بررسی اثر مکمل یاری امگا- 3 بر سطح سرمی ظرفیت کل آنتی اکسیدانی ، سوپراکسید دیسموتاز و کاتالاز در بیماران دوقطبی مراجعه کننده به بیمارستان بهاران شهر زاهدان در سال 1401-1400

اختلال دوقطبی([1]BD) یک بیماری روانپزشکی بسیار ناتوان کننده است که مشخصه آن حالت های متناوب افسردگی – شیدایی و حالت هایی بینابین می باشد(1).این اختلال یک بیماری چند مرحله ای است که شامل مواردی از اختلالات شدید خلقی، نقص های عصبی روانشناختی، تغییرات ایمنی و فیزیولوژیکی و ایجاد اختلال در عملکرد است(2). این بیماری یکی از دلایل اصلی ناتوانی در سراسر جهان است (3) و با میزان بالای مرگ و میر زودرس از طریق خودکشی و بیماری های پزشکی همراه است(4, 5). میزان شیوع این بیماری در جهان 5/1 تا 3 درصد است(6). اگرچه BD یک اختلال روانی ناتوان کننده است ، اما در مورد پاتوفیزیولوژی آن اطلاعات زیادی در دست نیست. فرضیه های بیولوژیکی فعلی در مورد اختلال دو قطبی در رابطه با فرآیندهای پاتوفیزیولوژیک شامل ژنتیک، سیستم انتقال دهنده عصبی و عوامل نوروتروفیک، التهاب عصبی، خود ایمنی، سایتوکین ها ، کرونوبیولوژی، استرس اکسیداتیو و اختلالات میتوکندری ناشی می شوند(7).

استرس اکسیداتیو به عنوان از دست دادن تعادل بین میزان گونه های فعال اکسیژن و نیتروژن

 ([2]ROS/ [3]RNS) و توانایی ارگانیسم در خنثی سازی خطر آنها توسط سیستم های دفاعی آنتی اکسیدانی مشخص می شود(8).

این گونه های فعال که در طول متابولیسم سلولی طبیعی در سلول تولید می شوند ، می توانند با مولکول های زیستی سلولی مانند اسیدهای نوکلئیک ، پروتئین ها و لیپیدها واکنش شیمیایی نشان دهند و در نتیجه باعث تغییرات اکسیداتیو آنها شده و منجر به تغییر در ترکیب آنها و آسیب احتمالی به فعالیت های سلولی آنها شود(9).

ایجاد مسیرهای استرس اکسیداتیو و نیتروساتیو که با پاسخ ایمنی و التهابی همراه است، می تواند نقش مهمی در مکانیسم های بیماری زایی بسیاری از اختلالات عمده روانپزشکی، از جمله افسردگی و اختلال دوقطبی داشته باشد(10).

استرس اکسیداتیو در نورون ها باعث پراکسیداسیون لیپید در پروتئین های مرتبط با غشاهای عصبی و آنزیم های درون سلولی می شود و ممکن است منجر به اختلال در بازجذب انتقال دهنده های عصبی و فعالیت های آنزیمی شود. تصور می شود که این فرایندهای آسیب شناختی در مناطق مغزی مرتبط با عملکردها و احساسات عاطفی در BD رخ می دهد(11-15).

سمیت بالقوه رادیکال های آزاد توسط تعدادی از آنزیم های محافظ سلولی و آنتی اکسیدان هایی که آسیب را محدود می کنند، خنثی می شود(16).

سوپراکسید دیسموتاز ([4]SOD) ، کاتالاز ([5]CAT) و گلوتاتیون پراکسیداز ([6]GPx) آنزیمهای اصلی آنتی اکسیدان درون سلولی هستند که یک سیستم دفاعی آنتی اکسیدانی در برابر آسیب های ناشی از رادیکال تشکیل می دهند SOD .اولین آنزیم سم زدایی در برابر اکسیژن واکنشی است که در سلول ها تولید می شود. SOD رادیکال سوپراکسید را به پراکسید هیدروژن (H2O2) تبدیل می کند ، که توسط CAT و GPx به H2O تبدیل می شود. کمبود آنزیم SOD ممکن است پراکسیداسیون غشای سلولی ، تخریب عصبی ، ضعف پاسخ ایمنی و آسیب قلبی را افزایش دهد و در نتیجه منجر به آسیب عروقی ، بیماریهای عصبی ، شرایط التهابی و بیماریهای قلبی عروقی شود (17).همچنین کمبود یا نقص کاتالاز با پاتوژنز بسیاری از بیماریهای دژنراتیو مرتبط با سن مانند دیابت ، فشارخون بالا ، کم خونی ، ویتیلیگو ، بیماری آلزایمر ، بیماری پارکینسون ، اختلال دوقطبی ، سرطان و اسکیزوفرنی مرتبط است(18-20).

همچنین ظرفیت آنتی اکسیدانی کل ([7]TAC) روشی است که ظرفیت آنتی اکسیدانی کل بدن را در برابر رادیکال های آزاد قوی اندازه گیری می کند(21, 22).

