بررسی تاثیر آموزش با سیستم یادآور خودکار پیامکی بر تبعیت از درمان دارویی و رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک های دیابت شهر زاهدان در سال 1400

   بیماری های مزمن عامل اصلی مرگ و میر در سراسر جهان می باشند (1). دیابت ، یک بیماری متابولیک مزمن و پیشرونده در سطح جهان است که به عنوان یک مشکل به ویژه در کشورهای در حال توسعه در نظر گرفته می شود (2). شیوع دیابت به دلیل تغییرات فرهنگی و اجتماعی در سراسر جهان رو به افزایش است که در حال تبدیل شدن به یک مشکل عمومی است که باعث افزایش تقاضا برای خدمات بهداشتی می شود (3) . انجمن بین المللی دیابت ، این بیماری را یک اورژانس جهانی در نظر گرفته است که در هر ده ثانیه ، یک نفر بر اثر دلایل دیابت ، جان خود را از دست می دهد  (4). براساس آمارهای اخیر سازمان بهداشت جهانی دیابت یک از بیماری های مزمنی است که تقریبا 347 میلیون نفر در سراسر جهان را تحت تاثیر قرار داده است و پیش بینی می شود تا سال 2035 به 592 میلیون نفر افزایش یابد و دیابت نوع 2 در ایران بیش از 14 درصد جمعیت بزرگسال را در بر می گیرد و همچنین پیش بینی می شود تا سال 2030 بیش از 6 میلیون ایرانی به آن مبتلا خواهند شد (5-8) . عوارض دیابت از جمله بیماری های قلبی عروقی ، بیماری کلیوی ، نابینایی ، نوروپاتی و قطع عضو می باشد این عوارض بار سنگینی را به فرد و خانواده تحمیل می کند و باعث کاهش کیفیت زندگی ، خطر مرگ و میر زودرس می شود (8) . درمان دیابت نوع 2 دشوار است و باعث درد و رنج بیمار و افزایش هزینه های درمانی می شود (9) . درمان دیابت شامل روش های کاهش قند خون ، رژیم غذایی ، ورزش ، مراقبت و نظارت مداوم ، پایش سطح گلوکز خون ، درگیر شدن در رفتارهای بهداشتی ، تجویز انسولین و تماس با ارائه دهنده خدمات بهداشتی می باشد که حتی پیشرفت اندک در کنترل قند خون باعث کاهش عوارض طولانی مدت می شود (1, 10) .

یکی از عواملی که نقش مهمی در کاهش عوارض ناشی از بیماری ایفا می کند و می تواند تا حد زیادی از بار ارائه خدمات سلامت بکاهد ، رفتارهای خود مراقبتی می باشد (11) . دیابت نوع دو یک بیماری است که در اولویت نخست نیاز به خود مراقبتی دارد؛ علاوه بر این درمان و پیشگیری از عوارض آن به طور قابل ملاحظه ای وابسته به کنترل قند خون و اصلاح رفتار است (12) . خود مراقبتی یکی از مهارت هایی می باشد که موجب ارتقا سلامت در هر فردو ارتقا کیفیت زندگی می شود و در کاهش هزینه ها تاثیر چشمگیری دارد ، با تداوم اعمال خود مراقبتی ، می توان از عوارض حاد و مزمن بیماری ها پیشگیری و یا بروز آن ها را به تاخیر انداخت (13, 14) مفهوم مراقبت از خود اولین بار توسط اورم مطرح شد که طبق تعریف وی ، مراقبت از خود رفتارهای آموخته شده ای هستند که شخص برای حفظ یا ارتقای زندگی ، سلامت ، خوب بودن ، پیشگیری و درمان انجام می دهد (15) . همچنین خود مراقبتی دارای 4 جز شامل سبک زندگی سالم ، درمان بیماری و ناخوشی های جزئی ، مدیریت بیماری در شرایط مزمن و مراقبت در منزل می شود (16) . ابعاد خودمراقبتی در بیماران مبتلا به دیابت طیف وسیعی از رفتارهای خودمراقبتی را شامل می گردد که پایش و کنترل سطح گلوکز خون، انسولین درمانی و استفاده از قرصهای خوراکی ضد دیابت، ورزش و فعالیتهای فیزیکی، تغذیه و رژیم های غذایی، پیشگیری از ایجاد عوارض حاد دیابت از قبیل هیپوگلیسمی و هیپرگلیسمی، پیشگیری از ایجاد عوارض مزمن دیابت، مراقبت از پاها، ترک سیگار و سایر رفتارهای بهداشتی از اهم این رفتارها هستند (17) . شواهد بسیاری حاکی از آن است که بیماران خارج از بیمارستان ، اطلاعات کمی در مورد بیماری و نحوه ی مراقبت از خود دریافت می نمایند ، آموزش به بیمار امر مهمی است که اثرات ارزنده و مفیدی دارد (18) . نتیجه ی مطالعه ی ثناگوی محرر و همکاران (2020) نشان داد آموزش رفتارهای خود مراقبتی تاثیر به سزایی بر کاهش استرس ، افزایش سلامت روان ، ارتقا رفتارهای خود مراقبتی و بهبود نتایج آزمایشات قند خون در بیماران دیابت نوع 2 داشته است همچنین خود مراقبتی در بیماران دیابتی باعث کاهش عوارض بیماری ، کاهش مورتالیتی و موربیدتی ، کاهش هزینه های بستری و درمان و افزایش اعتماد به نفس در این بیماران می شود (19, 20) . یکی از مهمترین هدف های خود مراقبتی درکنترل دیابت تبعیت ار رژیم درمانی می باشد (21) . تبعیت به این معناست که بیمار بدرستی از یک روش درمانی معین پیروی می کند. تبعیت اصطلاح پزشکی است زیرا نشان دهنده درگیری فعال بیمار و یک اتحاد درمانی بین بیمار و پزشک وی است. تبعیت طولانی مدت از درمان درکشورهای توسعه یافته در یک سال پس از شروع درمان تقریبا 50 درصد است و درگروههای اجتماعی و اقتصادی پایین و در کشورهای درحال توسعه یافته میزان بدتری وجود دارد . عدم تبعیت از دارو باعث کاهش اثربخشی درمان ، هدر رفتن منابع مراقبت بهداشتی می شود و منجر به مشاوره ، ارجاع ، تحقیقات ، تجویز و نسخه های بستری در بیمارستان می شود برطبق مدل سازمان بهداشت جهانی ، عدم تبعیت از دارو ، پدیده ی چند بعدی می باشد که بعد آن شامل فراموشی، بی دقتی و یک بعد دیگر آن مرتبط به درمان (سوء تفاهم درمورد دستورالعمل های درمانی)، عوامل مرتبط به سیستم (عدم پشتیبانی بیمار خارج از بیمارستان ) می باشد (22) . در مطالعه ای از آمینده و همکاران (2019 ) نتایج ، عوامل عدم تبعیت از دارو را فراموشی 6/55 % ، مشکلات مالی 2/38% و از بین رفتن علائم 2/14% نشان داد (23) . بیشتر مشکلات مربوط به کیفیت مراقبت و مباحث ایمنی بیمار بدلیل سهل انگاری های انسانی است تا فقدان دانش پزشکی می باشد که فراموشی یکی از دلایل این مشکلات می باشد که می توان به کمک فناوری اطلاعات از بسیاری از موارد آن جلوگیری کرد (24) . روشهای مختلف پیگیری مراقبت یا به صورت مراجعه حضوری مددجو به مراکز ارِایه مراقبت به منظور شرکت درجلسات سخنرانی ، پرسش و پاسخ، بحث گروهی ودریافت جزوه های آموزشی بوده است و یا بازدید از منزل توسط ارایه دهنده مراقبت های بهداشتی می باشد که به هرشکل ،موثر است اما ازجمله محدودیت های آن نیاز به نیروی انسانی زیاد، صرف وقت و هزینه بالا در آنها می باشد (25). سلامت همراه اصطلاحی است که برای برنامه های کاربردی در زمینه طبابت و سلامت عمومی توسط دستگاه های ارتباطی همراه پشتیبانی می شود. سلامت همراه امکان رفع موانع مکانی و زمانی را برای ارائه دهندگان خدمات سلامت در راستای ارائه خدمات با کیفیت رفع کرده است (26). فناوری اطلاعات سلامت بعنوان یکی از مهمترین کاتالیزورها درجهت افزایش دانش مراقبت های بهداشتی در بین مصرف کنندگان تکامل یافته است (27). تلفن های همراه و سرویس پیام کوتاه در حال حاضر، بخشی از زندگی روزمره مردم هستند و ابزارهای قدرتمندی برای بهبود سلامتی، هشدار درمورد خطر بیماری و کمک به پیشگیری از بیماری هستند (28). نرخ مالکیت تلفن همراه به سرعت در حال افزایش است به طوری که از 6/6% در سال 2010 به 2/64% (تقریبا 7 میلیارد ) در سال 2014 افزایش یافته است (29). در چندین مطالعه ، نتایج ، نقش موثر آموزش خودمراقبتی و تبعیت از رژیم درمانی به بیمار و خانواده بوسیله ی تلفن همراه و پیام کوتاه در بیماران دیابت نوع 2 نشان داده است (30-35) . در این بین پرستار نقش مهمی در تبعیت از رژیم درمانی توسط بیمار بعنوان مهمترین فرد تیم درمانی وارایه دهنده خدمات بهداشتی دارد (36). پژوهشگران استفاده از تلفن همراه به عنوان روش آموزش و پیگیری در بیماری های مزمن را موثر بیان کردند اما هنوز به مطالعات بیشتری برای اظهارنظر قطعی نیاز است (37) . سیستم پیام رسان خودکار ، به انتخاب گیرندگان پیام در جهت شخصی سازی ، تولید و پیگیری برای ارسال پیام های مرتب و مکرر کمک می نماید (38) . سیستم پیام کوتاه روشی برای راهنمایی و آموزش جهت اصلاح شیوه ی زندگی داشته اما مطالعات انجام شده محدودیت هایی از جمله وقت گیر بودن ، فراموشی را بیان کردند که خودکار بودن آن می تواند این مشکلات را حل کند (39-41) در مطالعه ای که توسط خونساری و همکاران (2014) انجام شد نتایج تاثیر مثبت استفاده از سیستم پیام رسان خودکار بر تبعیت از رژیم درمانی بیماران مبتلا به سندرم کرونری حاد را نشان داد (22) . همچنین افزایش سطح تبعیت از دارو با پیام رسانی به روش های مختلف در بیماران مانند ایدز ، آسم ، دیابت نوع یک گزارش شده است (42-44) .  اما در مطالعه ای که توسط Sugita  و همکاران ( 2014 ) در یامانشی ژاپن بر روی بیماران دیابت نوع 2 ، تاثیر پیام متنی به منظور ارتقا سطح سواد سلامت بر پیروی از دارو انجام شد، نتایج نشان داد که سطح سواد در دو گروه ، بعد از مطالعه تغییری نکرده است (45) . همچنین در مطالعه ای که توسط پیمانی و همکاران ( 2014 ) در تهران بر روی بیماران دیایت نوع 2 ، تاثیر  اثربخشی مداخله با سرویس پیام کوتاه انجام شد نتایج نشان داد ارسال پیامک به طور منظم در مواقع خاص ، در مقایسه با ارسال پیام متناسب با فرد ، موثرتر بوده است ، یعنی ارسال پیامک تحت هر شرایطی مثمر ثمر نخواهد بود (2) . لذا با توجه به وسعت کشور ایران ، وجود مناطق کویری و کوهستانی و صعب العبور در نواحی مختلف و حاشیه نشینی در کنار شهرها ، دسترسی مردم به خدمات سلامت کاهش می یابد ، اما در حیطه آموزش با توجه به فناوری های ارتباطی نوین و به صرفه بودن آن می توانیم این محدودیت ها را کنار بزنیم ، با توجه به اینکه این که این نوع از سیستم آموزشی در ایران کمتر کار شده است ، همچنین عدم یافت مطالعه ای در شهر زاهدان با استفاده از سیستم یادآور خودکار پیامکی بر روی جامعه بیماران دیابتی  انجام نگرفته است و از آنجایی که نتایج مطالعات مختلف در آموزش با استفاده از ارسال پیامک همراه با نتایج ضد و نقیض بوده است لذا این مطالعه با هدف بررسی تاثیر آموزش با سیستم یادآور خودکار پیامکی بر تبعیت از درمان دارویی و رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک های دیابت شهر زاهدان در سال 1400 طراحی گردید .

