بررسی تاثیر مداخله آموزشی تئوری محور با رویکرد فرایند رفتار بهداشتی بر رفتارهای خود مراقبتی بیماران دیابتی نوع 2 در همه گیری شیوع کرونا

دیابت یکی از مشکلات بزرگ سلامت در قرن اخیر می باشد که شیوع آن به طور چشمگیری در حال افزایش است وهمچنین یکی از بیماری های چند علیتی است که عوامل مختلف محیطی و ژنتیکی در سبب شناسی آن دخیل هستند(1). بیش از 90 درصد انواع دیابت را نوع 2شامل می شود(2). دیابت نوع 2 شایع ترین بیماری مزمن متابولیک و مشکل جدی پزشکی و بهداشت جهانی است(1, 3) و عامل اصلی مرگ و میر و ناتوانی در سراسر جهان است(4). حدود 422 میلیون نفر در سراسر جهان دیابت دارند(5) . سالانه بیش از 7 میلیون نفر در سراسر جهان از دیابت رنج می برند. پیش بینی می شود که اگر مداخله ای در نظر گرفته نشود، تعداد بیماران دیابتی تا سال 2030 تقریباً دو برابر و تعداد افراد مبتلا به دیابت به 366 میلیون نفر برسد(2, 6). در ایران بیش از 3 میلیون نفر به دیابت مبتلا هستند (1)و حداقل 6 میلیون ایرانی مبتلا به دیابت نوع 2 هستند(7).در استان سیستان و بلوچستان 44358 بیمار دیابتی نوع 2 وجود دارد که از این تعداد 15733 نفر در حال حاضر تحت نظر کلینیک های دیابت شهر زاهدان هستند( به صورت ارزیابی پایلوت و بررسی آمار واحد معاونت بهداشتی زاهدان). دیابت نوع دو را با عوامل خطر قابل تغییر مانند رژیم غذایی ناسالم، چاق بودن یا اضافه وزن، سبک زندگی بی تحرک و سیگار کشیدن، می توان از طریق تغییرات رفتاری و محیطی اصلاح کرد(8) سن بالا و سابقه خانوادگی دیابت از عوامل خطر غیر قابل تغییر برای دیابت نوع 2 می باشند(9). دیابت با افزایش سطح گلوکز خون مشخص می شود و به طور بالقوه می تواند در طول زمان عامل بیماری های کلیوی، عوارض چشمی، صدمه مغزی و عروقی، نارسایی قلبی و قطع عضو شود(8, 10). دیابت یک بیماری پر هزینه برای افراد مبتلا و خانواده های آنها است، و همچنین برای نظام های مراقبت بهداشتی مدیریت بیماری دیابت یک فرایند پیچیده است. با وجود اینکه پیروی از رژیم دارویی، نقش مهمی در کنترل قند خون بازی می کند ولی به تنهایی کافی نبوده و نیاز است که بیماران علاوه بر رژیم دارویی از رژیم غذایی خود نیز پیروی کنند. به منظور دستیابی و حفظ سطح بهینه گلوکز خون بیماران دیابتی نیاز به خود مراقبتی دارند(8)یکی از اهداف اصلی در مراقبت از دیابت، انجام رفتارهای خودمراقبتی توسط بیمار می باشد که از جمله رفتارهای کلیدی خودمراقبتی پیروی از رژیم دارویی و رعایت رژیم غذایی می باشد(10). پیروی از رژیم دارویی، از مهمترین رفتارهای مرتبط با مدیریت بیماری دیابت است که سلامت بیماران را تضمین نموده و یا از شدت عوارض بیماری می کاهد. رژیم غذایی بیماران دیابتی باید به گونه ای تنظیم شود که میوه، سبزیجات و غلات را بیشتر و چربی و مواد قندی را کمتر مصرف کنند. در این رابطه، مداخلات آموزشی می تواند در تغییر باورهای دیابت نوع 2 با توجه به رژیم غذایی سالم و رعایت مصرف دارو موثر باشد(5). علی رغم تلاش های فراوان بخش قابل توجهی از ایرانیان همچنان غذاهای ناسالم مصرف می کنند که منجر به عوارض دیابت نوع 2 می شود(11). در شرایط کنونی پاندمی بیماری کرونا،  افراد مبتلا به دیابت نوع 2 در صورت ابتلا به کووید-19 علائم و عوارض شدیدی را تجربه می کنند که در بیشتر مواقع منجر به مرگ می شود ، اگر دیابت به خوبی کنترل شده باشد، خطر اینکه فرد در اثر ابتلا به کووید-19 علائم حاد را تجربه کند، به اندازه دیگر افراد عادی است، پس رعایت خودمراقبتی رویکرد اصلی در مدیریت دیابت در همه گیری شیوع کووید 19 نیز می باشد و یکی از روش های خود مراقبتی در افراد آموزش است. مدل ها و تئوری های مختلفی برای آموزش وجود دارد که مدل رویکرد فرایند رفتار بهداشتی (Health Action Process Approach)یکی از آنهاست که جهت بهبود رفتارهای  تغذیه ای سالم و بیماران مبتلا به بیماری های مزمن از جمله دیابت توصیه شده است. رویکرد فرایند رفتار بهداشتی یک مدل ترکیبی از تئوری شناختی اجتماعی بندورا و تئوری عمل منطقی است(12) در این مدل پذیرش، شروع و حفظ رفتارهای سلامت و خودمراقبتی شامل دو مرحله انگیزش و ارادی می باشد(10). در مرحله انگیزش : قصد اجرای رفتار تحت تأثیر عوامل زیر قرار می گیرد: ادراک خطر¹، انتظارات پیامد² و خودکار آمدی عمل³. [1] ادراک خطر احساسی است که فرد در معرض خطر یک وضعیت سلامت خاص قرار دارد که ممکن است او را تشویق کند تا رفتارهای سلامتی خود را تغییر دهد.  انتظارات پیامد مربوط به ادراک است، مزایایی که با اتخاذ رفتار به دست می آید. بنابراین، درک مزایای انجام رفتارهای خودمراقبتی ، بر قصد اجرای این رفتار تأثیر می گذارد. خودکارآمدی عمل، توانایی درک شده فرد از خود و توانایی هایش برای اجرای انجام یک رفتار جدید است.  مرحله ارادی : بعد از اینکه فرد تمایل به پذیرش رفتار را  در خود ایجاد کرد مرحله قصد ایجاد می شود. قصد، انگیزه فرد نسبت به انجام رفتار جدید است. در این مرحله فرایندهای انگیزشی به پایان می رسد و با ایجاد قصد فرد آماده برای مرحله ارادی می شود، زیرا قصد به تنهایی برای انجام رفتار کافی نیست(12). در مرحله ارادی، استراتژی های برنامه ریزی به عنوان پیوند بین قصد و رفتار به مدل اضافه می شود(7). تغییر رفتار باید برنامه ریزی شود که شامل مراحل آغاز ، حفظ و بازگشت می باشد. پس از شکل‌گیری قصد تغییر یا اتخاذ یک رفتار بهداشتی خاص، این قصد باید به برنامه ریزی عمل مبدل شود که دقیقا چه زمانی، کجا و چگونه رفتار مورد نظر را انجام دهیم . (7, 10) برنامه ریزی نگه داری نیز نوعی خود نظارتی است که فرد با توجه به برنامه ریزی هایی که مشخص کرده چه اندازه به آن عمل می کند و اگر موانعی بر سر راه انجام رفتار قرار بگیرد بتواند با استفاده از استراتژی برنامه ریزی از عهده بر آمدن با آن مقابله و از ادامه برنامه ریزی خود منصرف نشود(12). مدل HAPA نشان می دهد که رفتارهای خودمراقبتی به خوبی برنامه های عمل و مقابله را توضیح می دهد، همچنین کیفیت انجام عمل تحت تاثیر توانایی درک شده در پایبندی به رفتار های خودمراقبتی است که از آن به عنوان خودکارآمدی نگه داری یا مقابله ای فرد نیز یاد می شود . زیرا یک فرد خودکارآمد از طریق برنامه ریزی قبلی و تجسم موقعیت هایی که ممکن است در آن قرار بگیرند به هدف نهایی نزدیک می شود (7).  خود کارآمدی بازگشت تجربه شکست و بازیابی مجدد رفتار است و همچنین اعتقاد شخصی که در ادامه مسیر رفتار جدید خود شکست خورده و یا به هر دلیلی بازمانده است.کنترل عمل: یک استراتژی همزمان است به این صورت که فرد در حین انجام رفتار ، به طور مداوم برنامه مصرف خود را نیز با توجه با استانداردهای از پیش تعریف شده ارزیابی می کند تا ببیند چقدر به هدف خود نزدیک یا رسیده است. مطالعات مبتنی بر HAPA  در ایران نشان داده است که ساختار HAPA در تعیین انجام رفتارهای خودمراقبتی برای بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 موثر است(10). هدف این مطالعه آزمایش اثربخشی HAPA در پیش‌بینی رفتارهای سالم بیماران دیابت نوع 2 به دلیل کاربرد آن برای مداخلات آموزشی در جمعیت ایرانی است(7) و با توجه به بافت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی استان سیستان و بلوچستان و با توجه به شرایط بیماران دیابتی نوع2 در کلینیک های دیابت شهر زاهدان طبق بررسی های انجام شده به صورت پایلوت و عدم انجام چنین مطالعه ای در این سطح به نظر می آید که طراحی مداخله آموزشی با مدل HAPA  در بهبود رفتارهای خودمراقبتی در مبتلایان دیابت نوع 2 موثر واقع بشود و نتایج مطالعه می تواند مورد استفاده برنامه ریزان، سیاست مداران و دست اندر کاران در زمینه آموزش مراقبت های مربوط به دیابت و رفتار های خود مراقبتی خصوصا در کلینیک های دیابت حوزه علوم پزشکی زاهدان قرار گیرد، بدین منظور مطالعه حاضر تحت عنوان طراحی و ارزشیابی مدل آموزشی تئوری محور HAPA (رویکرد فرایند رفتار بهداشتی) بر رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 طراحی گردیده است.

