بررسی وضعیت سلامت دهان و دندان کودکان 6 تا 12ساله با اختلال بینایی و شنوایی شهر زاهدان در سال 1401

مقدمه و بیان مسئله تحقیق:

سلامت دهان و دندان و میزان پوسیدگی از عواملی است که معمولاً کیفیت زندگی کودکان را تحت تاثیر قرار می دهد.⁽¹⁾ کودکان در هر جامعه در معرض ابتلا به انواع بیماری های دهان و دندان از جمله پوسیدگی، مال اکلوژن، ناهنجاری های فک و صورت و بیماری های پریودنتال و لثه قرار دارند. چنانچه خدمات پیشگیری اولیه در زمان مناسب انجام نگیرد با گسترش این بیماری ها پیامدهای جسمی، اجتماعی و روحی روانی برای کودک و دیگر افراد مرتبط با او از جمله اعضای خانواده ایجاد می کند. به طور طبیعی پیامدهای بیماری های دهان و دندان کودک روی زمان کار و فعالیت، استراحت، وضعیت اقتصادی و شرایط روحی روانی والدین اثر می گذارد و می توان اظهار داشت که کیفیت زندگی مرتبط با سلامت دهان و دندان کودک وابستگی نزدیکی به خانواده اش دارد.⁽²⁾

پوسیدگی دندان و مشکلات پریودنتال شایع بوده و باعث عوارض و محدودیت هایی در عملکرد روزانه کودکان می گردند.⁽³⁾ وضعیت اجتماعی اقتصادی پایین، آگاهی پایین والدین، و بهداشت پایین دهان و دندان از جمله عوامل موثر در ایجاد پوسیدگی هستند.⁽⁴⁾ یکی از عوامل مهم و تاثیرگذار بر سلامت دهان، معلولیت های ذهنی و جسمی کودکان است. مطالعات مربوط به وضعیت بهداشت دهان و دندان افراد معلول در چند دهه گذشته نشان داده که هرچند کودکان معلول زندگی خود را با دندان ها و لثه های قوی و سالم که مشابه کودکان عادی است شروع می کنند با این حال رژیم غذایی، الگوهای غذا خوردن، داروها و محدودیت های جسمانی و عدم توانایی تمیز کردن و نیز نگرش پدر و مادر و ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی، کودک را به سمت بهداشت دهان و دندان ضعیف می رساند.⁽⁵⁾

یک دسته از کودکان نیازمند مراقبت های خاص کودکان با اختلال شنوایی هستند؛ اختلال شنوایی می تواند روی رفتارهای کلی معلولین اثر بگذارد. در جامعه به طور کلی به کسانی که در درک گفتار با صدای معمولی مشکل دارند ناشنوا اطلاق می شود و نقص شنوایی به مواردی گفته می شود که حس شنوایی فرد نسبت به صداهایی که به وسیله افراد عادی شنیده می شود حساس نباشد. شدت نقص شنوایی بر حسب اینکه یک صدا نسبت به حد معمول چقدر باید بلندتر باشد تا توسط فرد درک شود تعریف می شود.⁽⁶⁾ در حال حاضر 278 میلیون فرد با اختلال شنوایی در دنیا  که 80 درصد این افراد در کشورهای در حال توسعه می باشند.⁽⁷⁾ در خصوص پیشگیری از بیماری های دهان و دندان ناشنوایان، مشکلات و درمان آن ها تحقیقات و بررسی های بالینی نسبتاً محدودی انجام گرفته است. درمان های محافظه کارانه دندانپزشکی بخش مهمی از برنامه های بهداشتی برای همه افراد از جمله ناشنوایان است و برنامه ریزی برای این مهم مستلزم داشتن اگاهی از DMFT (میانگین تعداد دندان های پوسیده ،ازدست رفته به علت پوسیدگی وترمیم شده ) موجود در آن ها می باشد.⁽⁸⁾

افراد با اختلال شنوایی به دلیل محرومیت از حس شنوایی و محدودیت های ناشی از آن در مقایسه با افراد عادی بیشتر در معرض خطر از دست دادن دندان ها هستند که خود از انجام غلط برنامه های بهداشتی و عملکرد غیرصحیح عضلات زبان و دهان ناشی می شود. درضمن مشکل برقراری ارتباط و تفهیم مطالب به دانش آموزان ناشنوا توسط جامعه دندانپزشکی در رسانه های گروهی موجب ناتوانی آن ها در دریافت پیام های بهداشتی شده است.⁽⁹⁾

مطالعه ای با عنوان «بررسی میزان DMFT در دانش آموزان ناشنوای 12 ساله مدارس استثنایی تهران» توسط دکتر مهدی شهرابی و همکاران⁽⁸⁾ انجام شد. میانگین DMFT در این تحقیق 07/3 به دست آمد. 109 نفر در گروه افراد با درجه ناشنوایی خیلی شدید قرار داشتند که دارای میانگین DMFT، 99/2 بودند. در گروه افراد با درجه ناشنوایی شدید، 7 نفر با میانگین 14/4 بودند و در گروه افراد با ناشنوایی متوسط تا شدید تنها یک نفر با میانگین DMFT 4 قرار داشت.

مطالعه ای درسال 79-1378 به منظور ارزیابی وضیت سلامت دهان و دندان دانش آموزان پسر 12و 15 ساله در مرکز ناشنوایان تهران نشان داد 10 درصد افراد بدون پوسیدگی بودند؛ در جمعیت 12 ساله 5/37 درصد و در جمعیت 15 ساله 5/37 درصد لثه ها سالم بودند و از نظر نیازهای درمانی، 92 درصد افراد مورد مطالعه به نوعی درمان دندانپزشکی نیازمند بودند. آمار درکل نشان دهنده این بود که میزان پوسیدگی و نیازهای درمانی کودکان ناشنوا، بیش از دیگر همسالان ایشان می باشد و این قشر از اجتماع به دلیل ناتوانی در فراگیری عادی دستورات بهداشتی، نیازمند توجه بیش از پیش دندانپزشکان و مسئولین مربوطه در اجرای برنامه های پیشگیری و درمانی می باشند.⁽⁹⁾

درک کلی اجسام برای کودک نابینا آسان نیست و بنابراین در اکثر موارد نیاز به کمک دیگران برای ایجاد ارتباط با محیط خارج دارد. با اینکه کودکان نابینا اکثرًا دارای ضریب هوشی نرمال هستند اما به دلیل وجود مشکلاتی که در بر قراری ارتباط با محیط دارند در مقایسه با کودکان معمولی تواناییهای آنها کمتر به نظر میرسد^(7).