مرور متون

در این پژوهش به منظور دستیابی به پژوهش های داخلی و خارجی مرتبط، از پایگاه های اطلاعاتی Pubmed, Google Scholar,  SID, Elsevier, Magiran در فاصله سال های 2020-2011 با استفاده از کلید واژه های فارسی شامل: ' دیابت نوع 2 ، سیستم یادآور خودکار پیامکی ، تبعیت از درمان دارویی، خودمراقبتی ' و کلید واژه های انگلیسی شامل :, SMS automatic reminder system, treatment adherence, self-care type 2 diabetes جستجو انجام شد و مقالاتی که بیشترین ارتباط را با پژوهش حاضر داشتند انتخاب شده که به ذکر چند تحقیق به طور خلاصه پرداخته می شود:

مطالعات داخلی :

1 – در مطالعه ای که توسط بخشیان و همکاران (2019) در چابهار بر روی 74 نفر بیمار تحت عنوان ' بررسی تاثیر اجرای برنامه آموزشی با استفاده از سرویس پیامک تلفن همراه بر آگاهی و نگرش نسبت به خودمراقبتی در بیماران دیابتی نوع 2 شهرستان چابهار ' انجام شد که در این پژوهش به صورت تصادفی به دو گروه 37 نفره مداخله و کنترل تقسیم شدند. ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه های اطلاعات دموگرافیک، آگاهی و نگرش بود. پیامک های آموزشی به مدت چهارهفته و به صورت روزانه به مشارکت کنندگان گروه مداخله ارسال شد. دو ماه پس از مداخله آموزشی، پرسشنامه توسط مشارکت کنندگان هر دو گروه تکمیل شد. نتایج حاکی از اثربخشی مداخله آموزشی در ارتقای آگاهی و نگرش بیماران بوده است (46) .

2 – در مطالعه ای که توسط استاجی و همکاران  ( 2019 ) در بجنورد بر روی 30 بیمار دیالیزی تحت عنوان ' تاثیر آموزش به وسیله ارسال پیام متنی از طریق تلفن همراه بر پذیرش رژیم درمانی بیماران تحت درمان با همودیالیز ' انجام شد  در این پژوهش به بیماران به مدت یک ماه ، به صورت روزانه ، یک پیام آموزشی ارسال شد که نتایج این پژوهش نشان داد که در مرحله قبل از مداخله ی آموزشی ، نمونه های مورد مطالعه از تبعیت رژیم درمانی مطلوب برخوردار نبودند ؛ ولی آموزش از طریق ارسال پیام کوتاه تلفن همراه باعث افزایش تبعیت از درمان در بیماران دیالیزی گردید (36) .

3 – در مطالعه ای که توسط احمدی و همکاران (2019) در تهران بر روی 61 بیمار تحت عنوان ' تأثیر ارسال پیام کوتاه متنی یادآور بر پایبندی به مصرف دارو در بیماران مبتلا به چربی خون بالا مزمن ' انجام شد در این پژوهش بیماران به مدت شش هفته روزانه یک پیام یادآور مصرف دارو برای گروه مداخله دریافت کردند جهت اطمینان از دریافت پیامکها، همکار پژوهشگر هرروز به صورت تصادفی با سه بیمار تماس گرفته و از دریافت پیامک اطمینان حاصل کرد. یافته های پژوهش نشان داد میانگین متغیر نمرات موریسکی در گروه مداخله از میانگین همین متغیر در گروه کنترل  به طور معناداری افزایش یافته بود (37) .

4 – در مطالعه ای که توسط صفایی و همکاران ( 1394 ) در ارومیه بر روی 82 بیمار تحت عنوان ' تاثیر پیام کوتاه بر پایبندی به توصیه های درمانی در بیماران مبتلا به پر فشاری خون ' انجام شد که در این پژوهش 41 نفر در گروه شاهد و 41 نفر در گروه مداخله قرار گرفتند . پیامک ها به صورت 6 پیام در هفته به مدت 3 ماه ارسال شد نتایج مطالعه نشان دهنده ی اختلاف معنی داری در میانگین نمرات پایبندی به توصیه های درمانی در گروه مداخله بوده است (47) .