مروری بر متون :

مطالعات انجام شده در داخل کشور:

1-در مطالعه کیفی که توسط علی اکبری دهکردی و همکاران در سال 1400 به منظور ارزیابی وضعیت خودمراقبتی 13 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع دو در دوران همه گیری کووید- 19  در تهران انجام شد، نتایج تحقیق حاضر نشان داد به طور کلی مبتلایان به دیابت نوع دو در طول دوران همه گیری کووید- 19 از وضعیت خودمراقبتی مطلوبی برخوردار نبوده و مشکلات بسیاری را در زمینه ی رفتار خودمراقبتی (دارو، تغذیه و ورزش و تحرک) و در سایر زمینه ها تجربه نموده اند(13).

2-در مطالعه مقطعی که توسط فراهانی و همکاران در سال 1399 به منظور مقایسه رفتارهای خود مراقبتی در مبتلایان به دیابت نوع 2 قبل و بعد از شیوع بیماری کویید-19 در میان 318 فرد بزرگسال مبتلا به دیابت در تهران انجام شد، نتایج نشان داد میانگین نمره کل رفتارهای خودمراقبتی قبل و بعد از شیوع بیماری کووید-19، به ترتیب 8/14±7/49 و 9/13±1/56 بود (001/0>P). در زنان، بعد از شیوع کووید-19، نمره کل خودمراقبتی پس از تعدیل نمره قبل از شرایط مذکور، با افزایش طول مدت دیابت افزایش داشت (31/0=β، 020/0P=). این نمره، در زنان دارای مدرک تحصیلی دیپلم در مقایسه با افراد دارای تحصیلات دانشگاهی کاهش معنی داری نشان داد (57/6- =β، 024/0P=). همچنین نمرات رفتارهای خودمراقبتی رژیم غذایی و مراقبت از پا در هردو جنس و نمره اندازه گیری قند خون در زنان بعد از شیوع بیماری کووید-19 بطور معناداری بیشتر از زمان قبل از شیوع بیماری کووید-19 بود(14).

3-در مطالعه تجربی در دو گروه آزمون و کنترل که توسط پارسائی و همکاران در سال 1398 به منظور تاثیر الگوی فرآیند موازی گسترده بر تبعیت از رژیم غذایی بیماران دیابت نوع 2 در میان 60 نفر  در کلینیک دیابت شهر گنبد کاووس در استان گلستان انجام شد ، نتایج نشان داد ایجاد نگرش مربوط بـه قابل کنترل بودن بیماری و عوارض بیماری، خودکارآمدی به عنوان پیش بینی کننده تبعیت از رژیم غذایی می باشد(15).

4-در مطالعه مقطعی که توسط فیروزی و همکاران در سال 1398 به منظور پیش‌بینی رفتارهای خود‌مراقبتی در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 بر مبنای استرس ادراک شده و توانمندی در هدف‌گذاری در میان 190 بیماران دیابت نوع 2  مراجعه کننده به مرکز دیابت و کلینیک‌های خصوصی کاشان انجام شد، نتایج نشان داد که متغیرهای توانمندی در هدف‌گذاری و استرس ادارک شده به طور مجزا تأثیر معنی‌داری نداشتند اما اثر متقابل میان آن‌ها با پیش‌بینی رفتار خودمراقبتی رابطه معنی‌داری برقرار کرد (0/01=P)(16).