 بررسیهای انجام شده مشخص شده است که شیوع بیماریهای پریودنتال و پوسیدگی و میزان شاخص DMFT در میان دانش آموزان نابینا  نسبت به افراد سالم هم سن خود بیشتر است ^{(١٠ ).} البته نابینایی به خودی خود باعث بیشترشدن استعداد به پوسیدگی نمیشود و تنها عدم دسترسی به آموزشهای لازم و تدابیر بهداشتی است که پوسیدگی و بیماریهای پریودنتال را در این بیماران افزایش میدهد. در نتیجه اگر مراقبتهای دندانی و هشدارهای پزشکی در اوایل زندگی پایه گذاری شده و توسط والدین حمایت شود نیاز به درمانهای پیچیده ی دندانپزشکی به حداقل میرسد (١٢،١١ ).

در مطالعه ای که در اصفهان با هدف بررسی عادات و نیازهای بهداشتی سلامت دهان و دندان و رفتارهای مرتبط با سلامت دهان کودکان 12-4 ساله نابینا و ناشنوا انجام گردبد^{(١٠ )} مشخص شد که3/61% کودکان با اختلال بینایی دارای بهداشت دهان خوب بودند و  تنها 3/14% کل کودکان دارای لثه سالم و بدون التهاب بودند. همچنین  از نتایج مهم این مطالعه تاثیر معنا دار سن کودکان و نوع معلولیت و شاخص بهداشت دهان  بر میانگین DMFT بود. این مطالعه نشان داد که وضعیت پوسیدگی در کودکان تحت مطالعه بیش از میانگین استانی و کشوری در رده سنی 4-12 ساله می باشد. 

مراقبت های سلامت دهان کودکان با اختلال بینایی و شنوایی چالشی برای ارایه دهندگان خدمات سلامت میباشد برنامه ریزی جهت ارتقاء سطح سلامت و بهداشت دهان  افراد جامعه به داشتن اطلاعات کافی در مورد وضعیت آن جمعبت منوط می باشد .بررسی شیوع پوسیدگی دندانی،وضعیت پریودنشیوم،و تعیین نیازهای درمانی به ما کمک می کند تا به کمک یک برنامه ریزی صحیح و با کمک اقدامات درمانی و پیشگیری، به حفظ سلامت جامعه کمک کرده،از صرف هزینه های بیهوده،جلوگیری نماییم.با توجه به اینکه افراد با اختلالات شنوایی و بینایی از نظر فراگیری دستورات بهداشتی دچار مشکل می باشند و بنظر می رسد که بیشتر از افراد سالم در معرض ابتلا به بیماری های دهان و دندان مبتلا می باشند این تحقیق با هدف بررسی وضعیت سلامت دهان ودندان کودکان  6تا12 ساله با اختلال شنوایی و بینایی زاهدان انجام می گردد. تا کنون تحقیق مشابهی در استان سیستان و بلوچستان و شهر زاهدان در این خصوص انجام نگرفته است. انجام این مطالعه در گام نخست  گزارش جامع و مبتنی بر شواهدی را به واحد سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان بهزیستی و واحد بهداشت مدارس آموزش و  پرورش در خصوص وضعیت کنونی سلامت دهان و دندان کودکان 6 تا 12 ساله با اختلال بینایی و شنوایی شهر زاهدان در سال جاری ارائه خواهد داد. همچنین در گام بعدی این مطالعه زمینه ساز طرح ریزی دقیق و هدفمند جهت اجرا ی مداخلات اثربخش ارتقاء سلامت دهان و دندان این گروه از کودکان با مشکلات بینایی و شنوایی و کم کردن نابرابری های اجتماعی خواهد شد.

1.متوسط OHI-S در کودکان 6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان چقدر است؟

۲.متوسط DMFT درکودکان 6-12ساله با اختلال بینایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان چقدر است؟

٣. متوسط CPI  درکودکان 6-12ساله با اختلال بینایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان چقدر است؟

4.متوسط OHI-S درکودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان چقدر است؟

5.متوسط DMFT درکودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان چقدر است؟

6. متوسط  CPI  درکودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان چقدر است؟

7. بین OHI - S و  DMFT درکودکان 6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

8.بین  OHI - S و CPI درکودکان 6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

9. بین OHI - S و  DMFTدرکودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

10.بین  OHI - S و CPI در کودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

11. بین ,OHI - S DMFT و تحصیلات والدین درکودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

12. بین ,OHI - S DMFT و مصرف مواد قندی  در در کودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

13. بین ,OHI - S DMFT وتعداد دفعات مسواک زدن  در در کودکان 6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

14. بین ,OHI - S DMFT و تحصیلات والدین درکودکان 6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

15. بین ,OHI - S DMFT و مصرف مواد قندی  در در کودکان 6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

16.  بین ,OHI - S DMFT وتعداد دفعات مسواک زدن  در در کودکان 6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان ارتباط وجود دارد.