در سال 2018 یک مطالعه با عنوان ارتباط بین شمار اپیزود های مانیک و شاخص های استرس اکسیداتیو بر روی 82 بیماردوقطبی انجام شد. تغییرات قابل توجهی در شاخص های استرس اکسیداتیو در این مطالعه مشاهده شد که مطالعات قبلی را تأیید می کند. افزایش سطح اکسیدانها با افزایش شدت بیماری و نه با تعداد قسمتهای شیدایی نشان داده شد(23).

بر اساس دیگر مطالعات که اخیرا انجام شده ­اند، اختلالات دو قطبی باعث ایجاد عدم تعادل در فاکتورهای آنتی ­اکسیدانی می­شود و این عدم تعادل از طریق افزایش گونه­ های واکنش­گر اکسیژن و کاهش آنزیم­های آنتی اکسیدان همانند گلوتاتیون پراکسیداز است(24).

در مطالعه ­ای دیگر نشان داده شد که فاکتورهای آنتی ­اکسیدانی در بیماری اختلال دوقطبی درگیر می­شوند و نشان داده شد که تنش اکسیداتیو، عملکرد میتوکندریایی و فاکتور نوروتوفیک مشتق شده از مغز در این بیماری با هم تعاملات پیچیده­ای دارند و همدیگر را تحت تأثیر قرار می­دهند(25).

در مجموع تمامی این مطالعات نشان می­دهند که عوامل آنتی­ اکسیدانی در این بیماری درگیر می­شوند و نیاز است که یک مداخله برای بهبود این فاکتورها صورت گیرد. عوامل مختلفی بر تعادل اکسیدان ها/آنتی اکسیدان ها در بدن تأثیر می گذارد. تغذیه و رژیم غذایی به عنوان عوامل موثر بر استرس اکسیداتیو شناخته شده اند. بسیاری از عوامل غذایی به عنوان اکسیدان یا آنتی اکسیدان در نظر گرفته می شوند(26).

اثرات مکمل اسیدهای چرب امگا 3 برسطوح اکسیدان ها و آنتی اکسیدان ها همیشه مورد بحث است(27).

اثرات مثبت این مکمل اگرچه در بیماری دو قطبی روی فاکتورهای آنتی اکسیدانی مورد بررسی قرار نگرفته است ولی اثرات آن در بهبود این فاکتورها درکودکان و نوجوانان با افسردگی شدید(28)، افسردگی و اضطراب در جامعه ­ی ایرانیان(29)، بیماری­های روانی-عصبی(29)، شیزوفرنی(30) و آلزایمر(31) گزارش شده است. این پیشینه­ ها نشان می­دهد که این مکمل می­تواند در بیماری­ های روانی و مغزی اثرات مثبتی در بهبود فاکتورها داشته باشد ولی این اثرات در اختلالات دو قطبی مورد بررسی قرار نگرفته است. با توجه به این­که در این دسته از بیماران، فاکتورهای آنتی اکسیدانی ممکن است درگیر شوند نیاز است که این مطالعه انجام شود. از طرفی دیگر، اثرات مکمل امگا-3 بر بهبود وضعیت بیماران دو قطبی شناخته شده است، که این ممکن است مربوط به اثر این مکمل بر فاکتورهای آنتی اکسیدانی بوده باشد که هنوز ناشناخته مانده است. بنابراین، هدف از انجام این پژوهش ارزیابی سطح سرمی TAC، SOD و CATدر افراد مبتلا به  اختلال دوقطبی مراجعه کننده به بیمارستان بهاران شهر زاهدان می باشد.

1.  میانگین  TAC در بیماران دوقطبی، بعد از مداخله  در گروه مداخله  نسبت به گروه کنترل کمتر است.

2. میانگین SOD در بیماران دوقطبی، بعد از مداخله درگروه مداخله  نسبت   به گروه کنترل  کمتر است.

3. میانگین CAT در بیماران دوقطبی، بعد از مداخله درگروه مداخله  نسبت   به گروه کنترل  کمتر است.

تعیین اثر مکمل یاری امگا- 3 بر سطح سرمی ظرفیت کل آنتی اکسیدانی  ، سوپراکسید دیسموتاز و کاتالاز در بیماران دوقطبی مراجعه کننده به بیمارستان بهاران شهر زاهدان در مقایسه با گروه کنترل ، سال 1401-1400

1. تعیین و مقایسه میانگین  TACبعد از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل
2. تعیین و مقایسه میانگین  SODبعد از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل
3. تعیین و مقایسه میانگین  CATبعد از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی

اختلال دو قطبی: (Bipolar Disorder) اختلال دو قطبی(BD)یک اختلال روان پزشکی بسیار ناتوان کننده است که با دوره های مکرر افسردگی و شیدایی/هیپومانیا و حالت های بینابین مشخص می شود (32).

آنتی اکسیدان(Antioxdant): به هر ماده ای گفته میشود که در غلظت های پایین در مقایسه با یک سوبسترا قابل اکسیداسیون،بطور قابل توجهی اکسیداسیون آن سوبسترا را به تاخیر می اندازد یا مهار می کند(33).

کارآزمایی بالینی دو سوکور (clinical trial)

جمعیت مورد مطالعه شامل افراد مبتلا به اختلال دوقطبی در فاز افسرده مراجعه کننده به بیمارستان بهاران زاهدان در سال 1400 که پرونده بیماری دوقطبی دارند و روانپزشک بیماری آنان را تایید می نماید.