5-در مطالعه نیمه پژوهشی با پیش آزمون و با گروه آزمایش و کنترل که توسط ایمنی و همکاران در سال 1397 به منظور تأثیر گروه درمانی معنویت بر دلسوزی به خود و کنترل قند خون در میان 30 نفر از زنان مبتلا به دیابت نوع 2 شبکه بهداشت و درمان شهرستان اقلید استان فارس انجام شد، نتایج نشان داد که تأثیر متغیر مستقل بر متغیر وابسته معنادار بوده و معنویت درمانی بر شفقت به خود و ابعاد آن و قند خون دیابت تأثیر گذاشته است(17).

6-در مطالعه مقطعی که توسط بهبودی و همکاران در 1397 به منظور بررسی وضعیت خود مراقبتی در میان 274 نفر از بیماران سالمند مبتلا به دیابت نوع2 مراجعه کنندگان به مراکز بهداشتی- درمانی در شهر تبریز انجام شد، نتایج نشان داد یافته های این تحقیق نشان داد که 52.2 درصد از افراد خودمراقبتی ضعیفی داشتند و بین خود مراقبتی و سطح تحصیلات( P<0/00) و فعالیت فیزیکی رابطه ی معناداری وجود داشت( P<0/005)(18).

7-در مطالعه توصیفی تحلیلی که توسط حصاری و همکاران در سال 1397 به منظور بررسی وضعیت آگاهی، خودکارآمدی و رفتارهای خودمراقبتی در میان 100 بیمار دیابتی نوع 2 شهر بیرجند انجام شد، نتایج مطالعه نشان داد که بین خودکارآمدی و آگاهی (007/0=P)، خود‌مراقبتی و آگاهی (002/0=P) و همچنین خودکار آمدی و رفتارهای خودمراقبتی (001/0 P≤) ارتباط معنی‌داری وجود دارد. قوی‌ترین ارتباط، بین خودکارآمدی و خودمراقبتی مشاهده شد(19).

8-در مطالعه توصیفی مقطعی که توسط جوادی و همکاران در سال 1397 به منظور بررسی ارتباط بین خودمراقبتی با پریشانی عاطفی380 بیمار مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده  به مرکز تحقیقات درمانی دیابت یزد انجام شد، نتایج نشان داد که میانگین نمره خودمراقبتی بیماران 13/13 ± 65/56 و میانگین نمره پریشانی عاطفی آنان 15/15 ± 82/40 بود، بنابراین خودمراقبتی و پریشانی عاطفی اکثر بیماران در حد متوسط بود. بر اساس ضریب همبستگی پیرسون، بین نمره خودمراقبتی و پریشانی عاطفی بیماران دیابتی همبستگی منفی و معنی دار مشاهده شد (25/0- =r، 01/0 = p)(20).

9-در مطالعه کارآزمایی بالینی نیمه تجربی که توسط بخشیان و همکاران در سال 1397 به منظور بررسی تاثیر اجرای برنامه آموزشی با استفاده سرویس پیامک تلفن همراه بر آگاهی و نگرش نسبت به خود مراقبتی در 74 نفر از بیماران دیابتی نوع دئ شهرستان چابهار انجام شد، نتایج نشان داد که با وجود همسانی متغیرهای دموگرافیک در دو گروه (p>0.05)، میانگین نمرات آگاهی و نگرش دو گروه مداخله و کنترل قبل از آموزش تفاوت آماری معنادار نداشــت (P>0.05)؛ اما بعد از آموزش، تفاوت میانگین نمرات آگاهی و نگرش بین دو گروه مداخله و کنترل از نظر آماری معنادار بود (P<0.001).  نتایج حاکی از اثربخشی مداخله آموزشی در ارتقای آگاهی و نگرش بیماران بود که با توجه به مزایای این روش از قبیل مقرون به صرفه بودن و دسترسی آسان، لازم است بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. (21)

10- در مطالعه توصیفی-تحلیلی که توسط اله یاری و همکاران در سال 1397 به منظور بررسی رفتارهای خودمراقبتی و عوامل مرتبط با آن در 80 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک دیابت در بیمارستان رازی سراوان انجام شد، نتایج نشان دادند میانگین و انحراف کل نمره رفتارهای خودمراقبتی 12/03± 37/87 بود. 62/5 درصد افراد دارای وضعیت خودمراقبتی نیمه مطلوب، 32/5 درصد افراد دارای وضعیت خودمراقبتی نامطلوب و 3/8 درصد افراد دارای وضعیت خودمراقبتی مطلوب بودند. تجزیه و تحلیل ارتباط بین نمره خودمراقبتی و اطلاعات دموگرافیک ارتباط معناداری بین وضعیت تحصیلی و شغلی بیماران با نمره خودمراقبتی بیماران نشان داد(p≤0/05). همچنین نتایج مطالعه حاضر نشان داد اکثریت بیماران از نظر رفتارهای خودمراقبتی در وضعیت متوسطی قرار دارند و با توجه به اهمیت رفتارهای خودمراقبتی در کنترل و کاهش عوارض ناشی از بیماری، گنجاندن برنامه های آموزش در جهت ارتقاء سطح دانش و آگاهی بیماران در هرچه بهتر شدن وضعیت رفتارهای خودمراقبتی توصیه می گردد(22).

11-در مطالعه نیمه تجربی و مداخله ای که توسط باقری و همکاران در سال 1396 به منظور بررسی تأثیر مداخله آموزشی بر آگاهی و خودمراقبتی در میان 80 نفر از سالمندان مبتلا به دیابت نوع 2 در استان اصفهان انجام شد، نتایج نشان داد  با مقایسه میانگین نمرات آگاهی   (p=0.068)و خودمراقبتی (p=0.875)  روه مداخله و شاهد قبل از مداخله آموزشی اختلاف آماری معنادار مشاهده نشد امـا بعـد از مداخلـه، میانگین نمـرات آگاهی و خودمراقبتی در گروه مداخله به طور معنادار بیشتر از گروه کنترل بود(p=0.001). بعد از مداخله در میزان فعالیت بدنی (p=0.651) و مصرف مرتب دارو (p=0.155) بین گروه مداخله و شاهد و نیز در میانگین نمرات آگاهی(p=0.563) و خود مراقبتی (p=0.237) گروه شاهد قبل و بعد از مداخله تفاوتی معنادار مشاهده نشد (p=0.05).(23)

12-در مطالعه توصیفی که توسط صادقی و همکاران در سال1396 به منظور ارتباط ویژگی‫های شخصیتی و اعتماد به خودمراقبتی در میان 163 سالمند مبتلا به دیابت 2 مراجعه کننده به مراکز آموزشی- درمانی شهر اراک انجام شد، نتایج نشان داد که بین ابعاد مختلف ویژگی‫های شخصیتی و اعتماد به خودمراقبتی در بیماران مبتلا به دیابت، ارتباط آماری معنی‫دار وجود دارد (0/05>p). همچنین بین روان نژندی با شغل، برونگرایی با سن و انعطاف پذیری با سن و شغل رابطه­ معنی­ دار آماری مشاهده شد (0/05>p). بین هیچ­یک از مشخصات فردی با اعتماد به خودمراقبتی، ارتباط معنی‫داری وجود نداشت. نتایج حاکی از وجود ارتباط بین ویژگی­ های شخصیتی و اعتماد به خودمراقبتی در سالمندان مبتلا به دیابت نوع 2 بود(24).