5 –در مطالعه ای که توسط پیمانی و همکاران ( 2014 ) در تهران بر روی 150 بیمار تحت عنوان 'تاثیر  اثربخشی مداخله با سرویس پیام کوتاه در مراقبت از خود در دیابت نوع 2 ' انجام شد که در این پژوهش 150 نفر در 3 گروه تقسیم شدند گروه اول : پیام کوتاه متناسب با فرد ، گروه دوم : پیام کوتاه نامتناسب و گروه سوم گروه کنترل قرار گرفتند . پیام های آموزشی به مدت 3 ماه ارسال شد که نتایج این مطالعه نشان داد ارسال پیامک به طور منظم در مواقع خاص ، در مقایسه با ارسال پیام متناسب با فرد ، موثرتر بوده است (2) .

6- در مطالعه ای که توسط  گودرزی و همکاران ( 2014 ) در کرج  بر روی 100 بیمار دیابتی ، تحت عنوان 'تأثیــر آمــوزش از دور بــه وســیله ســرویس پیــام متنـی تلفـن همـراه بـر کنتـرل متابولیـک بیمـاران دیابتــی نــوع 2'  انجام  شد  در این پژوهش  بــه بیمــاران گــروه مداخله  بــه مــدت 12 هفتــه و در هـر هفتـه، چهـار نوبـت در سـاعات بعـد از ظهـر ، از طریــق تلفــن همــراه، پیامهـای متنـی و کوتـاه آموزشـی بـرای بیمـاران ارسـال شـد. نتایـج ایـن پژوهـش نشـان داد کـه در مرحلـه قبـل از مداخلـه آموزشـی، نمونه هـای مـورد مطالعـه، از کنتـرل مطلـوب شـاخص های متابولیـک برخـوردار نبودنـد؛ ولـی آمـوزش از طریـق تلفـن همـراه باعث بهبـود کنتـرل بیمـاری آنها گردیـد (29) .

مطالعات خارجی :

1- در مطالعه ای که توسط Passalgia و همکاران (2019) در برزیل  بر روی 146 نفر تحت عنوان ' تأثیر پیام های متنی در یک کشور با درآمد متوسط برای ترویج پیشگیری ثانویه پس از سندرم کرونر حاد ' انجام شد طول مدت این مطالعه 6 ماه بود . گروه مداخله در هفته 4 پیامک دریافت کردند که در آنها توصیه ، انگیزه و اطلاعات پیرامون رعایت دارو ، افزایش فعالیت بدنی منظم ، اتخاذ اقدامات غذایی سالم و ترک سیگار (در صورت لزوم) ارائه شد در این مطالعه نتایج نشان از بهبودی و پیگیری افراد تحت مطالعه را  داد (48) .

2-در مطالعه ای که توسط Guner  و همکاران ( 2019 ) در ترکیه بر روی 101 بیمار تحت عنوان ' تاثیر آموزش دیابت و یادآوری خدمات پیام کوتاه بر کنترل متابولیک و مدیریت بیماری در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 ' انجام شد این مطالعه به روش پیش آزمون و پس از آزمون به مدت شش ماه انجام گردید. در گروه مداخله بلافصله بعد از آموزش گروهی که در 2 جلسه در گروه های 6 تا 8 نفری به صورت آموزش چهره به چهره بوده است ، پیام کوتاه بصورت هفتگی دو بار درهفته ، ارسال می گردید. ابزار گردآوری اطلاعات در این مطالعه مقیاس DSCS  ،  WHO (5) Goodness Scaleو فاکتورهای آزمایشگاهی بوده است که در پایان ماه سوم و ششم اندازه گیری شده است و نتایج مطالعه نشان داد که میانگین نمرات قبل و بعد در گروه مداخله در هر 3 مقیاس اختلاف معنی داری داشته است (49) .

3 – در مطالعه ای که توسط Pernell و همکاران (2017 ) در ایالت متحده آمریکا بر روی 60 بیمار تحت عنوان ' بررسی پایبندی به دارو با یادآوری دو سرویس پیام کوتاه در بیماری آنمی سایکل سل  و آسم ' انجام شد در این پژوهش اعضای نمونه به دو گروه کنترل و مداخله تقسیم شدند و طی دوره یک ماهه ، گروه مداخله ، پیام های یاد آور دریافت کردند که نتایج مطالعه نشان داد گروه مداخله از نظر آماری بهبود معنی داری را در نمرات پایبندی به دارو  را نشان داد (27) .

4- در مطالعه ای که توسط Khonsari و همکاران (2014) در مالزی بر روی 62 بیمار تحت عنوان ' تأثیر سیستم یادآوری با استفاده از سرویس پیام کوتاه خودکار بر پایبندی دارو به دنبال سندرم حاد عروق کرونر ' انجام شد که در این پژوهشگروه کنترل (31 نفر) و مداخله (31 نفر) بودند بیماران در گروه کنترل مراقبت معمول بعد از ترخیص را دریافت کردند و گروه مداخله ، پیام های یادآور مصرف دارو را دریافت کردند نتایج نشان داد بین وضعیت عملکرد قلب و تبعیت از درمان در گروه دریافت کننده پیام متنی ، ارتباط معنی داری وجود دارد (22) .

5 –در مطالعه ای که توسط Sugita  و همکاران ( 2014 ) در یامانشی ژاپن بر روی 100 بیمار تحت عنوان ' تاثیر پیام متنی به منظور ارتقا سطح سواد سلامت بر پیروی از دارو در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 ' انجام شد در این پژوهش  50 نفر در گروه کنترل و 50 نفر در گروه شاهد قرار گرفتند وپیامک ها 2 بار در هفته به مدت 6 ماه به گروه مداخله ارسال شده است . ابزار گردآوری اطلاعات در این مطالعه ، MMAS-8  ، HL Score  SESD -  بوده است که نتایج مطالعه نشان داد که سطح سواد در دو گروه ، بعد از مطالعه تغییری نکرده است (45) .

نقدی بر مطالعات

 اکثر مطالعات انجام شده ارسال پیامک به صورت دستی بوده است که همین عامل ممکن اسب سبب فراموشی و از یاد بردن بعضی مطالب شود و وقت زیادی از پژوهشگر تلف نماید و در یک زمان مشخصی از روز نبوده است و ممکن است که از زمان مصرف داروی بیمار مدت زمان طولانی گذشته باشد و  اطمینان از تحویل پیام میسر نبوده است همچنین تعداد پیام های خود مراقبتی محدود بوده است که ممکن است  پاسخگوی نیاز بیمار نبوده است همچنین دسترسی بیمار به پژوهشگر در صورت داشتن مشکل یا سوال ، مشخص نبوده است . همچنین در کشور ایران ، این نوع مطالعات به طور جامع انجام نشده است و نیاز است که با توجه به دسترسی  و فرهنگ مردم این منطقه نسبت به استفاده از تلفن همراه سنجیده شود و محدودیت ها و مزایا آن بررسی شود .لذا با توجه به نواقص روش اجرای مداخلات گذشته از نظر تعداد کم پیامک ها وعدم ارسال پیامک ها  در زمان مشخص ، عدم پیگیری مجدد از طرف پژوهشگر  و عدم اولویت بندی نیارهای آموزشی بیماران این مطالعه به صورت جامع تر انجام خواهد شد.

- خود مراقبتی بیماران دیابت نوع 2 در گروه دریافت کننده پیامک خودکار و گروه کنترل بعد از مداخله متفاوت است

- تبعیت از درمان دارویی بیماران دیابت نوع 2 در گروه دریافت کننده پیامک خودکار و گروه کنترل  بعد از مداخله متفاوت است .