معیارهای ورود:

1. ابتلا به  اختلال دو قطبی
2. سن 16 تا 50 سال
3. حداقل 6 ماه از شروع بیماری آنها گذشته باشد
4. عدم تغییر در برنامه درمان دارویی افسردگی در دو ماه گذشته
5.  رضایت آگاهانه و آزادانه برای شرکت در طرح توسط خود فرد یا اطرافیان درجه 1
6. عدم  دریافت مکمل امگا 3
7. نداشتن جراحی برنامه ریزی شده در سه ماه آینده
8. عدم مصرف دارویی که با امگا-3 تداخل دارد مثل داروهای ضد انعقاد از چند ماه جلوتر
9. عدم ابتلا به فشار خون بالا
10. عدم مصرف مواد مخدر و الکلی

    معیارهای خروج:

11. تغییر دوز یا نوع داروی مصرفی
12. بروز هرگونه واکنش حساسیتی نسبت به مکمل امگا-3
13. مصرف کم تر از 80 درصد مکمل
14. ابتلا به بیماری های التهابی و عفونی

با توجه به هدف پژوهش، برای تعیین حجم نمونه از فرمول زیر استفاده می شود

با درنظر گرفتن مقادیر زیر و استفاده از نتایج مطالعه صفا و همکاران (70)

حجم نمونه در هر گروه برابر با 28 بیمار واجد شرایط (جمعاً 56 بیمار) تعیین شد.

با 10 درصد ریزش تعداد 62 بیمار (در هر گروه 31 بیمار) انتخاب خواهند شد.

بیماران واجد شرایط با استفاده از روش نمونه گیری غیراحتمالی در دسترس از بین مراجعه کنندگان به بیمارستان بهاران زاهدان انتخاب خواهند شد.

تصادفی‌سازی (Randomization)

تخصیص تصادفی بیماران به دو گروه با روش تصادفی سازی طبقه‌بندی‌شده بلوکی جایگشتی (Permuted block stratified randomization) انجام می‌شود. به این صورت که ابتدا بیماران مراجعه‌کننده واجدشرایط به ترتیب ورود، بر حسب سن و جنس طبقه‌بندی می‌شوند. سپس بر اساس بلوک‌های 4 تایی (متشکل از دو گروه A و B و دو تکرار برای هرکدام) که به صورت تصادفی از بین تمامی حالات ممکن جایگشت‌ها انتخاب شده‌اند، به گروه موردنظر اختصاص می‌یابند. این بلوکها با استفاده از نرم‌افزار آماری R نسخه 4.0.2 ایجاد شده‌اند (جدول 1).

همسان‌سازی (Matching)

دو گروه با استفاده از روش تصادفی‌سازی طبقه‌بندی‌شده بلوکی جایگشتی از نظر سن و جنس به صورت فراوانی (Frequency matching) همسان می‌شوند.

پس از گردآوری داده ها، سایر متغیرهای زمینه ای و مخدوش کننده، در صورت تفاوت بین دو گروه، با استفاده از مدلهای رگرسیونی تعدیل خواهند شد.

کورسازی (Blinding)

در این پژوهش از روش دو سوکور (double blinding) استفاده می‌شود. به طوری که فرد مسؤل دادن مکمل ها  و مداخله و تکنیسین مسؤول ثبت پیامدها، از مداخله مورد نظر مطلع نخواهد بود

پرسشنامه دموگرافیک شامل سوالات عمومی مثل سن، جنس، سطح تحصیلات ، شغل و ...(پیوست شماره 2).

این مطالعه به صورت کارآزمایی بالینی دوسوکور روی 56 نفر از بیماران مبتلا به اختلال دو قطبی که حداقل 6 ماه از شروع بیماری آنها گذشته باشد، به صورت داوطلبانه انجام خواهد شد.افراد واجد شرایط ابتدا به صورت تصادفی ساده به دو گروه تقسیم خواهند شد.یک گروه علاوه بر درمان معمول خود، 2 گرم مکمل امگا- 3 ساخت شرکت داروسازی باریج به مدت 8 هفته دریافت خواهند کرد(کدA) و گروه دیگر بیمارانی هستند که علاوه بر درمان دارویی معمول خود دارونما به مدت 8هفته دریافت خواهند کرد(کدB) و به عنوان گروه کنترل انتخاب خواهند شد. برای انجام عمل تصادفی سازی ابتدا بیماران واجد شرایط مشخص شده و به دو گروه بر اساس سابقه بیماری، شدت بیماری و داروهای درمانی مورد استفاده تقسیم می شوند و سپس بصورت قرعه کشی بین دو گروه انتخابی هر یک از گروههای مداخله و یا کنترل مشخص خواهند شد.

در ابتدا اقدام به گرفتن رضایت نامه کتبی از بیماران جهت شرکت در مطالعه خواهد شد (پیوست شماره 1). همچنین مشخصات دموگرافیک بیماران(پیوست شماره2) شامل: سن، جنسیت،قد،وزن، میزان تحصیلات، شغل،به عنوان اطلاعات اولیه از تمامی شرکت کنندگان گرفته و ثبت خواهد شد. بیماران گروه مداخله ، روزانه 2 قرص امگا3 که هر قرص محتوی 1 گرم امگا 3 است دریافت میکند.  بنابراین هر نفر گروه مداخله روزانه 2 عدد سافت ژل امگا- 3 دریافت مینماید که توصیه می شود همراه با  ناهار و شام آن را میل نماید.