13- در مطالعه مقطعی که توسط عبادی فر و همکاران در سال 1395 به منظور بررسی رابطه رفتار خود مراقبتی با منبع کنترل سلامت در بین 180 نفر از افراد مبتلا به دیابت نوع2 در بابل انجام شد،  نتایج نشان داد میان نمره خودمراقبتی با نمره منبع کنترل درونی سلامت همبستگی مثبت معنی دار (P=0.01)  و با نمره منبع کنترل شانس همبستگی منفی معنی دار مشاهده شد(P=0.01). میان رفتار خودمراقبتی و منبع کنترل بیرونی سلامت رابطه معنی دار بدست نیامد. همچنین میان رفتار خودمراقبتی با تحصیلات(P=0.001)، میان منبع کنترل درونی با تحصیلات(P=0.01) و منبع کنترل شانس با تحصیلات (P=0.001) ارتباط معنی دار مشاهده شد(25).

14-در مطالعه نیمه تجربی که توسط دادخواه تهرانی و همکاران در سال 1395 به منظور تأثیر مداخله آموزشی مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای تغذیه ای بیماران دیابتی نوع 2 در میان 100 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در اصفهان انجام شد ، نتایج پس از مداخله، نمرات آگاهی، حساسیت درک شده، شدت درک شده، منافع درک شده، موانع درک شده، خودکارآمدی درک شده، رفتارهای تغذیه ای، در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل تفاوت معنی داری داشت( P< 0.05 ). میانگین قند خون بعد از مداخله آموزشی در گروه مداخله نسبت به قبل از مداخله کاهش معنی داری یافت ( P<0.05). در این مطالعه نتایج نشان دادکه مدل اعتقاد بهداشتی در آموزش رفتارهای تغذیه ای به بیماران دیابتی کارایی الزم را دارد(1).

15-در مطالعه مقطعی، توصیفی تحلیلی که توسط صلحی و همکاران در سال 1395 به منظور تحلیل رفتارهای خودمراقبتی و عوامل مرتبط با آن دربیماران دیابت نوع 2 روی 129 بیمار مراجعه کننده به مرکز دیابت شهر اردبیل انجام شد، نتایج نشان داد از مجموع 129 بیمار دیابتی شرکت کننده در مطالعه 64 نفر مرد(6/49 درصد) و 65 نفر (4/50 درصد) زن بودند. میانگین سنی آنها 82/56 سال بود و 56/63 درصد بیماران علاوه بر دیابت حداقل به یک بیماری های مزمن دیگر نیز مبتلا بودند. نمره خودمراقبتی 5/46 درصد بیماران شرکت کننده در مطالعه متوسط بود. رفتار خودمراقبتی با میزان در آمد، سن و تأهل ارتباط معنی داری داشت. بین برخی اجزای خودمراقبتی (شامل کنترل منظم  قند خون، رعایت رژیم غذایی، مصرف دارو و مراقبت روزانه پاها) ارتباط معنی داری وجود داشت(26).

16-در مطالعه توصیفی-تحلیلی که توسط طاهری و همکاران در سال 1395 به منظور ارتباط سواد سلامت با خودکارآمدی و خودمراقبتی در بین 121 نفر از افراد مبتلا به دیابت نوع 2 مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی خرمشهر انجام شد، نتایج نشان داد میانگین نمره سواد سلامت، خودمراقبتی و خودکارآمدی در بیماران به ترتیب0/53±31/90 ،1/2±3/39 و1/80±6/77 بوده است. همبستگی پیرسون نشان‌دهنده ی رابطه مثبت سواد سلامت با خودمراقبتی و خودکارآمدی بوده است (0/0001>P برای هر دو مورد)(27).

17-در مطالعه توصیفی- تحلیلی که توسط فیروز و همکاران در سال 1393 به منظور خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2  در میان 108  بیمار مبتلا به دیابت نوع 2 به کلینیک دیابت پارسیان مشهد انجام شد ، در یافته های این تحقیق 2/14 درصد از افراد خودمراقبتی ضعیفی داشتند و بین خود مراقبتی و جنس  ( P=0.018)و فعالیت بدنی ( P=0.019) ارتباط معنا داری وجود دارد. نتایج این مطالعه نشان داد، بیماران مبتلا به دیابت خودمراقبتی ضعیفی داشتند و این خودمراقبتی ضعیف هرساله هزینه های زیادی را بر افراد مبتلا تحمیل می کند. از این جهت یافتن راه کارهایی جهت بهبود خودمراقبتی این بیماران الزامی می باشد(2).

18-در مطالعه توصیفی که توسط رفیع زاده و همکاران در سال 1393 به منظور ارتباط خودمراقبتی با خودکارآمدی در میان 100 نفر از افراد مبتلا به دیابت مراجعه کننده به کلینیک دیابت در شهرستان گرگان انجام شد، نتایج نشان داد خودمراقبتی و خودکارآمدی واحدهای مورد پژوهش به ترتیب 73/17 ± 32/71 ،  13/6 ± 7/18 به میزان متوسط بود. بین خودمراقبتی با جنس (009/0p=)، تحصیلات(001/0p=)، شغل (004/0p=)و دسترسی به منابع اطلاعاتی (004/0p=) و همچنین بین خودکارآمدی با تحصیلات (00/0p=)، شغل (01/0p=)و دسترسی به منابع آموزشی (04/0p=) ارتباط معنی‌داری وجود دارد. نتایج بین خودمراقبتی با خودکارآمدی ارتباط معنی‌داری (18= OR و 001/0< p) نشان داد(28).

19- در مطالعه کیفی که توسط ذلک و همکاران در سال 1391 به منظور موانع خود مراقبتی از دیدگاه بیماران دیابتیک نوع2 و راهکارهای رفع آن در 52 نفر از افراد مبتلا به دیابت نوع دو در روستای بیرق شهر تبریز انجام شد، نتایج نشان داد به طورکلی 5 دسته مانع در خصوص خودمراقبتی در بیماری دیابت نوع2 شناسایی شدند که شامل: موانع جسمی، موانع اقتصادی، موانع اجتماعی، موانع آموزشی و موانع روانی هستند. موانع اجتماعی، آموزشی و روانی در رده های بعدی قرار دارند. همچنین نتایج این مطالعه نشان داد که درصد بالایی از بیماران دیابتیک نوع2 ،برای خودمراقبتی با موانع مهمی روبرو هستند که بیشترین و مهمترین موانع از دیدگاه آنها موانع جسمی و موانع اقتصادی است، با توجه به اینکه در کشورهای درحال توسعه با محدودیت منابع روبه رو هستیم، پرداختن به موانع جسمی می تواند رضایت بیمار را جلب کند و از طرفی پرداختن به این موانع نیاز کمتری به همکاری سیستم های بیرونی دارد.(29)

20-در مطالعه توصیفی- تحلیلی که توسط محمدی و همکاران در سال 1378 به منظور بررسی سابقه خانوادگی دیابت بعنوان نماینده فاکتور ژنتیکی در بستگان درجه یک بیماران دیابتی نوع 2 ، در میان 254 نفر از مبتلایان به دیابت نوع 2 با سابقه ژنتیکی استان یزد انجام شد، نتایج نشان داد نسبت شانس ابتلا به دیابت برای کسانی که سابقه خانوادگی مثبت دیابت در مادر دارند بیشتر و مهم تر از پدر بوده و می توان اظهار نمود که به احتمال قوی، توارث دیابت نوع 2 بیشتر از طریق مادر به فرزندان منتقل می شود(30).