اهداف کلی مطالعه

تعیین وضعیت سلامت دهان و دندان کودکان 6 تا 12ساله با اختلال بینایی و شنوایی شهر زاهدان در سال 1401

1.تعیین متوسط OHI-S درکودکان6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان

۲.تعیین متوسط DMFT درکودکان6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان

٣. تعیین متوسط CPI  درکودکان6-12ساله با اختلال بینایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان

4.تعیین متوسط OHI-S درکودکان6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان

5.تعیین متوسط DMFT درکودکان6-12ساله با اختلال شنوایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان

6. تعیین متوسط  CPI  درکودکان6-12ساله با اختلال شنوایی   واحدهای فعال بهزیستی زاهدان

7. تعیین ارتباط بین OHI - S و  DMFT درکودکان6-12ساله با اختلال بینایی  واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان

8.تعیین ارتباط بین  OHI - S و CPI درکودکان6-12ساله با اختلال بیناییواحدهای فعال بهزیستی  زاهدان

9.تعیین ارتباط بین OHI - S و  DMFTدرکودکان6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان

10.تعیین ارتباط بین  OHI - S و CPI درکودکان6-12ساله با اختلال شنوایی  واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان

11. تعیین ارتباط بین ,OHI - S DMFT و تحصیلات والدین درکودکان6-12ساله با اختلال شنوایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان.

12. تعیین ارتباط بین ,OHI - S DMFT و مصرف مواد قندی  در در کودکان6-12ساله با اختلال شنوایی  واحدهای فعال بهزیستی زاهدان.

13. تعیین ارتباط بین ,OHI - S DMFT وتعداد دفعات مسواک زدن  در در کودکان6-12ساله با اختلال شنوایی  واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان.

14. تعیین ارتباط بین ,OHI - S DMFT و تحصیلات والدین درکودکان6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان.

15. تعیین ارتباط بین ,OHI - S DMFT و مصرف مواد قندی  در در کودکان6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی  زاهدان.

16. بتعیین ارتباط بین ,OHI - S DMFT وتعداد دفعات مسواک زدن  در درکودکان6-12ساله با اختلال بینایی واحدهای فعال بهزیستی زاهدان

دانشگاه علوم پزشکی 

سازمان بهزیستی

آموزش و پرورش

DMFT : میانگین تعداد دندانهای پوسیده، کشیده شده به علت پوسیدگی و ترمیم شده¹³

نوع مطالعه: توصیفی –تحلیلی ازنوع مقطعی

جامعه مورد مطالعه :

کودکان 6تا12 ساله با اختلال شنوایی و بینایی واحدهای فعال بهزیستی  شهر زاهدان

معیارهای ورود :کودکان دختر وپسر 6تا12 ساله با اختلال شنوایی و بینایی  که در واحدهای فعال بهزیستی  شهر زاهدان  در سال 1400 -1401ثبت نام شده اند و معلولیت همزمان دیگری ندارند. رضایت کودک / ولی برای شرکت در مطالعه

 معیار خروج:، کودکان که دارای ناتوانیهایی افزون بر اختلالات بینایی و شنوایی مانند بیماریهای سیستمیک، اختلالات حرکتی یا ذهنی باشند، یا سن زیر 6 سال و بالای ١٢ سال داشته باشند،  والدین یا غیم قانونی آنها در مورد شرکت فرزندشان در مطالعه رضایت نداشته باشند و نیز کودکان که همکاری لازم را نداشته باشند از مطالعه خارج خواهند شد.

تعداد کل کودکان  واجد شرایط ورود به مطالعه که طبق گزارش سازمان بهزیستی زاهدان  حدودا 130 نفر هستند به هر تعداد که برای شرکت در مطالعه رضایت داشته باشند وارد تحقیق خواهند شد. 

روش نمونه گیری (نحوه تخصیص تصادفی و همسان سازی در صورت لزوم ذکر شود) :

این مطالعه مقطعی با کسب مجوز از دانشگاه علوم پزشکی زاهدان و سازمان بهزیستی شهرستان زاهدان در واحدهای فعال بهزیستی شهر زاهدان با روش نمونه گیری سرشماری  صورت می گیرد. با توجه به سرشماری بودن حجم نمونه، نیاز به ارایه روش تصادفی سازی وجود ندارد. بر اساس لیست، از بین کلیه کودکان 6تا12ساله  (دختر یا پسر ) واحدهای فعال بهزیستی هماهنگی های لازم انجام خواهد گرفت .

 روش و ابزار جمع آوری داده ها: 

• تکمیل پرسشنامه

پرسشنامه ی مورد استفاده در این مطالعه برگرفته از پرسشنامه مطالعه دکتر بهاره طحانی است که پایایی وروایی ان انجام شده است (10)

این پرسشنامه حاوی موارد زیر می باشد:

1. اطلاعات دموگرافیک : شامل سن و جنس وتعداد افراد خانوار
2. اطلاعات اقتصادی-اجتماعی : شغل ، میزان درآمد و سطح تحصیلات والدین می باشد.
3.  رفتارهای بهداشتی دهان: در این قسمت تعداد دفعات مسواک زدن و تمیز کردن دهان ، علت اصلی عدم تمیز کردن دندان ها،ومصرف مواد قندی  مورد سوال قرار گرفت.
4. معاینه و تکمیل جداول پارامترهای کلینیکی: کلیه شرکت کنندگان تحت معاینه کلینیکی قرار خواهند گرفت و در مورد هر یک از آنها شاخص پوسیدگی دندان (DMFT) و شاخص بهداشت دهان (OHI-S) تعیین می شود.

روش ارزیابی وضعیت دهان و دندان:

بررسی و ثبت پوسیدگی های دندانی و وضیت پریودنتال بر اساس معیارهای WHO انجام می شود.به این ترتیب وضعیت دندان های مورد مطالعه در فرم تحقیقاتی بر اساس سیستم کد گذاری عددی  DMFT مشخص می شود.

سه نشانگر برای تعیین وضعیت پریودنتال به کار گرفته خواهد شد:

1-خونریزی از لثه (Gingival bleeding)

۲- جرم (Calculus)

۳- پاکت های پریودنتال (Periodontal pocket)

در این مطالعه از شاخص سلامت پریودنتال (CPI ) فقط به منظور تعیین وجود یا عدم وجود خونریزی ازلثه به عنوان مشخصه بهداشت دهان استفاده خواهد شد. بدین صورت که هر چقدر تعداد مناطق خونریزی کمتر و شدت التهاب لثه کمتر باشد ، وضعیت بهداشت دهان فرد بهتر خواهد بود.