- سطح HbA1C  بیماران دیابت نوع 2 در گروه دریافت کننده پیامک خودکار و گروه کنترل بعد از  مداخله متفاوت است

- سطح FBS بیماران دیابت نوع 2 در گروه دریافت کننده پیامک خودکار و گروه کنترل بعد از مداخله متفاوت است

- سطح TG بیماران دیابت نوع 2 در گروه دریافت کننده پیامک خودکار و گروه کنترل بعد از مداخله متفاوت است

- سطح Chol بیماران دیابت نوع 2 در گروه دریافت کننده پیامک خودکار و گروه کنترل بعد از مداخله متفاوت است

تعیین  تاثیر آموزش با سیستم یادآور خودکار  پیامکی بر تبعیت از درمان دارویی و رفتارهای خود مراقبتی در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک های دیابت شهر زاهدان در سال 1400

تعیین و مقایسه میانگین نمره خود مراقبتی بیماران دیابت نوع 2 در دو گروه دریافت کننده  خودکار پیامک و کنترل  قبل و بعد از مداخله

تعیین و مقایسه میانگین نمره تبعیت از درمان دارویی بیماران دیابت نوع 2 در دو گروه دریافت کننده  خودکار پیامک و کنترل  قبل و بعد از مداخله

تعیین و مقایسه میانگین  HbA1Cبیماران دیابت نوع 2 در دو گروه دریافت کننده  خودکار پیامک و کنترل  قبل و بعد از مداخله

تعیین و مقایسه میانگین  FBSبیماران دیابت نوع 2 در دو گروه دریافت کننده  خودکار پیامک و کنترل  قبل و بعد از مداخله

تعیین و مقایسه میانگین TG بیماران دیابت نوع 2 در دو گروه دریافت کننده  خودکار پیامک و کنترل  قبل و بعد از مداخله

تعیین و مقایسه میانگین Cholبیماران دیابت نوع 2 در دو گروه دریافت کننده  خودکار پیامک و کنترل  قبل و بعد از مداخله

 مراکز درمانی شامل بیمارستانها و کلنیک های دیابت و مراکز آموزشی

الف -  بیماری دیابت نوع 2 :

تعریف نظری :

 دیابت نوع 2  ، نوعی اختلال متابولیسم گلوکز می باشد که در نتیجه ی کاهش تولید انسولین ایجاد شده و منجر به کاهش عملکرد انسولین در بافت های بدن شده و همچنین سبب ناپایداری سطح گلوکز خون شده و عوارض مختلفی را ایجاد می کند (47, 48) .

تعریف عملی :

در این مطالعه عبارت است از افرادی که بر اساس تستهای آزمایشگاهی و پرونده پزشکی با تشخیص پزشک متخصص، مبتلا به دیابت نوع 2 شناخته شده باشند .

ب - سیستم یادآور پیامکی خودکار :

تعریف نظری :

سرویس پیام کوتاه خودکار با استفاده از نرم افزار تحت وب یکی از پرکاربردترین روش ارتباطات سیار است که قابلیت ارسال و دریافت پیام های متنی را به عنوان وسیله ارتباطی دارد (49).

تعریف عملی :

منظور از سیستم یادآور پیامکی خودکار در این مطالعه ارسال پیام های کوتاه آموزشی روزانه و یادآور مصرف داروها که 15 دقیقه قبل از مصرف دارو از طریق تلفن همراه ، از طریق نرم افزار Auto Message ورژن نوامبر 2020 برای گروه مداخله می باشد که به مدت 3 ماه از شروع مداخله ، انجام می گردد .

پ - تبعیت از درمان دارویی :

تعریف نظری :

تبعیت درجه ای است که بیمار از یک رژیم دارویی پیروی می کند. برای داروها ، التزام به آن نیاز دارد که نسخه به موقع تهیه شود و دارو از نظر دوز ، فاصله دوز ، مدت زمان درمان و هر دستورالعمل خاص دیگری (به عنوان مثال ، مصرف دارو بدون غذا) مطابق با توصیه های توافق شده از طرف ارائه دهنده خدمات بهداشتی و درمانی' می باشد (50, 51) .

تعریف عملی :

منظور از تبعیت از درمان دارویی در این پژوهش ، نمره ای است که توسط پرسشنامه ی تبعیت از دارو موریسکی به بیمار تعلق می گیرد و دامنه امتیاز آن از صفر تا هشت می باشد .

ت - خود مراقبتی :

تعریف نظری :

خودمراقبتی تصمیمات و اعمالی است که در تقویت سلامتی ، جلوگیری از بیماری، محدود کردن بیماری وبازیابی سلامتی موثر بوده و به عنوان یک مکمل برای مراقبت های پزشکی رسمی عمل می کند و به مردم اجازه می دهد تا در تسهیل امور درمانی خود فعال باشند و با کاهش درد و افسردگی و افزایش کیفیت زندگی همراه است (52) .

تعریف عملی :

منظور از خود مراقبتی در این پژوهش ، نمره ای است که توسط پرسشنامه خود مراقبتی بیماران دیابت  SDSCA[1]  به بیمار تعلق می گیرد و دامنه امتیاز آن از 0-99 می باشد .

این مطالعه یک پژوهش از نوع نیمه تجربی می باشد که برروی دو گروه آزمون و کنترل به صورت قبل و بعد انجام خواهد شد .

در این مطالعه، جامعه پژوهش را کلیه بیماران  مبتلا به دیابت نوع 2 واجد شرایط ورود به مطالعه ، مراجعه کننده به کلینیک دیابت  شهر زاهدان  در سال 1399 تشکیل می دهند .

معیار ورود :

1. تشخیص بیماری دیابت نوع 2  توسط پزشک معالج
2. افراد بالغ 18 سال و بالاتر
3. عدم ابتلا به دیابت که بدنبال بارداری ومصرف دارو ایجاد شده است
4. سابقه ی حداقل یک سال ابتلا به دیابت نوع 2
5. HBA1C ≥ 7
6. سکونت در شهر زاهدان
7. تمایل به شرکت در مطالعه
8. سواد خواندن و نوشتن
9. داشتن تلفن همراه شخصی و توانایی استفاده در ارسال و دریافت پیامک متنی

معیار خروج

1. بستری شدن دربیمارستان در طول مدت مطالعه
2. عدم تمایل به ادامه ی شرکت در مطالعه
3. تغییر محل سکونت

حجم نمونه با حدود اطمینان 95 درصد، توان آزمون آماری 95 درصد و بر اساس میانگین و انحراف معیار نمره تبعیت از درمان  در مطالعه ورولت[1]  و همکاران (2017) (53) تعداد 55 نفر در هر گروه برآورد گردید..  به منظور در نظر گرفتن ریزش احتمالی ، در این مطالعه در هر گروه 60 نفر و در مجموع 120 نفر حجم نمونه تعیین می شود.

          = 1          =0/26   0/96               =7/89

          = 1/64             = 0/63            = 7/56

n= = 55

نمونه گیری به روش در دسترس انجام خواهد شد . هر بیمار مراجعه کننده به کلنیک دیابت که  معیار ورود  به مطالعه را داشته باشد وارد مطالعه خواهد شد پس از مراجعه پژوهشگر به محیط پژوهش ابتدا به صورت در دسترس و اعمال معیارهای ورود بیماران انتخاب شده سپس به صورت تصادفی به دو گروه مداخله(دریافت کننده پیامک خودکار) و کنترل( مراقبت های روتین) تخصیص خواهند یافت به این صورت که  کارت های رنگی شامل قرمز(مداخله) وسبز(کنترل) از قبل به تعداد افراد مشارکت کننده  تهیه و بصورت تصادفی چیده  خواهند شد. سپس با انتخاب و ورود تدریجی بیماران به مطالعه، به هر یک، بترتیب از کارت های فوق که معین کننده تخصیص گروهی است ،تعلق خواهد گرفت .

ابزار جمع آوری اطلاعات در این پژوهش پرسشنامه می‌باشد، که متشکل از سه بخش می‌باشد. بخش اول  پرسشنامه جمع آوری اطلاعات دموگرافیک، بخش دوم پرسشنامه تبعیت از درمان و بخش سوم پرسشنامه ی خودمراقبتی می باشد .

الف ) پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک و اطلاعات بیماری :

این فرم شامل اطلاعاتی در خصوص متغیرهای دموگرافیک از جمله: سن، جنس، وضعیت تاهل، تحصیلات ، شغل و متغیرهای مربوط به بیماری از جمله: روش درمان ، مدت ابتلا و فاکتورهای آزمایشگاهی می باشد.