به افراد گروه کنترل روزانه 2 عدد سافت ژل دارونما که حاوی روغن پارافین خوراکی است تجویز می شود. این کپسول ها از نظر شکل ظاهری کاملا مشابه سافت ژل امگا- 3 می باشد و به همان روش مصرف خواهد شد.

در ابتدا و انتهای مداخله سطوح TAC ، SOD وCAT اندازه گیری خواهد شد. لازم به ذکر است جهت تعیین فاکتور TAC ، SOD وCAT از افراد مورد مطالعه در دو گروه، 5cc خون وریدی بین ساعات 10-8 صبح و به صورت غیر ناشتا اخذ شده و پس از جداسازی سرم در میکروتیوپ جهت اندازه گیری فاکتورهای فوق به کار برده خواهند شد. اندازه گیری این فاکتورها توسط کیت تجاری  و همچنین به روش الایزا صورت خواهد گرفت. قابل ذکر است پس از اخذ خون تام از افراد دو گروه طی هر مرحله، سرم جدا و در میکروتیوب ها در دمای 70- درجه سانتیگراد نگه داری می شوند.

در مورد ارزیابی های معیارهای آنتروپومتریک، وزن با حداقل پوشش و بدون کفش و با استفاده از وزن سنج با دقت 100گرم اندازه گیری می شود و قد افراد با استفاده از متر نواری در شرایطی که فرد در وضعیت ایستاده،بدون کفش، ،کتف ها در حالت عادی، نگاه شخص رو به جلو و سر و باسن و پشت پاشنه پا کاملا به دیوار چسبیده باشند با دقت 1/0سانتی متر اندازه گیری خواهند شد. نمایه توده بدن از تقسیم وزن(کیلوگرم) بر مجذور قد(مترمربع) محاسبه خواهد گردید.

 به منظور پیگیری مصرف مکمل ها هر هفته با بیماران توسط محقق تماس تلفنی گرفته خواهد شد. پس از اتمام دوره مکمل یاری (8هفته) از افراد تحت مطالعه دعوت می شود تا درروز خاصی در حالت غیر ناشتا در آزمایشگاه حاضر باشند وسپس از آن ها 5 سی سی خون وریدی گرفته می شود و کلیه ارزیابی ها شامل اندازه گیری سطوح TAC و SOD وCAT مجددا انجام خواهد گردید.

لازم به ذکر است در این مطالعه عوامل سن، جنسیت و وجود التهاب و بیماری های عفونی مخدوش کننده هستند و می توانند روی نتایج تاثیر بگذارند. برای حداقل کردن اثرات این عوامل، به نسبت برابر از هردو جنس در نمونه ها قرار گرفت و سن افراد همسان سازی شد تا خطا به حداقل ممکن تقلیل یابد. از بیمارانی با نشانه های التهابی و یا طبق خود اظهاری بیمار مبنی بر داشتن بیماری های التهابی و دیگر بیماری های اثرگذار بر فاکتورهای مورد بررسی نمونه های خون دریافت نخواهد شد.

برای توصیف متغیرهای کمی برحسب شرایط از میانگین و انحراف معیار و یا میانه (دامنه میان چارکی) و برای متغیرهای کیفی از گزارش فراوانی(درصد) استفاده خواهد شد. جهت مقایسه میانگین متغیرهای مورد بررسی قبل و بعد از مداخله در صورت همسان بودن میانگین Baseline از آزمون paired t-test و در غیر اینصورت از تحلیل کوواریانس استفاده خواهد شد. تصمیم گیری نهایی درباره نوع آزمون آماری بستگی به توزیع داده های خام دارد که پس از گردآوری آنها مشخص خواهد شد. برای مقایسه فاکتورهای کیفی بین دو گروه نیز آزمون کای دو و یا آزمون دقیق فیشر بکار خواهد رفت.

در مقایسه نتایج بین دو گروه مورد مطالعه درصورت نیاز به کنترل روی متغیرهای پایه (baseline)  و مخدوش گر ، از مدلهای رگرسیونی مناسب استفاده خواهد شد. برای آنالیز داده ها از نرم افزار SPSS نسخه ی 22 استفاده شده و نیز مقدار P-value<0.05 از نظر آماری معنی دار درنظر گرفته خواهد شد.

کد های راهنمای عمومی اخلاق در پژوهشهای علوم پزشکی  دارای آزمودنی انسانی  در جمهوری اسلامی ایران می باشد.

کدهای اخلاقی31،30،29،28،27،26،25،20،19،18،17،16،15،13،12،10،8،7،6،5،2،1  لحاظ شده است :

1-هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی  بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

5-قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات  اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌ها و تامین سلامت آن‌ها انجام گیرد.

6-در کارآزمایی های بالینی دوسوکور که آزمودنی از ماهیت دارویی یا مداخله‌ای که برای وی تجویز شده بی‌اطلاع است، پژوهشگر باید تدابیر لازم جهت کمک‌رسانی به آزمودنی در صورت لزوم و در شرایط اضطراری را تدارک ببیند.