مطالعات انجام شده در خارج از کشور:

1-در مطالعه مقطعی که توسط Baral و همکاران در سال 2020 با هدف مدیریت خودمراقبتی در میان بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 ملیتوس در بین 139 بیمار از افراد مبتلا به دیابت در نپال انجام شد. در این مطالعه عملکرد خودمراقبتی با خلاصه فعالیت‌های خودمراقبتی دیابت اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد از بین 139 بیمار، کمتر از نیمی (46%) از خود مراقبتی مطلوبی برای مدیریت دیابت داشتند. از مجموع، 89.9 درصد ورزش کافی و 74.8 درصد اقدامات مدیریت مراقبت از پا داشتند. تجزیه و تحلیل چند متغیره نشان داد که عملکرد ضعیف خودمراقبتی احتمالاً در بین بیماران بی سواد و بیماران مبتلا به بیماری‌های همراه رخ می دهد. خودمراقبتی شرکت‌ کنندگان دیابتی به ‌ویژه در آزمایش‌های توصیه‌ شده قند خون به طور قابل‌توجهی انجام شد(8).

2- در مطالعه مقطعی مبتنی بر بیمارستان که توسط Daba در سال 2020 با هدف شیوع عوامل مرتبط با اضافه وزن/چاقی در بیماران سرپایی دیابت نوع 2 در بین 334 بیمار از افراد مبتلا به دیابت نوع با میانگین سنی 51.42- 13.33 در جنوب غربی اتیوپی انجام شد. نتایج مطالعه نشان داد شیوع چاقی و اضافه وزن در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2، 36.2درصد بود. همچنین سابقه خانوادگی اضافه وزن و چاقی، عدم تحرک، بیماری های همراه مثل فشارخون به طور قابل توجهی با اضافه وزن و چاقی در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مرتبط بود(31).

3-در مطالعه نیمه تجربی که توسط Moura و همکاران در سال 2019 با هدف سواد سلامت وخودمراقبتی در افراد مبتلا به دیابت نوع 2  در بین 55 نفر از افراد در بزریل انجام شد. در این مطالعه مداخلات آموزشی در سه جلسه هفتگی به طور متوسط 60 دقیقه انجام شد. نتایج نشان داد بعد از مداخلات، بیشترین تفاوت برای پایبندی بهتر به خودمراقبتی با بازرسی کفش قبل از پوشیدن با 3.29 روز در هفته در سطح تحلیلی بود و بدترین رفتار خود مراقبتی تزریق انسولین طبق توصیه با 0.00 روز در هفته با سطح سواد پایه بود.  همچنین نتایج نشان دادند مداخلات آموزشی بر پایبندی به خودمراقبتی و سواد عملکردی در سلامت تأثیر مثبت داشت(3).

4- در مطالعه مقطعی که توسط Jannoo و همکاران در سال 2019 به منظور پایبندی به دارو و فعالیت های خودمراقبتی دیابت در میان 497 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در مالزی انجام شد، نتایج نشان داد میانگین سنی افراد مورد مطالعه 55.5 سال بود. میانگین امتیاز مقیاس پایبندی دارویی موریسکی 97/1 ± 65/5 بود که نشان دهنده سطح پایبندی متوسط به دارو بود. در میان آزمودنی‌هایی که سطح پایبندی پایینی داشتند، 50.9 درصد مالزیایی و 34.2 درصد هندی بودند. آزمون پیرسون χ2 ارتباط معناداری را بین قومیت و تبعیت از دارو نشان داد (000/0=P). آزمودنی ها رفتارهای خودمراقبتی بهتری در رژیم غذایی عمومی (میانگین 88/1 ± 04/5) و رفتارهای خودمراقبتی ضعیف در آزمایش قند خون (میانگین 34/2 ± 13/2) داشتند(32).

5- در مطالعه کارآزمایی بالینی کنترل شده که توسط  Hailuدر سال 2019 به منظور آموزش خود مدیریتی دیابت (DSME) - تأثیر بر دانش، رفتار مراقبت از خود و خودکارآمدی در میان 220 نفر از بیماران دیابتی نوع 2 در اتیوپی انجام شد، نتایج نشان داد در پایان، داده‌های 78 شرکت‌کننده در گروه مداخله و 64 شرکت‌کننده در گروه مقایسه در تحلیل نهایی وارد شدند. تفاوت میانگین نمرات مقیاس دانش دیابت قبل و بعد از مداخله DSME در گروه مداخله به طور معنی داری بیشتر بود (044/0 = p). رفتارهای خودمراقبتی اندازه گیری شده شامل رژیم غذایی، ورزش، خود پایش گلوکز، مراقبت از پا، سیگار کشیدن، مصرف الکل بود. میانگین تعداد روزهایی در هفته که شرکت‌کنندگان در گروه مداخله از توصیه‌های غذایی عمومی پیروی می‌کردند در نقطه پایانی به‌طور معنی‌داری افزایش یافت (027/0=p). گروه مداخله توصیه های غذایی خاصی را دنبال کردند (019/0=p) و مراقبت از پا (009/0=p) را برای تعداد روز به طور قابل توجهی انجام دادند. هیچ تفاوت معنی‌داری در بین گروه‌ها یا در سایر رژیم‌های رفتاری خودمراقبتی دیابت یا خودکارآمدی دیابت وجود نداشت(33).

6- در مطالعه مقطعی که توسط  Bukhshو همکاران در سال 2019 به منظور ارتباط دانش دیابت با کنترل قند خون و شیوه های خودمراقبتی در بین 218 بیمار مبتلا به دیابت نوع 2 در پاکستان انجام شد، نتایج نشان داد دانش بیماری به طور قابل توجهی با سطوح هموگلوبین گلیکوزیله و فعالیت های خود مراقبتی PWD همبستگی دارد. این یافته ها به طراحی مداخلات آموزشی دیابت متناسب با بیمار برای به دست آوردن احتمال بالاتری برای دستیابی به کنترل گلیسمی هدف کمک می کند(34).