پ ) پرسشنامه تبعیت دارویی[1] MMAS – 8) )

پرسشنامه تبعیت دارویی 8 آیتمی می باشد که توسط موریسکی و همکاران در سال 2008 ساخته شده و دارای 8 آیتم می باشد (54) . شیوه ی نمره گذاری و تفسیر این پرسشنامه ، تنها در آیتم 8 بر درجه بندی چها رگانه لیکرت صورت بندی شده است و در بقیه آیتم ها به صورت بلی =1 و خیر = 0  پاسخ داده می شود ، به این صورت که همیشه و معمولا نمره ی صفر و گاهی اوقات و هرگز نمره یک می گیرند .آیتم های 5 و 8 برعکس سایر آیتم ها نمره گذاری می شوند . برای محاسبه امتیاز کلی پرسشنامه ، نمره ی همه ی گویه های پرسشنامه را با هم جمع می کنیم ، دامنه نمرات کلی آن بین صفر تا هشت است که کسب نمره ی شش به بالا به منزله ی تبعیت مطلوب از درمان است (55) . این پرسشنامه توسط موریسکی و همکاران در سال 2008 ساخته شده و روایی و پایایی آن محاسبه و تایید شد ، پایایی آن برابر با 76/0 بوده است (56) . در ایران روایی و پایایی این پرسشنامه  در تحقیق عبادی و همکاران در سال 2015، با عنوان تعیین روایی مالک مقیاس تبعیت از رژیم دارویی موریسکی، محاسبه و تأیید شده است پایایی پرسشنامه بر اساس ضریب آلفای کرونباخ 72/0 به دست آمد (57) که در این مطالعه نیز ، محاسبه خواهد گردید .

پ ) پرسشنامه ی خودمراقبتی بیماران دیابت

 Summary of Diabetes Self-Care Activities (SDSCA) measure

 فعالیتهای مراقبت از خود دیابت توسط پرسشنامه ی  SDSCA ارزیابی می شود که مقیاس چند بعدی معتبر و قابل اعتمادی برای اندازه گیری خود مراقبتی دیابت است که این یک پرسشنامه خود گزارشی 15 سوالی است که معیارهای خود مراقبتی بیماران را در طول هفت روز گذشته بررسی می کند  این ابزار از یک مقیاس 8 درجه ای از نوع لیکرت (0-7) استفاده می کند  (58) . رعایت رفتارهای خودمراقبتی دیابت از جمله رژیم غذایی (5 سوال )، ورزش و فعالیت ( 2 سوال ) ، نظارت بر قند خون ( 2 سوال ) ، مصرف دارو ( 1 سوال ) ، مراقبت از پا ( 4 سوال )و وضعیت سیگار کشیدن ( 1 سوال ) ، از شرکت کنندگان سوال می شود هرچه تعداد روزهای گزارش شده برای یک رفتار بیشتر باشد ، مراقبت از خود نیز بهتر است (59) . در این مقیاس به استثنای رفتار سیگارکشیدن که نمره 0تا1  دارد به بقیه رفتارها یک نمره از صفر تا هفت داده می شود و همچنین نمره دهی سـوال 4 پرسـش نامه مذکور به صورت معکوس انجام میشود (60, 61) . امتیاز کل مقیاس بین 0 تا 99 می باشد و جهت تعیین وضعیت خودمراقبتی بیماران دیابتی، آنها را در 3 دسته بصورت خود مراقبتی ضعیف (نمره 0تا33) ،خودمراقبتی متوسط (نمره 34 تا 67 ) و خودمراقبتی قوی ( نمره 68 تا99 ) طبقه بندی می شوند (62) . این پرسشنامه توسط توبرت و گلاسکو در سال 200 با هدف تعیین دقیق میزان فاکتورهای خودمراقبتی در بیماران دیابتی ساخته شده است که روایی و پایایی آن تایید شده است (61) . در ایران توسط حمد زاده و همکاران در سال 1391 روایی محتوایی پرسشنامه توسط 8 نفر از اساتید مورد تایید قرار گرفته است که میانگین آن 84.9 بود  و پایایی آن با روش آلفای کرانباخ 0.78 بوده است (61, 63) که در این مطالعه نیز محاسبه خواهد گردید .

      پس از تایید و تصویب پروپوزال توسط معاونت تحقیقات و فناوری و کمیته اخلاق دانشگاه و دانشکده و اخذ معرفی نامه و ارائه آن به مسئولین کلینیک های دیابت شهر زاهدان و کسب اجازه جهت انجام پژوهش، و مراجعه به کلینیک دیابت ، پژوهشگر به روش در دسترس از بین بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 که واجد شرایط ورود به مطالعه می باشند ، شروع به نمونه‌گیری می‌نماید. بدین ترتیب که پژوهشگر با بیمار مصاحبه کرده، برای هریک از شرکت کنندگان موضوع تحقیق، اهداف، مراحل تحقیق توضیح داده خواهد شد و جهت همکاری از بیماران دعوت به عمل می آمد . برای افراد جنبه اختیاری بودن شرکت در این پژوهش و محرمانه بودن اطلاعات توضیح داده می شود، و در نهایت رضایت نامه کتبی از افراد گرفته خواهد شد، به نمونه‌ها توضیح داده خواهد شد که برای ترک و ادامه مطالعه آزادی عمل دارند، عدم مشارکت یا خروج آن ها تأثیری بر درمان آنها نخواهد داشت.پس از انتخاب نمونه ها بر اساس معیارهای ورود، بیماران به صورت در دسترس انتخاب و سپس به صورت تصادفی به دو گروه تخصیص می یابند به این صورت که  کارت های رنگی شامل قرمز(مداخله) وسبز(کنترل) از قبل به تعداد افراد مشارکت کننده  تهیه و بصورت تصادفی چیده  خواهند شد. سپس با انتخاب و ورود تدریجی بیماران به مطالعه، به هر یک، بترتیب از کارت های فوق که معین کننده تخصیص گروهی است ،تعلق خواهد گرفت . بعد از مشخص شدن گروه بیمار ، چنانچه بیمار در گروه مداخله قرار گرفت ابتدا اطلاعات مربوط به متغییرهای جمعیت شناختی از طریق  مصاحبه با بیمار  گرفته خواهد شد و اطلاعات مربوط به داروها و زمان مصرف آنها از طریق بررسی پرونده بیمار و مصاحبه بدست خواهد آمد ، آزمایشات درخواستی طبق روتین کلینیک دیابت از بیماران گرفته شده و جواب آزمایشات در فرم های مربوطه ثبت می گردد همچنین جهت به دست آوردن BMI به اندازه گیری وزن ( با استفاده از ترازوی استاندارد با حداقل لباس و بدون کفش ) و قد ( بدون کفش و با استفاده از قد سنج مماس با دیوار ) صورت می گیرد و از طریق فرمول نسبت وزن ( بر حسب کیلوگرم ) به مجذور قد ( بر حسب متر ) محاسبه می گردد .سپس از بیماران خواسته می شود که به سوالات پرسشنامه های موریسکی و پرسشنامه خودمراقبتی SDSCA ، با دقت جواب دهند .  در گروه مداخله  جهت آموزش و یادآوری مصرف دارو از نرم افزار Auto Massage استفاده خواهد شد.. این نرم افزار تحت وب می باشد و نیازی به سخت افزار ندارد که در گوشی همراه پژوهشگر نصب شده و به راحتی قابل حمل و در دسترس می باشد .پیام های خودمراقبتی در مورد پیروی از دستورات دارویی ، انجام ورزش های توصیه شده ، خود اندازه گیری قند خون ، مراقبت از پاها ، اجتناب از عوامل بوجود آورنده ی عوارض و ... با استفاده از کتب مرجع و تحت نظر پزشک متخصص تهیه ، تنظیم و ارسال می گردد همچنین محتوای آموزشی پیام های خود مراقبتی با توجه به نیاز سنجی و اولویت بندی انجام شده، برای هر بیمار اختصاصی گردیده و در همان ابتدا براساس نیازسنجی انجام شده ، موضوعات پیام های 2 هفته آینده تنظیم شده و با توجه به اظهارات خود بیمار زمان مناسبی جهت ارسال پیام در نظر گرفته می شود و از بیمار پرسیده می شود متن پیام ها به چه صورت تنظیم گردد که برای وی قابل درک باشد به همین منوال با توجه به پیگیری های بعدی که هر 2 هفته انجام می گیرد مجدد نیازسنجی ، اولویت بندی و نظرات و شرایط بیمار را جویا شده و براساس آن پیام ها تنظیم و ارسال خواهد شد . همچنین تاریخ ویزیت مجدد ، انجام مشاوره های پزشکی مورد نیاز ، یک روز قبل توسط پیامک به بیمار یادآوری خواهد شد . تنظیمات ساعت و متن ارسال پیامک رژیم درمانی با توجه به دستور دارویی در پرونده ، با همکاری بیمار ، وارد سیستم Auto Massage  می شود . پیام ها در حدود 15 دقیقه قبل از وقت تعیین شده ی مصرف دارو ارسال خواهد شد، پیامهای ارسالی  کوتاه ، ساده و قابل درک  و حداکثر کاراکتر مجاز 160 حرف  خواهد بود . بعد از یادآوری مصرف آخرین قرص در روز ، پیامی جهت پیگیری مصرف داروها به بیمار داده می شود . همچنین با توجه به شرایط بیمار ، روزانه یک پیامک در مورد خود مراقبتی در طول ساعات فعال روز ، ارسال می شود.