از یک پروب سبک وزن با طراحی ویژه (پروب WHO) که دارای نوک گرد( tip ball) به اندازه حدود5/0میلی متر است، استفاده خواهد شد. نیروی حس گر به کار برده شده بیش از ۲۰ گرم نبود. یک تست عملی برای تعیین میزان این نیرو قرار دادن پروب در نقطه ای زیر ناخن شست و فشار بر روی آن تا بی رنگشدن ناخن می باشد.

توجه: در صورتی که دندانی کشیدنی بود با تک دندان باقی مانده در بخش مجاور جایگزین خواهد گردید. دندانهای ایند کس که معاینه خواهند شد، عبارتند از:

معاینه و ثبت:

جدول ۳ نحوه ارزیابی CPI

شاخص ساده شده بهداشت دهان(OHI-S)Simplified Oral Hygiene Index

به منظور ارزیابی رفتارهای بهداشت دهان، اندازه گیری شاخص های پلاک و جرم دندانی ارجح است .

از بین هشت شاخص رایج بهداشت دهان ، OHI ( شاخص بهداشت دهان) ، بیشترین مورد استفاده را درکشورهای مختلف با اعتبار و پایایی بالاتر دارد. این شاخص عملی ترو از نظر کیفی ، حساس تر میباشد.

شاخص ساده شده بهداشت دهان (OHI -S)که به وسیله Vermillion وGreene در سال۱۹۶4 معرفی گردیده است به منظور تعیین یک شاخص ساده بهداشت دهان مطرح و به طور گسترده درمطالعات اپیدمیولوژیک به کار برده می شود و تفاوت آن با OHI آن است که تعداد سطوح دندانی کمتری معاینه میشود(به جای ۱۲ سطح ۶ سطح معاینه می شود). شاخص ساده شده بهداشت دهان (S-OHI)شامل دو جزء است: ایندکس دبری Debris Index و ایندکس جرم Calculus Index. هرکدام از ایندکسها بر اساس کد تعیین می شوند که بیانگر میزان دبری و جرم مشاهده شده بر رویسطوح دندانی مورد نظر می باشد.

انتخاب سطوح دندانی:

در OHI - S شش سطح (۴ سطح از ناحیه خلفی و ۲ سطح از ناحیه قدامی) جهت معاینه انتخاب خواهند شد. در دندانهای خلفی سطح باکال اولین مولر های فک بالا(۲۶و۱۶) و سطح لینگوال اولین مولرهایفک پایین (۴۶و۳۶) معاینه خواهند گردید. در دندانهای قدامی سطح لبیال سانترال راست فک بالا (۱۱) و سانترالچپ فک پایین (۳۱) معاینه میشوند. در غیاب مولر اول ، دومین مولر یا مولر سوم ، در غیاب هر یک ازدندانهای قدامی مذکور ، دندان های سانترال مجاور (به ترتیب ۲۱و۴۱) معاینه خواهند شد.

شکل 1: سطوح دندانی مورد معاینه در OHI-s

هر دندان به ۳ سطح لثه ای ، میانی و اینسیزالی تقسیم خواهند شد که با حرکت دادن یک سوند در لبه اینسیزالی و حرکت آن به سمت لبه لثه ای درجه هر دندان تعیین ونمرات زیر داده خواهد شد (شکل 2):

شکل 2: درجه بندی سطوح دندانی

جدول ۵: معیارهای تعیین میزان دبری

میزان جرم سخت بالای لثه ای(calculus) نیز به روش فوق محاسبه و نمرات زیر جهت تعیین جرم داده خواهند شد:

جدول ۶: معیارهای تعیین میزان جرم

محاسبه OHI-s

بعد از ثبت نمرات دبری جرم شاخص بهداشت دهان محاسبه می شود. برای هر فرد نحوه ی سطوح منتخب جمع و بر کل سطوح تقسیم شده، حداقل دو سطح از شش سطح مورد نظر باید برای هرفرد معاینه شده ودر محاسبه منظور می گردد.

وساده شده دبری (DI - S ) و شاخص ساده شده جرم (CI - S ) برای هر یک از افراد تعیین و مجموع آن شاخص بهداشت دهان( OHI - S ) هر فرد را نشان می دهد. با محاسبه میانگین هر یک از ایندکس های یاد شده میانگین شاخص بهداشت دهانی کل افراد محاسبه می گردد.

نمره CI-sو نمره DI-sبین صفر تا ۳ ، نمره OHI - S صفر تا ۶ متغیراست.مجموع ایندکس دبری و جرم را OHI-sمی نامند. بنابراین:

Oral Hygiene Index  Debris Index + Calculus Index

OHI -S=DI-S+CI-S

مثال: تعیین شاخص دبری

شاخص دبری =(نمرات سطح لینگوال + نمرات سطح با کال) : جمع سطوح مورد معاینه

شاخص دبری =2/2

در ابتدا معاینه کننده ( دانشجوی دندانپزشکی) در کارگاه دو روزه قبل از شروع انجام معاینات توسط متخصص سلامت دهان و  دندانپزشکی اجتماعی کالیبره خواهد شد. سپس معاینه کننده در ده جلسه آموزشی با حضور متخصص سلامت دهان و  دندانپزشکی اجتماعی، مشاور بالینی کودکان استثنایی، تعدادی از  مربیان  شاغل در واحدهای فعال بهزیستی  مطالبی در خصوص نحوه تعامل و ارتباط با کودکان دارای اختلال بینایی و شنوایی آموزشهای لازمه را دریافت خواهد کرد. همچنین با هماهنگی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان ، مرکز بهداشت ( واحد بهداشت مدارس) شهر زاهدان وآسازمان بهزیستی   ، اطلاعات در مورد   کودکان  6 تا 12ساله با اختلال بینایی و شنوایی شهر زاهدان در سال 1400 -1401 به دست خواهدآمد. سپس هماهنگی لازم   با مدیران  واحدهای فعال بهزیستی  جهت توضیح هدف صورت خواهد گرفت.همچنین از آنان در مورد تعداد کودکان هر واحد ، زمان باز بودن واحدها،زمان در دسترس بودن کودکان جهت پر کردن پرسشنامه معاینات کلینیکی و همچنین وجود اتاق یا محل مناسبی که بتوان جهت معاینه از آن استفاده کرد سوال خواهد شد. سپس در جلساتی جداگانه به مربیان و والدین کودکان در مورد  هدف و نحوه اجرای مطالعه به طور خلاصه توضیحاتی ارائه می شود .در روزقبل از جمع آوری اطلاعات ، مجددا در جلسه ای که با هماهنگی مدیر  واحد  انجام خواهد گرفت، در مورد هدف و مراحل مطالعه به وسیله محقق به طور خلاصه توضیح داده می شود و جهت انجام معاینات کلینیکی و پر کردن پرسشنامه رضایت والدین  گرفته می شود.افراد در انصراف از شرکت در مطالعه آزاد هستند. 