7-اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای آزمودنی‌ها بیش از فواید بالقوه‌ی آن است، باید آن پژوهش بلافاصله متوقف شود.

8-طراحی و اجرای پژوهش‌هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرند، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته شده بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش‌های قبلی آزمایشگاهی، و  در صورت لزوم،  حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.

10- هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

12-انتخاب آزمودنی‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به‌نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض‌آمیز نباشد.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

15-پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.

16-پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی

برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

17- پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

18-در پژوهش‌هایی که از مواد بدنی (شامل بافت‌ها و مایعات بدن انسان)  یا داده‌هایی استفاده می‌شود که هویت صاحبان آن‌ها معلوم یا قابل کشف و ردیابی است، باید برای جمع‌آوری، تحلیل، ذخیره‎سازی و /یا استفاده‌ی مجدد از آن‌ها رضایت آگاهانه گرفته شود. در مواردی که اخذ رضایت غیرممکن باشد یا اعتبار پژوهش را خدشه‌دار کند، می‌توان در صورت بررسی مورد و تصویب کمیته‌ی اخلاق ، از داده‌ها یا مواد بدنی ذخیره شده، بدون اخذ رضایت آگاهانه استفاده کرد.

19-عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچ‌گونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه می‌شود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.

20- در مواردی که آگاه کردن آزمودنی درباره‌ی جنبه‌ای از پژوهش باعث کاهش اعتبار پژوهش می شود، ضرورت اطلاع‌رسانی ناکامل از طرف پژوهشگر باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود. بعد از رفع عامل این محدودیت، باید اطلاع‌رسانی کامل به آزمودنی انجام گیرد.

25- پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

26- هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه‌ی تحقق این امر ترجیحاً به‌صورت پوشش بیمه‌ای نامشروط باشد.

27-در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29-نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.

30-گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31-روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

کدهای راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی عضو و بافت انسانی  در جمهوری اسلامی ایران می باشد.

کدهای اخلاقی 9،8،7،6،2،1 لحاظ شده است.

1-پژوهشگر باید به این امر مهم توجه داشته باشد که بافت‌ها و اعضای مورد استفاده، دارای منشأ انسانی‌اند و کرامت انسانی اقتضا می‌کند که جمع‌آوری، نگه‌داری، استفاده و نابودسازی آن‌ها توأم با رعایت ملاحظات و شؤون مرتبط باشد.

2- از اجزای بدنی دارای منشأ انسانی باید تنها در پژوهش‌هایی استفاده شود که اهداف ارزشمندی را در راستای مبارزه با بیماری‌ها و ارتقای سلامت انسان‌ها دنبال می‌کنند.

6-تمامی اطلاعاتی که از صاحبان عضو یا بافت مورد پژوهش، جمع‌آوری و ثبت می‌شود، راز حرفه‌ای تلقی می‌‌شود؛ از این ‌رو، تمامی اصول و ملاحظات مربوط به رازداری و حفظ حریم شخصی، باید در مورد آن‌ها مراعات شود.

7- مرکز انجام دهنده‌ی پژوهش بر روی عضو و بافت باید مهارت و امکانات لازم برای حفظ رازداری را داشته باشد؛ در غیر این صورت، اطلاعات باید به شکل بی‌نام و غیرقابل ردیابی ثبت و ذخیره شود.

8- پژوهشگر باید از اعضاء و بافت‌هایی که به منظور پژوهش در اختیار او قرار می‌گیرد استفاده‌ی بهینه کرده، از هدر رفتن آن‌ها جلوگیری کند

9- پژوهشگر موظف است که تمهیدات لازم ایمنی، از جمله آزمون‌های غربالگری و وسایل محافظت‌کننده را برای جلوگیری از انتقال آلودگی از اجزای بدنی مورد استفاده به هر فرد دیگر، اعم از پژوهشگران، آزمودنی‌ها یا سایر افرادی که در فرایند پژوهش با این مواد سروکار خواهند داشت، پیش‌بینی و تأمین کند.

کدهای راهنمای اخلاقی کارآزمایی بالینی در جمهوری اسلامی ایران می باشد.

کدهای اخلاقی 8،3،2،1 از فصل اول ،کدهای 9،8،5 از فصل دوم، کد 1 از فصل سوم، کدهای 1 و 4 از فصل چهارم لحاظ شده است:

فصل اول: ارزیابی سود و زیان

 1-کارآزمایی‌های بالینی باید کاملاً در چارچوب یک طرح‌نامه و دستورالعمل مکتوب طراحی و اجرا شوند. طرحنامه و دستورالعمل کارآزمایی بالینی باید دربردارنده‌ی بخش ملاحظات اخلاقی، هم‌چنین اطلاعات مربوط به بودجه‌ی پژوهش، حامیان پژوهش، وابستگی حرفه‌ای، بیان هرگونه تعارض منافع احتمالی و تمهیدات مورد نظر برای ترغیب مشارکت افراد در مطالعه باشد.

2-شروع اجرای کارآزمایی منوط به بررسی و تأیید طرح‌نامه و دستورالعمل آن توسط کمیته‌ی اخلاق در پژوهش است. کمیته‌ی اخلاق در پژوهش حق پایش کارآزمایی‌های در حال اجرا را دارد. پژوهشگر موظف است که اطلاعات مورد نیاز برای پایش را در اختیار کمیته قرار دهد.