7- در مطالعه مقطعی که توسط  Tirunehو همکاران در سال 2018 به منظور عوامل موثر بر تمرین خودمراقبتی دیابت در بین 385 نفر از  بیماران دیابتی نوع 2 در اتیوپی انجام شد، نتایج نشان داد علیرغم اهمیت خودمراقبتی دیابت برای مدیریت دیابت و پیشگیری از عوارض آن، تعداد قابل توجهی از بیماران دیابتی نوع 2 عملکرد خودمراقبتی ضعیفی داشتند. بنابراین، برای تقویت این عملکرد ضعیف خودمراقبتی دیابت، ارائه آموزش های خودمراقبتی دیابت و مشاوره در زمینه نظارت بر قند خون باید توسط ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی در طول پیگیری ترویج شود(35).

8-در مطالعه مقطعی که توسط Tinico و همکاران در سال 2018 با هدف تأثیر عوامل اجتماعی، دانش دیابت، رفتارهای بهداشتی و کنترل قند خون در دیابت نوع 2 در میان 513 بیمار مبتلا به دیابت نوع 2 در مکزیک انجام شد. نتایج نشان دادند وضعیت اجتماعی-اقتصادی و سطح تحصیلات ارتباط مستقیمی با دانش دیابت داشتند. همچنین دانش دیابت با رفتار های خود مراقبتی هم مرتبط بود. و ارتباطی بین دانش دیابت پس از تنظیم کنترل قند خون برای رفتارهای خود مراقبتی، به ویژه فعالیت بدنی مشاهده نشد(4).

9-در مطالعه مقطعی که توسط Carl و همکاران در سال 2018 با هدف اولویت زمانی، انتظار نتیجه و خود مدیریتی در بیماران مبتلا به دیابت نوع  2 در بین 664 بیمار مبتلا به دیابت در آلمان انجام شد. در این مطالعه اولویت زمانی و امید به نتیجه هر کدام با یک سوال در مقیاس لیکرت 4 درجه ای پاسخ داده شد و ارتباط آنها با شش رفتار خود مدیریتی در تحلیل‌های رگرسیون لجستیک و خطی مورد آزمایش قرار گرفت. نتایج نشان داد ترجیح زمانی بالا با مجموع کمتری از رفتارهای خود مدیریتی ارتباط دارد. مدل تعامل نشان داد که ترجیح زمان کم تنها زمانی با خود مدیریتی بهتر همراه است که با امید به نتیجه بالا ترکیب شود. همچنین اولویت زمانی و انتظار نتیجه پیش بینی کننده های مرتبط با خود مدیریت بیمار هستند و می توانند برای شناسایی و مداخله در بیماران با خود مدیریت ضعیف بالقوه استفاده شوند(36).

10- در مطالعه مقطعی که توسط Bonger و همکاران در سال 2018 به منظور پایبندی به شیوه های خودمراقبتی دیابتی و عوامل مرتبط با آن در بین 419 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در اتیوپی انجام شد، نتایج این مطالعه نشان داد که میزان پایبندی افراد به مدیریت توصیه شده دیابت نوع 2 بسیار کم است. بهبود آگاهی بیماران و جامعه در کل به ویژه در مورد پایبندی به دارو، کنترل قند خون و مدیریت رژیم غذایی ضروری است(37).

11- در مطالعه مقطعی که توسط  Tharekو همکاران در سال 2018 به منظور رابطه بین خودکارآمدی، رفتار خودمراقبتی و کنترل قند خون در بین 340 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در محیط مراقبت های اولیه در مالزی انجام شد، نتایج این مطالعه نشان داد که خودکارآمدی بالاتر با بهبود رفتار مراقبت از خود و کنترل بهتر قند خون ارتباط دارد. یافته های این مطالعه حاکی از اهمیت استفاده روتین از اقدامات خودکارآمدی در مدیریت دیابت نوع 2 در مراقبت های اولیه است(38).

12- در مطالعه مقطعی که توسط  Amerو همکاران در سال 2018 به منظور تأثیر مدیریت خودکارآمدی بر پایبندی به فعالیت های خودمراقبتی و نتیجه درمان در دیابت نوع 2 در بین 392 نفر از افراد مبتلا به دیابت در سودان انجام شد، نتایج نشان داد خودکارآمدی مدیریت دیابت با سطح تحصیلات بالا و دریافت آموزش بهداشت مرتبط بود. خودکارآمدی به طور قابل توجهی با پایبندی به فعالیت های خودمراقبتی و کنترل قند خون همراه بود. هنوز تلاش های اساسی برای توانمندسازی بیماران با خودکارآمدی و بهبود پایبندی به فعالیت های خودمراقبتی از طریق مداخلات مناسب مورد نیاز است(39).

13-در مطالعه مقطعی که توسط Kugbey و همکاران در سال 2017 با هدف درک بیماری، دانش دیابت و شیوه های خودمراقبتی در بیماران دیابت نوع2 در بین 160 شرکت کننده انجام شد. نتایج نشان داد نتایج نشان داد که ادراک بیماری و دانش دیابت به طور معناداری عملکرد کلی خود مراقبتی دیابت و تجزیه و تحلیل خودمراقبتی های حوزه خاص نشان داد که رژیم غذایی بیماران به طور قابل توجهی با درک بیماری و دانش دیابت پیش بینی می شود. و همچنین ورزش به طور قابل توجهی با درک بیماری پیش بینی شد در حالی که آزمایش قند خون و مراقبت از پا دیابت به طور قابل توجهی توسط دانش دیابت پیش بینی شد(40).

14- در مطالعه مقطعی که توسط Ausili و همکاران در سال 2017 به منظور خودمراقبتی، کیفیت زندگی و پیامدهای بالینی  در بین 302 نفر از بیماران دیابتی نوع 2 در ایتالیا انجام شد، نتایج نشان داد مراقبت از خود در مورد ورزش (متوسط = 2.0) و مراقبت از پا (متوسط = 3.5) نسبت به رژیم غذایی (میانگین = 5.2) و آزمایش خون (میانگین = 4.5) کمتر بود. HbA1c با رژیم غذایی (p = 0.025)، ورزش (p = 0.017) و آزمایش خون (p = 0.034) همراه بود. BMI با ورزش همراه بود (0071/0 = p). عوارض دیابت با ورزش (0.031 = p) و آزمایش خون (p <0.009) همراه بود. کیفیت زندگی با ورزش (P <0.0001)، آزمایش خون (p = 0.032) و مراقبت از پا (p = 0.013) همراه بود(41).