اطلاعات دموگرافیک توسط والدین کودکان  و اطلاعات کلینیکی توسط معانه کننده کالیبره شده ثبت خواهند شد.

انجام معاینات کلینیکی کودکان  بصورت انفرادی در اتاق با نور کافی و  مناسب که از قبل هماهنگ شده است با حضور مربی کودک (جهت ارتباط موثر ) انجام خواهد گرفت.  اطلاعات دموگرافیک برای هر کودک توسط والدین وی در روزی که رضایت نامه کتبی پر میشود ، ثبت خواهد شد. در معاینه کلینیکی هر یک از کودکان، شاخص پوسیدگی دندان ( DMFT) و شاخص بهداشت دهان (OHI - S ) تعیین می شود. 

در معاینه از وسایل استاندارد جهت معاینه دهانی استفاده می گردد.  معاینه گر از یک هد لایت  به عنوان منبع نور استفاده می کند. جهت معاینه دندان از ازپروب WHO و آینه یکبار مصرف استفاده خواهد شد.

همچنین جهت ارزیابی وضعیت سلامت لثه وخونریزی ازپروب WHO سبک وزن (دارای یک نوک گرد mm5/0) در معاینات استفاده می شود.

 پرسشنامه: 

 اطلاعات دموگرافیک ( شامل سن و جنس وتعداد افراد خانوار) ، اطلاعات اقتصادی-اجتماعی (شامل شغل ، میزان درآمد و سطح تحصیلات والدین ) و رفتارهای بهداشتی دهان( از قبیل تعداد دفعات مسواک زدن و تمیز کردن دهان ، علت اصلی عدم تمیز کردن دندان ها،ومصرف مواد قندی  ) توسط والدین کودکان پر و ثبت خوهند شد. دانشجوی دندانپزشکی در جلسه ثبت این اطلاعات حضور داشته و به تمامی سوالات والدین پاسخ خواهد داد و آنان را در خصوص ثبت بهتر اطلاعات راهنمایی خواهد کرد.

بررسی و ثبت پوسیدگی های دندانی و وضیت پریودنتال بر اساس معیارهای WHO انجام می شود.به این ترتیب وضعیت دندان های مورد مطالعه در فرم تحقیقاتی بر اساس سیستم کد گذاری عددی مشخص می شود. معیارهای تشخیص و کد گذاری وضعیت پوسیدگی دندان های دائمی به شرح زیر می باشد:

0= دندان سالم:

دندانی است که هیچ شواهدی از پوسیدگی های درمان شده یا بدون درمان نداشته باشد، از آنجایی که تشخیص پوسیدگی دندان در مراحل ابتدایی که هنوز حفره ای در دهان ایجاد نکرده است بسیار مشکل می باشد، دندان هایی باشرایطی مشابه مراحل پوسیدگی به عنوان دندان سالم در نظر گرفته می شوند،

همچنین دندان هایی با نقایصی به شرح زیر به عنوان دندان سالم کد گذاری می شوند:

*نقاط سفید یا گچی

*نقاط تغییر رنگ یافته یا سطوح نا صاف (زبر) 

* نقاط و شیارهای رنگی روی مینای دندان حتی اگر سوند در آنها مختصری گیر داشته باشد ولی دیواره مینایی اطراف آنها نرم نبوده و یا زیر مینا خالی نباشد. همچنین نواحی تیره، براق و سخت در مینای دنداننشان دهنده ی فلوروزیس متوسط تا شدید است و دندان سالم در نظر گرفته می شوند.

توجه: هر دندانی که معاینه گر در مورد پوسیدگی آن مطمئن نمی باشد، بهتر است به عنوان دندان سالم در نظر گرفته شود.

1-دندان پوسیده

وجود ضایعه در داخل پیت و شیارها و یا سطوح صاف دندانی به صورتی که زیر مینا خالی شود یا کف واطراف آن ضایعه نرم باشد و یا با سوند این نرمی حس گردد؛ پوسیدگی دندانی محسوب می شود. هردندانی که با یکی از مواد پر کردگی موقتی پانسمان شده باشد نیز جزء دندان های پوسیده به حساب میاید. در مورد سطوح پروگزیمال معاینه گر باید از گیر کردن سوند در داخل ضایعه مطمئن باشد، درصورت تردید در مورد وجود پوسیدگی، نباید آن را به ثبت رساند.

۲- دندان پر شده همراه با پوسیدگی

دندانی است که دارای یک یا چند پر کردگی دائمی به همراه یک یا چند ناحیه پوسیده باشد.

3-دندان پر شده بدون پوسیدگی

دندانی است که دارای یک یا چند سطح با پر کردگی بدون پوسیدگی باشد. در ضمن دندانی که به دلیل پوسیدگی قبلی روکش شده باشد نیز با این عدد به ثبت می رسد. دندانی که به دلایل دیگری مانند تروما یا به عنوان اباتمنت بریج روکش شده باشد به عنوان روکش ویژه یا اباتمنت بریج در این گروه قرار نمی گیرد.

