury . 2005;19(13):1105-1115.

14. . Lefley H . Family psychoeducation for serious mental illness.Oxford university press. 2009

15. Salarbashishahri H. Comparison of social adjustment ,hope and life satisfaction among the members of anonymous groups and clients in addiction treatment clinics in mashhad.2017.

16.  Bijker L , kleiboer A, Riper H , Cuijpers  P , Donker  . E-care 4 caregivers –an online intervention for non professional caregivers of depressed patient :study protocol for a pilot randomized controlled trials .2016 ;17:17-193 .

17. Chan,salllly Wai-chi. “Global perspective of burden of family caregivers for persons with SCZ. Archives of psychiatric nursing 25(5);2001:339-349.

18. Mojaradkahani AH, GhanbareHashemabade GH. Assessing the effectiveness of educational interventions on mental group family practice patients with mood disorders, J Couns Psychoth Fami. 2011; 1(3): 399-412

19. Kiani A, Solati K. The effect of quality of life therapy (QOLT) on mental health for the families of chronic psychotic patients. J Shahrekord Univ Med Sci. 2018; 20(3): 51-58.

20. . Grandon  P, Jenaro C. Descripcion de la carga en una muestra de familias de personas con esquizofrenia.Revista de psiquiatria y salud mental. 2002 ;19(2): 82-91

21 . Hoenig J, Hamilton M .the schizophrenic patient in the community and his effect on the household. International journal of social psychiatry . 1966 ;12(3):165-176.

22. Jafari M .The relationship between perceived stress and resilience with bargain in caregivers of the eldery centers of Tehran. 2017

23. Magliano L, Fiorillo A, De Rosa C ,Malangone C ,Maj M.Family burden in long-term diseases:acomparative study in sczvs.physical disorders. Social science&medicine. 2005;61(2);313-322

24 . Mauncheri H, Sharifi  N , Seyedfatemi N , Heydari M,Ghodoosi M . Psychological   problems of families living with and addicted family member . Iran journal of nursing . 2013;26(83):48-56.

25. Sheikhi ,HoumaN, HA, Ahadi H , Sepah Mansour M .Pschometric properties of the satisfaction with life scale (SWLS ). Journal of modern industrial /organization psycholog  .2010;1(4):17-25.

26. Dixon LB, Luksted A, Medoff  DR , BurlandJ , Stewart B , Lehman AF , et all . Outcomes of a randomized study of a peer –taught family-to-family education proram for mental illness.Psychiatric services.2011;62(6):7-591.

27. de Boer A ,Broese van Groenou M ,Timmermans J,Editors. Informalcare an overview of the sup port given by and to informal carers in 2007.The Hague , the Neterlands :SCP;2009

28. Fristad, M . A.(2003). Family psychoeducation : An adjunctive intervenention forchilderen with bipolar disorder .Journal of society of biological psychiatry,53 1000-1008.

 29. Perlick DK ,Rosenhek RR, Clarkhin JF ,Raue P,Sirey J .  Impact of family burden and patient symptom status on clinical outcome in bipolar affective disorder . The Journal of nervous and mental disease.2001;189(1):7-31.

30. Weaden AJ , Tarrier N, Barrowclough C , Zastowny TR , Rahill AA. A review of expressed emotion research in health care. Clinical psychology review . 2002;20(5):66-633.

31. Brodaty H, Green A, Koschera A, Meta –analysis of psychosocial interventions for caregiver of people with dementia . Jornal of the American Geriatrics society . 2003;51(5):64-657.

32. Khodabakhshi Koolaee A, Etemadi A: The outcome of family interventions for the mothers of schizophrenia patients in Iran. Int J Soc Psychiatr. 2010, 56 (6): 634-646. 10.1177/0020764009344144

. 33. Mami S,kaikhavani S,amirian K,neyazi E.the effectiveness of family psychoeducation on mental health family members of patients with psychosis .sjimy.2016;24(1):8-17

34.Raeisi M، Navidian A، Rezaee N.Comparison of the Effect of Nursses Education on Stress ، Anxiety and Depression of Family Cargivers of Patients Hospitalized With Schizophrenia Disorder.Arch Pharma Pract 2020 ; 11(1) : 7-82

35. Navidian A, Kermansaravi F, Navabirigi SH. The effectiveness of a group psycho-educational program on family caregiver burden of patients with mental disorders.BMC Research Notes 2012, 5:399

36. Pahlavanzadeh S,Navidian A , Yazdani m.The effect of psycho-education on depression ,Anxiety and Stress in family caregivers of patient with mental disorders . Journal of kermanshah university of medical sciences .2010;3(47):228-236 .

37. Sharif F, Shaygan M,Mani A. Effect of psychoeducational intervention for family members caregiver burdens and psychiatric symptoms in patients with SCZ in shiraz , Iran BMC psychiatry. 2012;12(1):48.

38. Sharifghaziani Z,Ebadollahichanzaneg H, Fallanikheshtmasjedi M, Baghaie M .Quality of life and its associated factors among mental patient families .JHC 2015;17 (2):166-177

39.  Frish MB. Quality of life therapy New Jersey : John Wiley & Sons. 2006.

40. Frisch MB. Evidence-based well-being/positive psychology assessment and intervention with quality of life therapy and coaching and the quality of life inventory (QOLI). Soc Indic Res. 2013;114(2): 193-227. doi: 10.1007/s11205-012-0140-7.