3-پژوهشگر موظف است که در طول اجرای پژوهش، هرگونه حادثه یا عارضه‌ی نامطلوب جدی قابل انتساب به پژوهش را در اولین زمان ممکن، به کمیته‌ی اخلاق در پژوهش و سایر مراجع قانونی ذی‌ربط گزارش دهد.

8-در مرحله‌ی طراحی مطالعه، باید نحوه‌ی پی‌گیری آزمودنی‌ها پس از اتمام مطالعه تعیین شود و در صورت لزوم، برای دسترسی آن‌ها به بهترین روش پیش‌گیری، تشخیص، درمان یا سایر مراقبت‌های مناسب، تمهیدات لازم درنظر گرفته شود. دسترسی لزوماً به معنی فراهم آوردن خدمات رایگان نیست.

فصل دوم: رضایت آگاهانه

5- برای اخذ رضایت، اطلاعات باید به زبانی ارائه شود که برای آزمودنی قابل فهم باشد. آزمودنی یا نماینده‌ی قانونی او باید فرصت کافی برای پرس‌وجو در مورد جزییات کارآزمایی را داشته باشند. باید به‌طور مشخص اعلام شود که کارآزمایی یک فرایند پژوهشی است که مشارکت در آن داوطلبانه است و عدم قبول شرکت یا خارج شدن از کارآزمایی در هر زمانی، مراقبت از نمونه، حقوق و سلامت وی را تحت تأثیر قرار نخواهد داد.

8-در زمان اخذ رضایت، باید احتیاط شود که آزمودنی‌ها رضایت خود را تحت محذوریت و به‌علت وابستگی درمانی، اداری و. . . نداده باشند. در مواردی که این احتمال وجود دارد، رضایت‌آگاهانه باید توسط فرد دیگری که اطلاع کافی از مطالعه دارد و در عین حال چنین رابطه‌ای با آزمودنی ندارد، کسب شود.

9- شروع و تداوم شرکت آزمودنی در پژوهش باید آزادانه باشد. از همین رو، هیچ‌‌یک از اعضای تیم پژوهش نباید آزمودنی‌ها را برای ادامه‌ی مشارکت در مطالعه مورد اجبار، تطمیع، اغوا، تهدید و/ یا تحت محذوریت قرار دهند.

فصل سوم: دارونما

1-فواید، خطرات، عوارض و کارآیی روش مورد آزمون باید در مقابل بهترین روش‌های پیش‌گیرانه، تشخیصی یا درمانی موجود مورد مقایسه قرار گیرد.

فصل چهارم: پرداخت غرامت

1-هر گونه خسارت وارده به آزمودنی که ناشی از مشارکت او در کارآزمایی باشد، به‌نحوی که اگر فرد وارد مطالعه نمی‌شد چنین اتفاقی برای وی رخ نمی‌داد، باید به‌نحو مناسب جبران شود.

4- موارد زیر مشمول پرداخت غرامت نمی‌شود:

1-4- آسیب‌های جزیی مانند درد یا ناراحتی مختصر یا قابل درمان

2-4- هنگامی که فرآورده یا داروی مورد مطالعه نتواند اثر مورد انتظار را داشته باشد.

3-4-در حین مصرف دارونما، بیماری رو به وخامت گذارد.

4-4- آسیبی که در اثر تقصیر خود بیمار رخ داده باشد.

5-4- فاز ۴ کارآزمایی بالینی

مانند هر مطالعه مداخله ای دیگر ، در این مطالعه نیز احتمال از دست دادن افراد شرکت کننده به دلایل مختلف همچون عدم تمایل به ادامه ، یا بروز واکنشهای ناخواسته وجود دارد. با پیگیری مکرر بیماران و انتخاب 10 درصد بیشتر می توان از بروز این مشکلات کاست.

Total antioxidant capacity, Catalase, Superoxide dismutase

ظرفیت کل آنتی اکسیدانی، کاتالاز،  سوپراکسید دیسموتاز

1.       Riveros ME, Retamal MA. Are polyunsaturated fatty acids implicated in histaminergic dysregulation in bipolar disorder?: AN HYPOTHESIS. Frontiers in physiology. 2018;9:693.

2.       Marwaha S, Durrani A, Singh S. Employment outcomes in people with bipolar disorder: a systematic review. Acta Psychiatrica Scandinavica. 2013;128(3):179-93.

3.       Krahn GL. WHO World Report on Disability: a review. Disability and health journal. 2011;4(3):141-2.

4.       Hayes J, Miles J, Walters K, King M, Osborn D. A systematic review and meta‐analysis of premature mortality in bipolar affective disorder. Acta Psychiatrica Scandinavica. 2015;131(6):417-25.

5.       Crump C, Sundquist K, Winkleby MA, Sundquist J. Comorbidities and mortality in bipolar disorder: a Swedish national cohort study. JAMA psychiatry. 2013;70(9):931-9.

6.       Li H, Hong W, Zhang C, Wu Z, Wang Z, Yuan C, et al. IL-23 and TGF-β1 levels as potential predictive biomarkers in treatment of bipolar I disorder with acute manic episode. Journal of affective disorders. 2015;174:361-6.