15- در مطالعه مقطعی که توسط  Mogreو همکاران در سال 2017 به منظور پایبندی و عوامل مرتبط با رفتارهای خودمراقبتی در بین 187 نفر از بیماران دیابت نوع 2 در غنا انجام شد، نتایج نشان داد در 7 روز گذشته، شرکت کنندگان به طور میانگین 4.78 روز ورزش کردند و رژیم غذایی، مراقبت از پا و SMBG را با میانگین  4.40 ، 2.86  و 2.15  روز دنبال کردند. به ترتیب آموزش بیشتر با فراوانی بیشتر مشارکت گزارش شده در ورزش (p = 0.022)، پیروی از یک رژیم غذایی سالم (p = 0.002) و مراقبت از پا (p =0.00) همراه بود. در 7 روز گذشته مردان گزارش دادند که SMBG ، p = 0.007) )بیشتر از همتایان زن خود انجام می دهند(42).

16- در مطالعه مقطعی که توسط SultanKav و همکاران در سال 2017 به منظور خودکارآمدی، افسردگی و فعالیت های خودمراقبتی در بین 200 نفر از  افراد مبتلا به دیابت نوع 2 در ترکیه انجام شد، نتایج نشان داد از هر سه شرکت کننده (37.5%) یک نفر علائم افسردگی داشت. نمرات پرسشنامه افسردگی بک در زنان بالاتر بود و در آنهایی که سطح تحصیلات پایین تری داشتند، دارای عوارض دیابت و مشکل در تامین هزینه های مراقبت های بهداشتی بودند. میانگین نمره خودکارآمدی 0/14 ± 5/66 بود. کسانی که تنها زندگی می کردند، بیکار بودند و می دانستند که سطح HbA1c خود به طور قابل توجهی نمرات بالاتری داشتند (0.05>p). مشخص شد که ویژگی‌های دموگرافیک و دیابت شامل سن، تحصیلات، حمایت اجتماعی، عوارض دیابت، سطح HbA1c و داشتن آموزش دیابت با تمام فعالیت‌های خودمراقبتی به جز سیگار کشیدن مرتبط است(43).

17-در مطالعه مقطعی که توسط Yao و همکاران در سال 2016 با هدف  ارتباط بین خودکارآمدی و رفتارهای خود مدیریتی بیماران مبتلا به دیابت نوع2 در بین 2166 بیمار در چین انجام شد. در این مطالعه از فرم کوتاه مقیاس توانمندسازی دیابت برای سنجش خودکارآمدی بیماران برای مدیریت دیابت و تجزیه و تحلیل برای بررسی رفتارهای مشاهده شده از رفتارهای خود مدیریتی (کنترل رژیم غذایی، ورزش بدنی، داروی منظم و نظارت بر قند خون) استفاده شد. نتایج نشان داد خودکارآمدی در مدیریت دیابت با رفتارهای خودمدیریتی در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مرتبط است(44).

18-در مطالعه کارآزمایی تصادفی خوشه ای که توسط Kortez و همکاران در سال 2014 با هدف ارزیابی اثربخشی برنامه توانمندسازی برای خودمراقبتی دیابت نوع دو در بین 238 شرکت کننده در برزیل انجام شد. نتایج نشان داد برنامه توانمندسازی کنترل متابولیک دیابت نوع 2 را در کاربران برزیلی بهبود بخشید(45).

19- در مطالعه اکتشافی که توسط SylvmarieGatt در سال 2008 به منظور پیش بینی کننده های رفتار خودمراقبتی در بین 200 نفز از افراد مبتلا به دیابت نوع 2 انجام شد، نتایج نشان داد نرخ پاسخ 50٪ (100 = n) به دست آمد. همه شرکت‌کنندگان تحت انسولین و/یا عوامل هیپوگلیسمی بودند. نگرش به رفتار خود مراقبتی، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتاری همگی قصد رفتاری را پیش بینی کردند. از این میان، کنترل رفتاری درک‌شده پیش‌بینی‌کننده‌ترین و همچنین پیش‌بینی‌کننده رفتار واقعی خود مراقبتی بود. شرکت کنندگان کنترل رفتاری درک شده بالایی را در رابطه با مصرف دارو گزارش کردند، اما کنترل درک شده پایینی را در رابطه با ورزش و رفتار رژیم غذایی گزارش دادند(46).

20- در مطالعه مقطعی که توسط  Aljasemو همکاران در سال 2001 به منظور تأثیر موانع و خودکارآمدی بر رفتارهای خودمراقبتی در بین 309 نفر از افراد مبتلا به دیابت نوع 2 در بالتیمور انجام شد، نتایج نشان داد موانع درک شده برای انجام رفتارهای خودمراقبتی با رفتار بدتر رژیم غذایی و ورزش مرتبط بود. خودکارآمدی بیشتر، آزمایش‌های قند خون مکرر، حذف مکرر داروها و پرخوری و پیروی بیشتر از یک رژیم غذایی ایده‌آل را پیش‌بینی کرد. ابعاد غیر سنتی خودکارآمدی با خودمراقبتی بدتر همراه بود. خودکارآمدی 4 تا 10 درصد از واریانس رفتارهای خودمراقبتی دیابت را فراتر از ویژگی‌های بیمار و باورهای بهداشتی درباره موانع توضیح داد(47).

مطالعات انجام شده بر اساس تئوری رویکرد فرایند رفتار بهداشتی

1- در مطالعه مقطعی که توسط رنجبریان و همکاران در سال 1397 به منظور تعیین کننده های رژیم دارویی در بیماران ایرانی مبتلا به دیابت نوع 2 با چهارچوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در میان 734 بیمار مبتلا دیابت نوع 2 مراجعه کننده به مراکر بهداشتی درمانی جنوب تهران انجام شد، نتایج مطالعه نشان داد اکثر شرکت کنندگان (82.3٪) پایبندی کم دارو و تبعیت از دارو به طور معنی داری با جنسیت ارتباط داشت را گزارش کرده بودند. قصد رفتار، خودکارآمدی وظیفه، برنامه ریزی مقابله ای و خودکارآمدی مقابله ای عوامل تعیین کننده قابل توجهی در پایبندی به دارو بودند(48)

2- در مطالعه توصیفی - مقطعی که توسط محمدی در سال 1397 به منظور تعیین عوامل مؤثر بر فعالیت جسمانی در بین 176 نفر از مبتلایان به پرفشاری خون با چهارچوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در آستانه اشرفیه انجام شد، نتایج نشان داد قصد، خودکارآمدی مقابله، خودکارآمدی عمل و انتظار پیامد با فعالیت جسمانی همبستگی معناداری داشتند (P<0.05) همچنین، خودکارآمدی عمل، انتظار پیامد، خطر درک شده بر قصد تأثیر معنادار داشتند(P<0.05) ضریب مسیر بین قصد (P<0.05)و خودکارآمدی مقابله (P<0.01)با فعالیت جسمانی معنا‌دار بود. نهایتاً مدل HAPA  به خوبی با داده‌ها برازش داشت و سازه‌های آن به ترتیب 45% و 31% واریانس قصد و رفتار را توصیف کردند(49).