41 . Bagerimahyari N , Iravani MR . The effect of quality of life therapy on invreasing happiness self esteem ajong nurses at the public hospital of shohadaye lenjan in zarrinshar city . J community health 2018;12(1):13-20

42. Ghadampour E, Yousefvand M, Farokhzadi AN,Hassanvand B.The effectiveness of quality of life therapy on the academic resilience and self differentiation in depressed girls highschool student. Shenakht J of psychology and psychiatry 2017; 4(3):77-90

43 .   Emami z, Kajbaf M . The effectiveness of quality of life therapy on anxiety and depression in female high school students.Research in cognitive and behavioral sciences  2015 ;4(2): 89-102 .

44. Abedi MR, Vostanis P. evaluation of quality of life therapy for parents of children with obsessive compulsive disorders in iran . Eur child Adolesc psychiatry 2010;19:605-613.DOI10.1007/s00787-010-0099-4

45. Karimi Z, Rezaee N, Shakiba M, Navidian A. Effect of the quality of life therapy intervention on the burden of the family caregivers of addicts. Hayat. 2019; 25 (3) :231-251

46. Padash Z, Fatehizadeh M, Abedi M, Izadikhah Z. The effect of quality of life therapy on marital satisfaction. Behavioral Sciences Research. 2013:10

47.Porzor P, Alizadehghoradel J , Yaghotizargar H, Bashorpour S. the effect of positive psychotherapy on quality of life therapy on improving the quality of life of opiate addicts . Quarterly Journal of Resaerch on addiction . 2015;9(35):137-147. http://etiadpajohi .ir -1-1030-fa .html.

48.Nooripour R,Bass CK, ,Apsche J. effectiveness of quality of life therapy aimed at improving sexcual efficacy and marital satisfaction in addict couples of treatment period . International Journal of Behavioral consultation and therapy . 2013;8(2):26.

37. Sharif F, Shaygan M,Mani A. Effect of psychoeducational intervention for family members caregiver burdens and psychiatric symptoms in patients with SCZ in shiraz , Iran BMC psychiatry. 2012;12(1):48.

49 Karimi Z, Rezaee N, Shakiba M, Navidian A. The Effect of Group Counseling Based on Quality of Life Therapy on Stress and Life Satisfaction in Family Caregivers of Individuals with Substance Use Problem: A Randomized Controlled Trial, Issues in Mental Health Nursing, 2019; 40(12):1012-1018. doi:10.1080/01612840.2019.1609635

50. Bakhshi A , Daemi F, Ajilchi B.Psychometric properties of the positive and negative affect scales in iranian sample .Journal of Iranian psychologist 2009;20: 343-350

51. Toohey MJ, Muralidharan A,Medoff D, Lucksted A,Dixon L.Caregiver positive and negative Appraisals :Effect of the national Alliance on mental Illness family –to-family intervention .The Journal of nervous and mental diseas . 2016;204(2):9-156.

52. Zarit SH, Reever KE , Bach-petrson J . 1980.Relatives of the impaired elderly :coorelates of feelings of burden . Gerontologist 20:649-655.

53. Navidian A ,F FB. Burden experienced by family caregivers of patients with mental disorders . Pakistan Journal of psychological Research . 2008.

54. Deiner E, The satisfaction with life scale .Jurnal of personality assesment . 1985.

55. Bayani AA, Koocheky AM, Goodarzi H.The reliability and validity of satisfaction with life scale . Journal of iranian psychologist . 2007.

56. Watson D, Clark LA, Tellegen A. Development and validation of brief measures of positive and negative affect: the PANAS scales. J Pers Soc Psychol. 1988;54(6):1063-70. Epub 1988/06/01.

57. Bakhshipour Roudsari A, M. D. A confirmatory factor 57.analysis of the Positive Affect and Negative Affect Scales ( PANAS). J Psychol. 2006;9(36):351-6

بررسی مقایسه ای تاثیر آموزش روانی و کیفیت زندگی درمانی بر بار روانی ، وضعیت هیجانی و رضایت از زندگی مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به بیماری های روانی شدید بستری در بیمارستان روانپزشکی بهاران زاهدان در سال 1399

ندارد

کاهش بار روانی و بهبود کیفیت زندگی

ندارد

ندارد

ندارد

محرمانه است

09153407107

مراقب مجاز است هر زمان که لازم  دانست مداخله را ترک کند

رضایت آگاهانه از مراقبین کسب میگردد

پرسشنامه بار روانی زاریت

پرسشنامه رضایت از زندگی

مقیاس عاطفه مثبت و عاطفه منفی PANAS

مقیاس حاضر شامل برخی واژه ها است که احساسات و هیجانات متفاوت را توصیف می کند. یکایک عبارات را بخوانید سپس جلوی هر واژه پاسخ مناسب را علامت بزنید. مشخص کنید به طور معمول چه میزان هریک را احساس می کنید. از مقیاس زیر برای ثبت پاسخ های خود استفاده کنید.

5 ---------- 4 ---------- 3 ---------- 2 ---------- 1

                          بسیار زیاد               زیاد                   متوسط                   کمی               به هیچ وجه   

                       علاقمندی                                                                              زودرنجی

                       پریشانی                                                                                هوشیاری و زیرکی

                       ذوق زدگی                                                                              شرمساری

                       ناراحتی                                                                                  خوش ذوقی

                      نیرومندی                                                                                بی قراری

                      گناه                                                                                        مصمم

                     ترس و وحشت                                                                         متوجه و دقیق

                     خصومت                                                                                   عصبی

                    شور و شوق                                                                               فعال

                   غرور و افتخار                                                                            هراسان