7.       Sigitova E, Fišar Z, Hroudová J, Cikánková T, Raboch J. Biological hypotheses and biomarkers of bipolar disorder. Psychiatry and clinical neurosciences. 2017;71(2):77-103.

8.       Pisoschi AM, Pop A. The role of antioxidants in the chemistry of oxidative stress: A review. European journal of medicinal chemistry. 2015;97:55-74.

9.       Uchida K. 4-Hydroxy-2-nonenal: a product and mediator of oxidative stress. Progress in lipid research. 2003;42(4):318-43.

10.     Brown NC, Andreazza AC, Young LT. An updated meta-analysis of oxidative stress markers in bipolar disorder. Psychiatry Research. 2014;218(1-2):61-8.

11.     Berk M, Kapczinski F, Andreazza AC, Dean O, Giorlando F, Maes M, et al. Pathways underlying neuroprogression in bipolar disorder: focus on inflammation, oxidative stress and neurotrophic factors. Neuroscience & biobehavioral reviews. 2011;35(3):804-17.

12.     Ozcan ME, Gulec M, Ozerol E, Polat R, Akyol O. Antioxidant enzyme activities and oxidative stress in affective disorders. International clinical psychopharmacology. 2004;19(2):89-95.

13.     Zarate Jr CA, Singh J, Manji HK. Cellular plasticity cascades: targets for the development of novel therapeutics for bipolar disorder. Biological psychiatry. 2006;59(11):1006-20.

14.     Akarsu S, Torun D, Erdem M, Kozan S, Akar H, Uzun O. Mitochondrial complex I and III mRNA levels in bipolar disorder. Journal of affective disorders. 2015;184:160-3.

15.     Erdem M, Akarsu S, Pan E, Kurt YG. Bipolar disorder and oxidative stress. Psychiatry and Behavioral Sciences. 2014;4(2):70.

16.     Soboll S, Gründel S, Harris J, Kolb-Bachofen V, Ketterer B, Sies H. The content of glutathione and glutathione S-transferases and the glutathione peroxidase activity in rat liver nuclei determined by a non-aqueous technique of cell fractionation. Biochemical journal. 1995;311(3):889-94.

17.     Ighodaro O, Akinloye O. First line defence antioxidants-superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) and glutathione peroxidase (GPX): Their fundamental role in the entire antioxidant defence grid. Alexandria journal of medicine. 2018;54(4):287-93.

18.     Góth L. Two cases of acatalasemia in Hungary. Clinica chimica acta. 1992;207(1-2):155-8.

19.     Al-Abrash A, Al-Quobaili FA, Al-Akhras GN. Catalase evaluation in different human diseases associated with oxidative stress. Saudi medical journal. 2000;21(9):826-30.

20.     Habib LK, Lee MT, Yang J. Inhibitors of catalase-amyloid interactions protect cells from β-amyloid-induced oxidative stress and toxicity. Journal of Biological Chemistry. 2010;285(50):38933-43.

21.     Erel O. A novel automated method to measure total antioxidant response against potent free radical reactions. Clinical biochemistry. 2004;37(2):112-9.

22.     Yumru M, Savas HA, Kalenderoglu A, Bulut M, Celik H, Erel O. Oxidative imbalance in bipolar disorder subtypes: a comparative study. Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry. 2009;33(6):1070-4.

23.     Akarsu S, Bolu A, Aydemir E, Zincir SB, Kurt YG, Zincir S, et al. The relationship between the number of manic episodes and oxidative stress indicators in bipolar disorder. Psychiatry investigation. 2018;15(5):514.

24.     Jiménez‐Fernández S, Gurpegui M, Garrote‐Rojas D, Gutiérrez‐Rojas L, Carretero MD, Correll CU. Oxidative stress parameters and antioxidants in patients with bipolar disorder: Results from a meta‐analysis comparing patients, including stratification by polarity and euthymic status, with healthy controls. Bipolar Disorders. 2021;23(2):117-29.

25.     Wang D, Li H, Du X, Zhou J, Yuan L, Ren H, et al. Circulating brain-derived neurotrophic factor, antioxidant enzymes activities, and mitochondrial DNA in bipolar disorder: an exploratory report. Frontiers in psychiatry. 2020;11:909.

26.     Sies H, Stahl W, Sevanian A. Nutritional, dietary and postprandial oxidative stress. The Journal of nutrition. 2005;135(5):969-72.

27.     Heshmati J, Morvaridzadeh M, Maroufizadeh S, Akbari A, Yavari M, Amirinejad A, et al. Omega-3 fatty acids supplementation and oxidative stress parameters: a systematic review and meta-analysis of clinical trials. Pharmacological research. 2019;149:104462.

28.     Katrenčíková B, Vaváková M, Paduchová Z, Nagyová Z, Garaiova I, Muchová J, et al. Oxidative Stress Markers and Antioxidant Enzymes in Children and Adolescents with Depressive Disorder and Impact of Omega-3 Fatty Acids in Randomised Clinical Trial. Antioxidants. 2021;10(8):1256.

29.     Reimers A, Ljung H. The emerging role of omega-3 fatty acids as a therapeutic option in neuropsychiatric disorders. Therapeutic advances in psychopharmacology. 2019;9:2045125319858901.