از طریق نرم افزار ، گزارش تحویل پیامک ، به پژوهشگر می رسد ، اگر 2 روز متوالی پیام  را بیمار دریافت نکرد ، پژوهشگر با ایشان تماس گرفته و علت را جویا می شود . اگر بیمار تمایلی به ادامه در شرکت در مطالعه نداشت او را حذف می کند و اگر نیاز باشد شماره ی دیگری جهت ارسال پیامک از بیمار می گیرد .جهت ارتباط بیمار با پژوهشگر،  شماره تماس پژوهشگر ، در اختیار بیماران قرار می گیرد و از ایشان درخواست می شود در صورت داشتن سوال یا مشکل و یا تغییر در ساعت مصرف دارو با پژو هشگر ، تماس بگیرند . پژوهشگر نیز یک بار هر 2 هفته ، با بیمار تماس گرفته و از شرایط بیمار جویا شده و بازخورد دریافت پیام ها را دریافت می کند .طول مدت مداخله آموزشی سه ماه خواهد بود ،بعد از گذشت یک ماه از آخرین آموزش ، با بیماران تماس گرفته شده و از ایشان درخواست می شود جهت تکمیل پرسشنامه های تبعیت از درمان موریسکی و پرسشنامه خود مراقبتی  SDSCA  حضور یابند از آنها خواسته می شود با دقت به سوالات پرسشنامه ها جواب دهند و همچنین آزمایشات پایان مطالعه نیز طبق روتین کلینیک از ایشان گرفته می شود و جواب آنها در فرم های مربوطه نوشته می شود .  در بیماران گروه کنترل، همانند گروه مداخله در ابتدای مطالعه مشخصات دموگرافیک بیمار ثبت خواهد شد و از بیمار خواسته شده که به هر یک از پرسشنامه های تبعیت از دارو و خودمراقبتی پاسخ دهد، این گروه  از بیماران  فقط آموزش های  روتین که توسط پرسنل کلنیک دیابت ارائه می شود  را دریافت خواهند نمود، در این گروه مداخله آموزشی صورت نخواهد گرفت. در این گروه نیز همانند گروه مداخله در پایان مطالعه  ، با بیماران تماس گرفته شده و  پرسشنامه های تبعیت از درمان موریسکی و پرسشنامه خود مراقبتی  SDSCA تکمیل خواهد شد و  آزمایشات پایان مطالعه نیز از این گروه گرفته خواهد شد، طبق روتین کلینیک دیابت ، جهت انجام آزمایش به آزمایشگاه کلینیک مراجعه خواهد کرد که آزمایشات HA1C / FBS / TG / Chol  توسط دستگاه اتوآنالایزر مدل BT1500 انجام خواهد گردید و تکنسین آزمایشگاه نسبت به نمونه ها کور خواهد شد و پژوهشگر هیچ نقشی در این رابطه نخواهد داشت ، آزمایشات فوق به صورت روتین در کلینیک انجام می گردد و به این صورت جواب آزمایشات ثبت می گردد و بیمار هیچ گونه هزینه اضافی پرداخت نخواهد کرد . در پایان مداخله آموزشی جهت استفاده از محتوی آموزشی گروه مداخله، کتابچه آموزشی به صورت pdf  تهیه واز طریق تلفن همراه به تلفن همراه  گروه کنترل ارسال خواهد شد . 

داده های گردآوری شده وارد نرم افزار آماری SPSS نسخه 21 شده. در ابتدا نرمالیتی داده ها با آزمون شاپیرو ویلک بررسی شده و در صورت تبعیت داده ها از توزیع نرمال به منظور مقایسه میانگین ها در  هر گروه قبل و بعد از آزمون تی زوج و برای مقایسه میانگین بین دو گروه از آزمون تی مستقل استفاده خواهد شد. در صورت عدم تبعیت از توزیع نرمال از تست های معادل ناپارامتریک من ویتنی یو و ویلکاکسون استفاده خواهد شد. برای کنترل اثر پیش آزمون و برخی متغیر های کمی از آزمون تحلیل کوواریانس استفاده می شود. سطح معناداری کمتر از 05/0 در این تحلیل مد نظر قرار خواهد گرفت.

'راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران سال 1392'

 2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام میگیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزماییهای بالینی  بر روی بیماران یا داوطلبهای سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

13-کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانهی کتبی غیر ممکن یا قابل صرفنظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیتهی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

16-پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. همچنین، در پژوهشهایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوهی جذب آزمودنی، باید توسط کمیتهی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنیها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنیها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار دادهها یا اطلاعات بهدست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهشهای خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته هایی که از نظر حمایت کنندهی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند

ممکن است در شرایطی تلفن همراه پژوهشگر در دسترس نباشد یا توان پاسخگویی نداشته باشد که از یک کمک پژوهشگر استفاده خواهد شد .و2 شماره تلفن در اختیار بیماران قرار خواهد گرفت و ساعات مشخصی از روز را در نظر گرفته که بیماران در صورت داشتن سوال یا مشکل ، بتوانند آن را بیان کنند .

دیابت نوع 2 ، سیستم یادآور خودکار پیامکی ، تبعیت از درمان ، خودمراقبتی

 type 2 diabetes, SMS automatic reminder system, treatment adherence, self-care

1.            Georgsson M, Staggers N. Patients' perceptions and experiences of a mHealth diabetes self-management system. CIN: Computers, Informatics, Nursing. 2017;35(3):122-30.

2.            Peimani M, Rambod C, Omidvar M, Larijani B, Ghodssi-Ghassemabadi R, Tootee A, et al. Effectiveness of short message service-based intervention (SMS) on self-care in type 2 diabetes: A feasibility study. Primary care diabetes. 2016;10(4):251-8.

3.            Caballero-Ruiz E, García-Sáez G, Rigla M, Villaplana M, Pons B, Hernando ME. A web-based clinical decision support system for gestational diabetes: automatic diet prescription and detection of insulin needs. International journal of medical informatics. 2017;102:35-49.

4.            Custodio R, Victorino JN, Estuar MRJ. The efficacy of an EMR-enabled text messaging system to the expanded health beliefs, diabetes care profile and HbA1c of diabetes mellitus patients. Procedia computer science. 2018;138:143-52.

5.            Faruque LI, Wiebe N, Ehteshami-Afshar A, Liu Y, Dianati-Maleki N, Hemmelgarn BR, et al. Effect of telemedicine on glycated hemoglobin in diabetes: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Cmaj. 2017;189(9):E341-E64.

6.            Jahanbakhsh M, Ehteshami A, Afkhami S. Developing “Aryan:” Diabetes self-care mobile application. International journal of preventive medicine. 2019;10.

7.            Hosseini S, Shamsi M, Khorsandi M, Moradzadeh R, Robatmili M. Prediction of Preventive Behaviors of Retinopathy in Type 2 Diabetic Patients: An Application of the Theory of Planned Behavior. 2020.

8.            Holt RI, Cockram C, Flyvbjerg A, Goldstein BJ. Textbook of diabetes: John Wiley & Sons; 2017.

9.            Ameck P. Using Smartphone Technology to Enhance Self-Management Support in Adults with Type 2 Diabetes in Primary Care. 2019.

10.          Dobson R, Whittaker R, Jiang Y, Shepherd M, Maddison R, Carter K, et al. Text message-based diabetes self-management support (SMS4BG): study protocol for a randomised controlled trial. Trials. 2016;17(1):179.

11.          Nesari SJ, Dioulagh AS. The Role of Emotional Control, Psychological Well-Being and Self-Care Behaviors in the Quality of Life of Cardiovascular Patients. Journal of Shahid Sadoughi University of Medical Sciences. 2019.

12.          Shabaninejad H, Sarikhani M, Asgharzadeh A. INVESTIGATING THE EFFECT OF PROVIDING CARE THROUGH A TEXT MESSAGE OF A CELL PHONE IN COMPARISON WITH THE FACE-TO-FACE APPROACH FOR CONTROLLING BLOOD GLUCOSE (HBA1C) IN PATIENTS WITH TYPE 2 DIABETES: A SYSTEMATIC REVIEW AND ANALYSIS OF META-REGRESSION. Iranian Journal of Diabetes and Metabolism. 2018;17(6):272-84.