۴- فقدان دندان به دلیل پوسیدگی

دندانی که فقط به علت پوسیدگی کشیده شده باشد در این ردیف قرار می گیرد. دندانی که پوسیدگی غیرقابل ترمیم داشته باشد و باید کشیده شود در این ردیف قرار گرفت و در مواردی که تشخیص بین دندان رویش نیافته و کشیده شده مشکل باشد می توان جهت تشخیص از الگوی رویشی دندان در رابطه با وضعیت دندان مشابه در طرف مقابل و ظاهر ریج الوئولر درناحیه فضای دندانی مشکوک و همچنین وضعیت پوسیدگی های دندان فرد استفاده کرد.

۵- فقدان دندان دائمی به دلایل دیگر

این کد برای دندان هایی به کار گرفته می شود که به طور مادرزادی وجود ندارد یا به دلایل ارتودنتیک یاتروما کشیده شده باشد. همچنین این کد برای دندان های دائمی که به دلیل بیماری پریودنتال کشیده شده اند نیز به کار می رود.

شاخص پوسیدگی دندان DMFT ( Decayed , Missing and Filling Teeth Index)

برای اندازه گیری پوسیدگی دندانی از شاخص DMFT استفاده می شود.

جزءD تمام دندان های با کد۱ یا ۲ را شامل می شود.

جزءM دندان هایی با کد۴ و ۵ را شامل می گردد که فقدان دندان مربوط به پوسیدگی یا به دلایل دیگرباشد.

جزءF فقط شامل دندان های ترمیم شده با کد۳ می باشد.

توجه: دندان هایی با پر کردگی سیلانت و یا دارای روکش و اباتمنت،جزDMFT قرار نمی گیرند.

سه نشانگر برای تعیین وضعیت پریودنتال به کار گرفته خواهد شد:

1-خونریزی از لثه (Gingival bleeding)

۲- جرم (Calculus)

۳- پاکت های پریودنتال (Periodontal pocket)

در این مطالعه از شاخص سلامت پریودنتال (CPI ) فقط به منظور تعیین وجود یا عدم وجود خونریزی ازلثه به عنوان مشخصه بهداشت دهان استفاده خواهد شد. بدین صورت که هر چقدر تعداد مناطق خونریزی کمتر و شدت التهاب لثه کمتر باشد ، وضعیت بهداشت دهان فرد بهتر خواهد بود.

از یک پروب سبک وزن با طراحی ویژه (پروب WHO) که دارای نوک گرد( tip ball) به اندازه حدود5/0میلی متر است، استفاده خواهد شد. نیروی حس گر به کار برده شده بیش از ۲۰ گرم نبود. یک تست عملی برای تعیین میزان این نیرو قرار دادن پروب در نقطه ای زیر ناخن شست و فشار بر روی آن تا بی رنگشدن ناخن می باشد.

توجه: در صورتی که دندانی کشیدنی بود با تک دندان باقی مانده در بخش مجاور جایگزین خواهد گردید. دندانهای ایند کس که معاینه خواهند شد، عبارتند از:

جدول 2:دندانهای ایندکس در CP

معاینه و ثبت:

جدول ۳ نحوه ارزیابی CPI

شاخص ساده شده بهداشت دهان(OHI-S)Simplified Oral Hygiene Index

به منظور ارزیابی رفتارهای بهداشت دهان، اندازه گیری شاخص های پلاک و جرم دندانی ارجح است .

از بین هشت شاخص رایج بهداشت دهان ، OHI ( شاخص بهداشت دهان) ، بیشترین مورد استفاده را درکشورهای مختلف با اعتبار و پایایی بالاتر دارد. این شاخص عملی ترو از نظر کیفی ، حساس تر میباشد.

شاخص ساده شده بهداشت دهان (OHI -S)که به وسیله Vermillion وGreene در سال۱۹۶4 معرفی گردیده است به منظور تعیین یک شاخص ساده بهداشت دهان مطرح و به طور گسترده درمطالعات اپیدمیولوژیک به کار برده می شود و تفاوت آن با OHI آن است که تعداد سطوح دندانی کمتری معاینه میشود(به جای ۱۲ سطح ۶ سطح معاینه می شود). شاخص ساده شده بهداشت دهان (S-OHI)شامل دو جزء است: ایندکس دبری Debris Index و ایندکس جرم Calculus Index. هرکدام از ایندکسها بر اساس کد تعیین می شوند که بیانگر میزان دبری و جرم مشاهده شده بر رویسطوح دندانی مورد نظر می باشد.

انتخاب سطوح دندانی:

در OHI - S شش سطح (۴ سطح از ناحیه خلفی و ۲ سطح از ناحیه قدامی) جهت معاینه انتخاب خواهند شد. در دندانهای خلفی سطح باکال اولین مولر های فک بالا(۲۶و۱۶) و سطح لینگوال اولین مولرهایفک پایین (۴۶و۳۶) معاینه خواهند گردید. در دندانهای قدامی سطح لبیال سانترال راست فک بالا (۱۱) و سانترالچپ فک پایین (۳۱) معاینه میشوند. در غیاب مولر اول ، دومین مولر یا مولر سوم ، در غیاب هر یک ازدندانهای قدامی مذکور ، دندان های سانترال مجاور (به ترتیب ۲۱و۴۱) معاینه خواهند شد.

شکل 1: سطوح دندانی مورد معاینه در OHI-s

هر دندان به ۳ سطح لثه ای ، میانی و اینسیزالی تقسیم خواهند شد که با حرکت دادن یک سوند در لبه اینسیزالی و حرکت آن به سمت لبه لثه ای درجه هر دندان تعیین ونمرات زیر داده خواهد شد (شکل 2):

شکل 2: درجه بندی سطوح دندانی

جدول ۵: معیارهای تعیین میزان دبری

میزان جرم سخت بالای لثه ای(calculus) نیز به روش فوق محاسبه و نمرات زیر جهت تعیین جرم داده خواهند شد:

جدول ۶: معیارهای تعیین میزان جرم

محاسبه OHI-s

بعد از ثبت نمرات دبری جرم شاخص بهداشت دهان محاسبه می شود. برای هر فرد نحوه ی سطوح منتخب جمع و بر کل سطوح تقسیم شده، حداقل دو سطح از شش سطح مورد نظر باید برای هرفرد معاینه شده ودر محاسبه منظور می گردد.