30.     Hsu M-C, Ouyang W-C. A Systematic Review of Effectiveness of Omega-3 Fatty Acid Supplementation on Symptoms, Social Functions, and Neurobiological Variables in Schizophrenia. Biological research for nursing. 2021;23(4):723-37.

31.     Ajith TA. A recent update on the effects of omega-3 fatty acids in Alzheimer's disease. Current clinical pharmacology. 2018;13(4):252-60.

32.     Grande I, Berk M, Birmaher B, Vieta E. Bipolar disorder. The Lancet. 2016;387(10027):1561-72.

33. Halliwell B, Gutreridge JM. Free Radicals in Biology and Medicine. 2nd ed. Oxford, UK: Clarendon Press; 1989.

پیوست شماره 1

رضایت آگاهانه

با سلام خدمت شما شرکت کننده گرامی

برگه ای که هم اکنون در دست شماست از شما دعوت می کند تا در پژوهشی که قرار است تاثیر  مصرف مکمل امگا3 بر سطوح SOD، CATوTACسرم در بیماران مبتلا به دوقطبی را بررسی کند، شرکت نمائید. برای آگاهی از روند این پژوهش در ادامه اطلاعاتی در مورد مصرف مکمل امگا-3  و اثرات آن به شما داده خواهد شد. برای شرکت در این پژوهش هیچ گونه اجباری وجود ندارد و شرکت در آن بر امور زندگی و کارشما هیچ تاثیری نخواهد داشت. ضمنا اطلاعات این پژوهش کاملا محرمانه بوده و صرفا جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت. اطلاعات زیر در اختیار شما قرار می گیرد تا با انگیزه ی دریافت نتیجه مطلوب وارد این پژوهش شوید.

اختلال دوقطبی یک حالت خلقی شامل نوسانات خلقی شدید است و می‌تواند روی افکار، رفتار، احساسات و خوشی و تندرستی یک فرد تأثیر بگذارد. با استفاده ازتجویز مکمل امگا- 3 می توان از شدت این بیماری کم کرده و از این طریق بر افزایش کیفیت زندگی این بیماران افزود. دراین پژوهش یک برنامه مداخله ای به مدت 8 هفته مصرف مکمل امگا 3 خواهیم داشت که این مستلزم اخذ cc5 خون از شما می باشد. هزینه آزمایشات و مکمل و اندازه گیری های تن سنجی برای شما کاملا رایگان است. این مداخله عوارض جانبی ندارد.

امیدواریم با شرکت در این پژوهش یاریمان کنید تا گامی موثر در جهت بهبود شرایط بیماران دوقطبی و خدمت به این افراد برداریم.

اینجانب.........................................رضایت خود را برای شرکت در این پژوهش اعلام می دارم.

                                                                             امضا

تاریخ:

پیوست شماره 2

فرم اطلاعات دموگرافیک

اثر مکمل یاری امگا- 3 بر سطح سرمی سطح سرمی ظرفیت کل آنتی اکسیدانی  ، سوپراکسید دیسموتاز و کاتالاز در بیماران دوقطبی مراجعه کننده به بیمارستان بهاران شهر زاهدان در سال1401-1400

بررسی اثر مکمل یاری امگا- 3 برسطح سرمی ظرفیت کل آنتی اکسیدانی، سوپراکسید دیسموتاز و کاتالاز در بیماران دوقطبی مراجعه کننده به بیمارستان بهاران شهر زاهدان در مقایسه با گروه کنترل ، سال 1401_1400

براساس نظر پزشک متخصص 5cc خون از بیمار با رضایت او گرفته می شود.

نتایج حاصل از یافته ها را می توان در جهت درمان و پایش سلامتی بیمار بکار برد.

با نظارت پزشک متخصص و کنترل وضعیت بیمار تلاش می گردد عوارضی ایجاد نشود.

شرکت در تحقیق اجباری نبوده و با حمایت پزشک و رضایت بیمار بدون ضرر و زیان برای او اجرا می شود.

هزینه های مربوط به انجام این طرح تحقیقاتی را پژوهش دانشگاه پرداخت خواهد کرد.

این تحقیق مطابق پروتکل های اخلاقی و مصوبه دانشگاه و براساس روش های روتین بیمارستانی که در جهت تشخیص و درمان بیمار بکار گرفته میشود اجرا خواهد شد.

نتایج آزمایش ها و روش های بکار رفته به صورا کاملا محرمانه و صرفا جهت مقاصد پژوهش بکار خواهد رفت و هویت بیمار در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

کلیه مراحل با نظارت پزشک متخصص می باشد و اینجانب هادی اصلاحی با رعایت شرایط و پروتکل فوق با رضایت فرد بیمار اقدام نموده و امور را پیگیری خواهم کرد.

شرکت در مطالعه کاملا اختیاری و آزاد خواهد بود و هر زمان که بیمار مایل باشد بدون تغییر در نحوه رفتار پزشک درمانگر یا نحوه درمان و مراقبت از او می تواند از پژوهش خارج شود.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری یا همکاران طرح بیمار موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلام می نمایم.یک نسخه از این فرم به من داده شده د فرصت خواندن آن راداشته ام.