13.          Mousavian Z, Ali Akbari F, Masoudi R, Kheiri S, Esfandiari R. Effects of an Orem-based Self-care Program on the Orem's Pattern of Lower-extremity Edema in Patients Undergoing Coronary Artery Bypass Grafting. Journal of Clinical Nursing and Midwifery. 2019;8(1).

14.          Amigh N, Zahedmehr A, Amin A, Bakhsandeh H. The effect of nursing follow-up on self-care behaviors of people with chronic heart failure: A randomized clinical trial. Iranian Journal of Cardiovascular Nursing. 2018;7(2):6-13.

15.          Avazeh M, Babaei N, Farhoudi S, Kalteh E, Gholizadeh B. The Study of Self-care and Related Factors in the Elderly with Chronic Diseases in 2018. Journal of Health and Care. 2019;21(2):135-44.

16.          Ghanei Gheshlagh R, Parizad N, Ghalenoee M, Dalvand S, Farajzadeh M, Ebadi A. Psychometric properties of Persian version of Hypertension Self-Care Profile in patients with high blood pressure. Koomesh. 2019;21(1):25-32.

17.          Rahnavard S, Elahi N, Rokhafroz D, Hagighi MH, Zakerkish M. Comparison of the effect of group based and mobile based education on self-care behaviors in type ii diabetic patients. Iranian Journal of Diabetes and Metabolism. 2019;18(2):55-63.

18.          Mirsafaei L, Kaviani H. Explaining Factors Affecting the Effectiveness of Self-Care Education Interventions in Cardiac Patients. Journal of Payavard Salamat. 2020;13(5):0-.

19.          Sanagouye Moharer G, Shirazi M, Kahrazei F, Karami Mohajeri Z, Kia S. Effect of Self-management Training on Stress, Mental Health, and Self-Care Behaviors in Patients with Type II Diabetes. Journal of Diabetes Nursing. 2020;8(2):1084-95.

20.          Caro‐Bautista J, Kaknani‐Uttumchandani S, García‐Mayor S, Villa‐Estrada F, Morilla‐Herrera JC, León‐Campos Á, et al. Impact of self‐care programmes in type 2 diabetes mellitus population in primary health care: Systematic review and meta‐analysis. Journal of Clinical Nursing. 2020;29(9-10):1457-76.

21.          Afaya RA, Bam V, Azongo TB, Afaya A, Kusi-Amponsah A, Ajusiyine JM, et al. Medication adherence and self-care behaviours among patients with type 2 diabetes mellitus in Ghana. PloS one. 2020;15(8):e0237710.

22.          Khonsari S, Subramanian P, Chinna K, Latif LA, Ling LW, Gholami O. Effect of a reminder system using an automated short message service on medication adherence following acute coronary syndrome. European Journal of Cardiovascular Nursing. 2015;14(2):170-9.

23.          Aminde LN, Tindong M, Ngwasiri CA, Aminde JA, Njim T, Fondong AA, et al. Adherence to antidiabetic medication and factors associated with non-adherence among patients with type-2 diabetes mellitus in two regional hospitals in Cameroon. BMC endocrine disorders. 2019;19(1):35.

24.          Ghazisaeedi M, Sheikhtaheri A, Allahverdi B, Azizi B. Design and implementation of a children vaccination reminder system based on short message service. Tehran University Medical Journal. 2016;74(6):448-56.

25.          Goodarzi M, Ebrahimzadeh I. Impact of Distance Education via short message service of Mobile Phone on metabolic control of Patients with Type 2 Diabetes Mellitus in Karaj-Iran. Horizon Med Sci. 2014;19(4):224-34.

26.          Safdari R, Shams Abadi AR, Pahlevany Nejad S. Improve health of the elderly people with M-health and technology. Iranian Journal of Ageing. 2018;13(3):288-99.

27.          Pernell BM, DeBaun MR, Becker K, Rodeghier M, Bryant V, Cronin RM. Improving medication adherence with two-way short message service reminders in sickle cell disease and asthma. Applied clinical informatics. 2017;8(02):541-59.

28.          Yin L, Lin N, Song X, Mei S, Shaw S-L, Fang Z, et al. Space-time personalized short message service (SMS) for infectious disease control–Policies for precise public health. Applied Geography. 2020;114:102103.

29.          Takeuchi S, Horiuchi S. Randomised controlled trial using smartphone website vs leaflet to support antenatal perineal massage practice for pregnant women. Women and Birth. 2016;29(5):430-5.

30.          Haider R, Sudini L, Chow CK, Cheung NW. Mobile phone text messaging in improving glycaemic control for patients with type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis. Diabetes research and clinical practice. 2019;150:27-37.

31.          Prinjha S, Ricci-Cabello I, Newhouse N, Farmer A. British South Asian Patients’ Perspectives on the Relevance and Acceptability of Mobile Health Text Messaging to Support Medication Adherence for Type 2 Diabetes: Qualitative Study. JMIR mHealth and uHealth. 2020;8(4):e15789.

32.          Mayberry LS, Berg CA, Greevy RA, Nelson LA, Bergner EM, Wallston KA, et al. Mixed-Methods Randomized Evaluation of FAMS: A Mobile Phone-Delivered Intervention to Improve Family/Friend Involvement in Adults’ Type 2 Diabetes Self-Care. Annals of Behavioral Medicine. 2020.

33.          Wang X, Liu D, Du M, Hao R, Zheng H, Yan C. The role of text messaging intervention in Inner Mongolia among patients with type 2 diabetes mellitus: a randomized controlled trial. BMC Medical Informatics and Decision Making. 2020;20:1-11.

34.          Hooshmandja M, Mohammadi A, Esteghamti A, Aliabadi K, Nili M. Effect of mobile learning (application) on self-care behaviors and blood glucose of type 2 diabetic patients. Journal of Diabetes & Metabolic Disorders. 2019;18(2):307-13.

35.          Simon KA. Cell Phone-Based Diabetes Self-Management Education to Improve Self-care and HgbA1c in Adults with Type II Diabetes: University of Hawai'i at Manoa; 2020.

36.          Estaji Z, Hejazi S, Tabarraie Y, Saedi M. The Effects of training through text messaging via cell phones on the compliance of patients undergoing hemodialysis. 2016.

37.          Sheikhtaheri A. The Effect of Short Message Service Reminders on Medication Adherence in Patients with Chronic Hyperlipidemia. Journal of Health Administration. 2019;22(4):12-21.

38.          Miller A, Somech H, Priness I. Messaging system for automated message management. Google Patents; 2019.

39.          Haryanti T, editor Document Management System and Reminder using SMS Gateway. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science; 2020: IOP Publishing.

40.          JAYA MKA, ENDARTI D, KARTIKA IGAA, VERYANTI PR, SWASTINI DA. The Role Of Medication Reminder Technology As An Enhancement Of Patients Compliance. International Journal of Pharmaceutical Research. 2020(1).

41.          Siddiqui MA, Ali L, Fawwad A, Banu B, Chowdhury HA, Waris N, et al. Mobile SMS: A tool for management of diabetes via patients-relative’s knowledge and belief. Clinical Epidemiology and Global Health. 2020;8(2):455-60.

42.          Pop-Eleches C, Thirumurthy H, Habyarimana JP, Zivin JG, Goldstein MP, De Walque D, et al. Mobile phone technologies improve adherence to antiretroviral treatment in a resource-limited setting: a randomized controlled trial of text message reminders. AIDS (London, England). 2011;25(6):825.

43.          Strandbygaard U, Thomsen SF, Backer V. A daily SMS reminder increases adherence to asthma treatment: a three-month follow-up study. Respiratory medicine. 2010;104(2):166-71.

44.          Franklin VL, Waller A, Pagliari C, Greene SA. A randomized controlled trial of Sweet Talk, a text‐messaging system to support young people with diabetes. Diabetic medicine. 2006;23(12):1332-8.

45.          Sugita H, Shinohara R, Yokomichi H, Suzuki K, Yamagata Z. Effect of text messages to improve health literacy on medication adherence in patients with type 2 diabetes mellitus: a randomized controlled pilot trial. Nagoya journal of medical science. 2017;79(3):313.

46.          Tizabi SKB, Panahi R, Charandabi AKZ, Heidarnia A. Assessing the effect of educational program via SMS service of mobile phone on knowledge and attitude towards self-care in type 2 diabetic patients in Chabahar. 2019.