وساده شده دبری (DI - S ) و شاخص ساده شده جرم (CI - S ) برای هر یک از افراد تعیین و مجموع آن شاخص بهداشت دهان( OHI - S ) هر فرد را نشان می دهد. با محاسبه میانگین هر یک از ایندکس های یاد شده میانگین شاخص بهداشت دهانی کل افراد محاسبه می گردد.

نمره CI-sو نمره DI-sبین صفر تا ۳ ، نمره OHI - S صفر تا ۶ متغیراست.مجموع ایندکس دبری و جرم را OHI-sمی نامند. بنابراین:

Oral Hygiene Index  Debris Index + Calculus Index

OHI -S=DI-S+CI-S

مثال: تعیین شاخص دبری

شاخص دبری =(نمرات سطح لینگوال + نمرات سطح با کال) : جمع سطوح مورد معاینه

شاخص دبری =2/2

پس از اتمام معاینات دانش آموزان با کمک و همکاری معلمین آنان، نحوه صحیح مسواک زدن همراه با بسته های هدیه بهداشتی ( حاوی مسواک و خمیردندان)  آموزش داده خواهد شد.

روش توصیف و تحلیل داده ها:

اطلاعات دموگرافیک و کلینیکی جهت آنالیز آماری تهیه خواهد شد. آنالیزهای تک متغیره ای مانند chi-squarوT-testو ضریب همبستگی و آنالیزهای چند متغیره با استفاده از نرم افزار  (pc-spss)انجام شد.

جدول شماره 1 -توزیع جنسی کودکان 6  ساله  با اختلال شنوایی 

جدول شماره 2 -توزیع جنسی کودکان 6   با اختلال بینایی

جدول 3- ارتباط بین  شاخص های سلامت دهان و دندان  و رفتارهای بهداشتی در کودکان 6-12 ساله  با اختلال شنوایی و بینایی

ملاحظات اخلاقی

ابتدا توضیح کلی برای فرد معاینه شونده در مورد هدف از انجام داده می شود، سپس افراد را با رضایت والدین یا قیم قانونی وارد مطالعه کرده در حین مطالعه اعتماد لازم جلب شده که آسیب روحی و جسمی به افراد واردنشود و در پایان طرح اطلاعات بدست آمده محرمانه باقی خواهد ماند.

1. اعلام نتایج پژوهش به مراکز ذیربط
2.  قدردانی از سایر عزیزان کمک‌کننده در این مطالعه
3. رعایت ملاحظات اخلاقی در استفاده از منابع

عدم همکاری کودکان استثنایی

جلب همکاری این افراد

کودکان/  سلامت دهان/ اختلال بینایی/اختلال شنوایی

Visually Impaired / Hearing impaired/children /oral health

1.  Alsumait A, ElSalhy M, Raine K, Cor K, Gokiert R, Al-Mutawa S, Amin M. Impact of dental health on children's oral health-related quality of life: A cross-sectional study. Health Qual Life1 Outcomes1.  2015; 7(13):1. 
2. 98. 2.1.  Mazaheri R, Roozbahani NA, Birjandi N, Jabarifar E, Bayat H. Evaluation of oral health status in 8-11 year-old primary school students of Isfahan and its effect on their family. Journal of Isfahan Dental School 2012;8(2): 151-7. (Persian)
3. . Montero J, Rosel E, Barrios R, López-Valverde A, Albaladejo A, Bravo M. Oral health-related quality of life in 6- to 12-year-old schoolchildren in Spain. Int J Paediatr Dent 2015. [Epub ahead of print]
4. . Wulaerhan J, Abudureyimu A, Bao XL, Zhao J. Risk determinants associated with early childhood caries in Uygur children: A preschool-based cross-sectional study. BMC Oral Health 2014; 14: 136.
5. . Naveen N, Reddy C. A study to assess the oral health status of institutionalized blind children in Mysore City, Karnataka. J Orofac Sci 2010; 2(2):1 2-5.
6.  Jain M, Bharadwaj S, Kaira L, Bharadwaj S, Chopra D, Prabu D. Oral health status and treatment need among institutionalised hearing-impaired and blind children and young adults in Udaipur, India. Oral Health Dent Manag 2013; 12(1): 41-9.
7. . Deafness and hearing impairment. US Department of Health; World Health Organization 2005. Available at: http://www.allcountries.org/health/deafness_and_hearing_impairment.html. Accessed June 2015.
8. . Shahrabi M, Mohandes F, Seraj B. Assessing DMFT index in 12 years old students attending hearing impaired schools in Tehran. J Dent Med 2006; 19(4): 102-6. (Persian)
9. . Biria M, Soleimani M. An Assessment of oral & teeth’s health status of 12 and 15 years old boys of Tehran deaf’s schools, Iran 1379. Journal of Dental School, Shahid Beheshti University of Medical Sciences 2001; 21(3): 310-8. (Persian)
10. . Tahani B,Heidari A. Evaluation of health habits and oral health level of children aged 4-12 years with visual and hearing impairment in Isfahan province in 2014 [Thesis].(Persian)
11. Bennadi D, Mythri H, Bharteesh JV. Dental negligence among visually impaired children-a call for attention. Research review: Journal dental science. 2013;1(1):26-8
12. . Amrollahi N, Andisheh Amini A, Jafarzadeh M. Parental awareness about oral health preventive care and its relation to DMFT index in visually impaired children. J Dent Shiraz Univ Med Sci. 2020;21(2):106-10.
13. World Health Organization. Oral health surveys: basic methods. World Health Organization, 2013.