47.          Safaie M, Khadem Vatani K, Hemmati Maslak Pak M, Alinejad V. The effect of short message service on adherence to treatment advice in the patients with hypertension. The Journal of Urmia Nursing and Midwifery Faculty. 2016;14(3):224-32.

48.          Passaglia LG, Brant LCC, Nascimento BR, Ribeiro ALP. Impact of text messages in a middle-income country to promote secondary prevention after acute coronary syndrome (IMPACS): A randomized trial. Medicine. 2019;98(22).

49.          Güner TA, Coşansu G. The effect of diabetes education and short message service reminders on metabolic control and disease management in patients with type 2 diabetes mellitus. Primary Care Diabetes. 2020.

50.          Nandhini LP, Kamalanathan S, Sahoo J. Definition, Diagnostic Criteria, Screening, Diagnosis, and Classification of Diabetes and Categories of Glucose Intolerance.  The Diabetes Textbook: Springer; 2019. p. 71-85.

51.          Goyal R, Jialal I. Diabetes Mellitus Type 2. 2019.

52.          Hussien FN, Tilahun BC, Gelaye KA, Mamuye AL. Development of automated text-message reminder system to improve uptake of childhood vaccination in North-West, Ethiopia. Online Journal of Public Health Informatics. 2019;11(2).

53.          Rashidi A, Kaistha P, Whitehead L, Robinson S. Factors that influence adherence to treatment plans among people living with cardiovascular disease: A review of published qualitative research studies. International Journal of Nursing Studies. 2020:103727.

54.          Lenti G, Norenberg A, Farnan JM, Weissman A, Cook M, Shah N, et al. Development and testing of a web module to IMPROVE generic prescribing of oral contraceptives among primary care physicians. Journal of clinical pharmacy and therapeutics. 2019;44(4):579-87.

55.          Dugan AG, Barnes-Farrell JL. Working mothers’ second shift, personal resources, and self-care. Community, Work & Family. 2020;23(1):62-79.

56.          Vervloet M, van Dijk L, Santen-Reestman J, Van Vlijmen B, Van Wingerden P, Bouvy ML, et al. SMS reminders improve adherence to oral medication in type 2 diabetes patients who are real time electronically monitored. International journal of medical informatics. 2012;81(9):594-604.

57.          Dianati M, Taghadosi M. Medication adherence rate and related factors in patients with acute coronary syndrome after discharge from Shahid Beheshti Hospital in Kashan during 2017-2018. KAUMS Journal (FEYZ). 2019;23(2):201-8.

58.          Pareja-Martínez E, Esquivel-Prados E, Martínez-Martínez F, García-Corpas JP. Questionnaires on adherence to antihypertensive treatment: a systematic review of published questionnaires and their psychometric properties. International Journal of Clinical Pharmacy. 2020:1-11.

59.          Morisky DE, Ang A, Krousel‐Wood M, Ward HJ. Predictive validity of a medication adherence measure in an outpatient setting. The Journal of Clinical Hypertension. 2008;10(5):348-54.

60.          Ghanei Gheshlagh R, Ebadi A, Veisi Raygani A, Nourozi Tabrizi K, Dalvandi A, Mahmoodi H. Determining concurrent validity of the Morisky medication adherence scale in patients with type 2 diabetes. Iranian Journal of Rehabilitation Research. 2015;1(3):24-32.

61.          Ching SM, Yee A, Lee PY, Ramachandran V, Shum KM, Ismael NFI, et al. Psychometric properties of the Malay version of the diabetes empowerment scale among hospital Serdang type 2 diabetes mellitus patients using exploratory factor analysis. Health and quality of life outcomes. 2020;18(1):23.

62.          Mogre V, Abanga ZO, Tzelepis F, Johnson NA, Paul C. Psychometric evaluation of the summary of diabetes self-care activities measure in Ghanaian adults living with type 2 diabetes. Diabetes research and clinical practice. 2019;149:98-106.

63.          Bigdeli MA, Hashemi Nazari SS, Khodakarim S, Brodati H, Mafi H. Factors associated with self-care behavior in patients with type ii diabetes. Journal of Mazandaran University of Medical Sciences. 2015;25(125):61-72.

64.          Toobert DJ, Hampson SE, Glasgow RE. The summary of diabetes self-care activities measure: results from 7 studies and a revised scale. Diabetes care. 2000;23(7):943-50.

65.          Ramesh S, Sakeni Z, Ghazian M. Relationship Between Self-Care Behaviors and Severity of Type 2 Diabetes: Moderator role of Cognitive Emotion Regulation Strategies. Alborz University Medical Journal. 2020;9(3):277-86.

66.          Hamadzadeh S, Ezatti Z, Abedsaeidi Z, Nasiri N. Coping styles and self-care behaviors among diabetic patients. Iran Journal of Nursing. 2013;25(80):24-33.

این مطالعه یک پژوهش از نوع نیمه تجربی می باشد که برروی دو گروه آزمون و کنترل به صورت قبل و بعد انجام خواهد شد .

در این مطالعه ، نیازی به خون گیری نمی باشد .

این روش هزینه ی کمی دارد برای همه در دسترس می باشد و هزینه های اضافی رفت و آمد را کاهش می دهد و در هر زمان ومکانی از بیمار پشتیبانی می کند .

این مداخله هیچ گونه عوارض جانبی برای انسان ندارد .

نیازی ندارد .

هزینه های مربوط به پژوهش بر عهده ی پژوهشگر می باشد و هیچ هزینه ای از بیماران دریافت نمی شود .

هیچ روش جایگزینی در این مداخله انجام نمی گردد .

تمام اطلاعات بیماران اعم از شخصی ، اطلاعات پرونده و نتیجه ی آزمایشات محرمانه می باشد و در هیچ جا اسمی از بیماران برده نخواهد شد .

شماره تماس پژوهشگر در اختیار بیماران قرار خواهد گرفت تا در صورت داشتن هرگونه سوال یا مشکلی ، با پژوهشگر صحبت کنند .

به بیماران توضیح داده خواهد شد که شرکت در این مداخله اختیاری می باشد و در هر زمان از مطالعه که تمایل بع ادامه مشارکت نداشتند ، می توانند مطالعه را ترک کنند .

قبل از مطالعه ، تمامی روند مطالعه را برای بیماران توضیح داده و از ایشان رضایت نامه کتبی گرفته خواهد شد .

پرسشنامه ها :

سلام

بیمار محترم ، پرسشنامه ای که در اختیار دارید به منظور انجام پایان نامه در مقطع کارشناسی ارشد تدوین شده است . خواهشمند است با اختصاص دقایقی از وقت خود ، ما را در انجام این پزوهش یاری نمایید. پیشاپیش از وقتی که صرف می کنید ، نهایت تشکر را داریم . لازم به ذکر است که شما کاملاً به طور تصادفی انتخاب شده اید و مشخصات شما به صورت محرمانه می باشد و در هیچ جا اسمی از شما برده نخواهد شد .

با تشکر از همکاری شما

پرسشنامه موریسکی

Summary of Diabetes Self-Care Activities (SDSCA)

پرسشنامه خودمراقبتی دیابت (خلاصه فعالیت های خودمراقبتی دیابت) 15 سوالی

بیمارگرامی: سوالات زیر درباره فعالیت های خودمراقبتی دیابت شما در طول هفت روز گذشته می باشد،در این سوالات از شما خواسته می شود که درباره تعداد دفعاتی که هر فعالیت خودمراقبتی دیابت را در طول هفت روز گذشته انجام داده اید از عدد صفر تا هفت،یک عدد را انتخاب کنید،بطور مثال چنانچه یک فعالیت را هرگز انجام نداده اید عدد صفر واگر پنج بار انجام داده اید عدد پنج را با علامت × روبه روی هر سوال مشخص کنید.درصورتی که درهفت روز گذشته مشکلی داشتید لطفاً به هفت روز قبل از آن که مشکلی نداشتید رجوع کنید.

عناوین آموزشی خود مراقبتی

عناوین آموزشی براساس جدول زیر می باشد که با توجه به شرح حالی که از بیمار گرفته می شود الویت بندی شده ، سپس هم پوشانی می گردد به طوریکه تمام موضوعات مهم به صورت متناوب ارسال می گردد و با توجه به تماس های تلفنی که هر هفته با بیمار گرفته می شود و شرح حال مجدد کسب می گردد ، ممکن است ترتیب پیام ها ، مجددا تغییر یابد .