. عادات بهداشتی و سطح سلامت دهان و دندان کودکان ۴-۱۲ ساله نابینا و ناشنوا

بسمه تعالی

فرم ارزیابی عادات بهداشتی کودکان ۶-۱۲ ساله ناشنوا نابینا

تام            جنس:        سن:            تاریخ          مرکز

ا- برای تمیز کردن دندان ها از چه وسیله ای استفاده می کنی؟ ( یک یا چند گزینه )

مسواک و خمیر دندان Ο

نخ دندان Ο

اب تنها Ο

آب نمک Ο

با انگشت

2. معمولا در روز چند بار مسواک می زنید؟1 Ο2    Ο   بیش از ۲ Ο مسواک نمی زنم Ο  

3-اگر مسواک می زنید آیا هر روز تکرار می کنید؟

بلی Ο    اکثر روزها(حداقل ۵ روز در هفته) Ο     بعضی از روزها ( ۲-۴ روز در هفته) Ο    به ندرت( ۱-۲ روز در هفته) Ο

4- در چه موقعی از شبانه روز مسواک میزنید؟ ( یک یا چند گزینه)

صبح ها Ο    ظهر بعد از ناهار Ο     شبقبل از خواب Ο

5-آیا می دانید چه چیزی باعث خرابی دندان ها می شود؟ ( یک یا چند گزینه )؟

مواد قندی Ο    مسواک نزدن Ο     میکروب ها Ο     

6- آیا از نخ دندان استفاده می کنید؟ بلی Ο    خیر Ο     

 ۷ -کدام یک از عادات زیر را دارید؟ (از کودک پرسیده شود و همزمان معاینات لازم هم انجام شود)        دندان قروچهΟ    مکیدن انگشت Ο     جویدن ناخن Ο    گاز گرفتن لب Ο

8-آیا تا به حال به دهان با صورتتان (افتادن، زمین خوردن) ضربه وارد شده است؟    بلی Ο     خیر Ο   

9-آیا تا به حال به دندانپزشک مراجعه کردید؟    بلی Ο     خیر Ο

در صورت مثبت بودن :

10-چه کارهای دندانپزشکی برای کودک انجام شده است؟ (معاینات لازم انجام شود)    ژل فلوراید Ο   پر کردن Ο    عصب کشی Ο      کشیدن Ο    فضانگهدار Ο سایر قید شود .............

11-ایا به طور منظم برای معاینه به دندان پزشک مراجعه می کنید؟    بلی Ο    خیر Ο

12-. آیا تاکنون دچار درد دندان شدید شده اید؟   بلی Ο خیر Ο کجای دهان بوده است؟...............

 در روز چندبار از خوراکی های شیرین (کیک-شکلات- آب میوه نوشابه)  استفاده می کنید؟۱ Ο  

2  Ο   بیش از ۲ Ο      هیچکدام Ο  

 ۱۴، ایا در مسواک زدن کسی به شما کمک میکند؟      بلی Ο   خیر Ο           چه کسی؟.....................

عادات بهداشتی و سطح سلامت دهان و دندان کودکان ۴-۱۲ساله نابینا و ناشنوا

6-در چه موقعی از شبانه روز دندان های کودکتان مسواک می شوند؟ (می توانید بیش از یک گزینه انتخاب کنید)    صبح ها Ο   ظهر بعد از ناهار Ο     شب قبل از خواب Ο     زمان دیگر Ο

7-ایا از نخ دندان برای کودک استفاده می کنید یا خود کودک استفاده می کند؟ بلی Ο   خیر Ο

 ۸-کدام یک از عادات زیر را کودک دارد؟ دندان قروچه Ο   مکیدن انگشت Ο   جویدن ناخن Ο  گاز گرفتن لب Ο

آیا تا به حال به دهان با صورت کودکتان (افتادن، زمین خوردن) ضربه وارد شده است؟ بلی Ο خیر Ο

۱۰. آیا تا به حال او را به دندانپزشکی برده اید؟ بلی Ο خیر Ο

اگر او را به دندانپزشکی برده اید:

۱۱. آخرین بار چه کارهایی برای کودکتان انجام شده است؟

فلوراید زدن به دندان ها Ο  پر کردن Ο  عصب کشی Ο   کشیدن Ο   فضانگهدار Ο     سایر Ο

قید شود ..............

۱۲. آیا به طور منظم برای معاینه به دندان پزشک مراجعه می کنید؟ بلی Ο   خیر Ο

۱۳، ایا تاکنون کودکتان دچار دندان درد شدید شده است؟  بلی Ο    خیر Ο      تا کجای دهان بوده است؟ .................

۱۴, کودک شما در روز چندبار از خوراکی های شیرین (کیکشکلات آب میوه - نوشابه) استفاده می کند ؟2 Ο   ۱ Ο   بیش از ۲ Ο      هیچکدام Ο  

۱۵. معمولا برای میان وعده به کودکتان چه خوراکییی می دهید؟

چیپس پفک Ο     نان و پنیر Ο     کیک وکلوچه Ο    دیگرمیوه جات Ο     لطفا مرقوم فرمایید..................

۱۶. آیا تاکنون در زمینه سلامت دهان و دندان آموزشی دیده اید؟ بلی Ο    خیر Ο    

۱۷. اگر تاکنون آموزشی دیده اید از چه منبعی دریافت کرده اید؟ مرکز آموزشی کودک Ο    تلویزیون و روزنامه Ο    دندانپزشک Ο    دیگر منابع...............

در این مطالعه وضعیت سلامت دهان ودندان در کودکان 6-12 ساله با اختلال شنوایی و بینایی شهر زاهدان بررسی میشود

ندارد

انجام این کارمی تواند درزمینه کمک به ارتقا وضعیت سلامت دهان کودکان با اختلال شنوایی و بینایی مفید باشد

ندارد

بیمارهزینه ای متقبل نخواهد شد.

ندارد

نتایج ازمایشها وروش های به کار رفته به اطلاع فرد خواهد رسید واین نتایج  بصورت کاملاً محرمانه و صرفاً جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت و هویت بیماری وی در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

مجری موظف است پاسخگوی کلیه پرسش ها باشد.

شرکت من در مطالعه کاملاً اختیاری است و آزاد خواهم بود که از شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان  که مایل بودم بدون آنکه تغییری در نحوه رفتار پزشک درمانگر یا نحوه درمان و مراقبت از بیماری اینجانب ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شوم.

فرم رضایت از ولی یا قیم کودک اخذ میگردد. با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری یا همکاران طرح موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلان می نمایم. یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن را داشته ام.