3- در مطالعه مقطعی که توسط رنجبریان و همکاران  در سال 1396 به منظور تعیین رعایت رژیم غذایی در میان بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 با چهارچوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در میان 734 بیمار مبتلا به دیابت نوع2  مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی جنوب تهران انجام شد ،  نتایج مطالعه نشان داد میزان عدم پایبندی به رژیم غذایی 91.1 درصد بود. پیروی از رژیم غذایی ارتباط معنی داری داشت با درآمد خانواده ( P=0.005 ) ، سطح تحصیلات ( P>0.001 ) و سن  ( P=0.009 ). رگرسیون خطی نشان داد که 55 درصد از واریانس پایبندی به رژیم غذایی توسط متغیرهای HAPA تعیین شد. پیروی از رژیم غذایی با قصد (0.001 < P)، برنامه ریزی اقدام (0.005 = P) و موانع (0.003 = P) همراه بود. در این مطالعه اکثر بیماران رژیم غذایی خود را رعایت نکردند و باید برنامه های مناسبی برای ترویج رعایت رژیم غذایی در میان بیماران، به ویژه بیماران با سواد پایین و بیمارانی که در جوامع فقیر زندگی می کنند، طراحی شود(10).

4- در مطالعه نیمه تجربی که توسط جوینی و همکاران در سال 1396 به منظور تاثیر مداخله آموزشی بر قصد ترک مصرف قلیان در بین 150 نفر از دانشجویان پسر با چهارچوب کاربرد مدل رفتار برنامه ریزی شده و رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در سبزوار انجام شد، نتایج نشان داد در دو گروه مداخله و کنترل (هر گروه 75 نفر) بین دو گروه، قبل از مداخله از نظر میانگین نمرات درک خطر، انتظارات پیامد، خودکارآمدی عمل، نگرش، هنجارهای انتزاعی، کنترل رفتاری درک‌شده و قصد رفتاری نسبت به ترک مصرف قلیان، تفاوت آماری معنی‌داری وجود نداشت (P<0.05)، در حالی که بعد از مداخله به ‌جز سازه نگرش، این تفاوت‌ها معنی‌دار بود (P=0.05) (50).

5- در مطالعه مقطعی که توسط علینقی زاده و همکاران در سال 1394 به منظور عوامل پیش بینی کننده رفتار تغذیه ای سالم 200 نفر از دانش آموزان دبستان منطقه 5 تهران با چهارچوب رویکرد فرایند بهداشتی انجام شد، نتایج نشان داد در فاز انگیزشی، خطر درک شده (P<0.05)، انتظار نتایج (P<0.05)، و خودکارآمدی عمل (P<0.05)، با قصد انجام رفتار تغذیه ای سالم مرتبط بودند. به علاوه، خودکارآمدی عمل به طور معنی داری با خودکارآمدی عمل (P<0.001)، مرتبط بود و ۵۹ درصد واریانس خودکارآمدی عمل را توضیح داد. در فاز ارادی، برنامه ریزی برای عمل (P<0.001)، برنامه ریزی برای از عهده برآمدن (P<0.001)، خودکارآمدی عمل (P<0.001)، و خودکارآمدی بهبود (P<0.001)، به طور مثبتی با رفتار تغذیه ای سالم مرتبط بودند و ۷۹ درصد واریانس رفتار تغذیه سالم را توضیح می دادند. همبستگی قوی بین متغیرهای روانی اجتماعی در مادران با رفتار تغذیه ای سالم دانش آموزان، نشان دهنده ی نقش و مسئولیت مهم والدین، به خصوص مادران، در شکل گیری رفتار و عادات غذایی کودکان است (51).

6- در مطالعه مقطعی که توسط روحانی و همکاران در سال 1394 به منظور عوامل روانشناختی ارتقای رژیم غذایی سالم در بیماران دیابتی با چهارچوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در بین 203 نفر بیمار مبتلا به دیابت در اصفهان انجام شد، نتایج بر اساس شاخص ها نشان داد که رویکرد رفتار بهداشتی داده ها را در بین بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 و در رفتار رژیم غذایی به خوبی نشان می دهد. در بین سازه های مدل HAPA خودکارآمدی عمل بهترین پیش بینی کننده قصد بود. همچنین نتایج نشان دادند که اقدام ، برنامه ریزی مقابله ای و خودکارآمدی بازیابی به طور معنی داری رفتار را پیش بینی کردند. این یافته ها پشتیبانی اولیه برای استفاده عملی از مدل HAPA برای پیش بینی قصد و رفتار رژیم غذایی سالم در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 ارائه می کند(7).

7- در مطالعه مقطعی که توسط روحانی و همکاران در سال 1394 با هدف توسعه و ارزیابی روانسنجی برای رژیم غذیی سالم در بین بیماران مبتلا به دیابت نوع2 در چهارچوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در بین 121 بیمار مبتلا به دیابت در اصفهان انجام شد. نتایج  نشان داد که تحلیل عامل اکتشافی هفت عامل را استخراج کرد ( ادراک خطر، خودکارآمدی عمل ، انتظارات نتیجه ، خودکارآمدی نگهداری ، برنامه ریزی مقابله ای ، قصد رفتاری و خودکارآمدی بازیابی) 81.14 درصد از واریانس کل را تبیین می کند و هم چنین مقیاس‌های توسعه‌یافته برای اندازه‌گیری متغیرهای HAPA برای استفاده در بیماران دیابتی نوع 2 معتبر و قابل اعتماد بودند(11).

8- در مطالعه مقطعی که توسط روحانی و همکاران در سال 1394 به منظور پیشگویی کننده های فعالیت فیزیکی بین بزرگسالان با دیابت نوع 2 با چهارچوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در میان 203 بیمار مبتلا به دیابت نوع 2 بیمارستان های فیضی و الزهرا اصفهان انجام شد، نتایج مطالعه نشان داد که سازه های مدل HAPA شامل درک خطر، انتظارات نتیجه، خودکارآمدی وظیفه، خودکارآمدی مقابله، خودکارآمدی بازیابی، برنامه ریزی عمل و برنامه ریزی مقابله ای برازش قابل قبولی با مشاهدات داشت. قصد رفتاری با خودکار آمدی وظیفه همراه بود، درحالیکه ادراک خطر و انتظارات نتیجه قصد شرکت در فعالیت فیزیکی را پیشبینی نکرد. فعالیت فیزیکی با برنامه ریزی به خوبی پیشبینی شد در حالیکه ارتباط معنی داری با خودکار آمدی مقابله ای و خوکارآمدی بازیابی نداشت. همچنین HAPA می تواند به عنوان یک چارچوب مناسب برای شناسایی باورهای بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 و راهنمایی برای مداخلات مبتنی بر نظریه موثر در مورد فعالیت فیزیکی استفاده شده است.(52)

9- در مطالعه مقطعی که توسط باقیانی مقدم و همکاران در سال 2014 به منظور ارتقا مهارت های فرزند پروری در بین 120 نفر از مادرانی که فرزند 3 تا 8 سال دارند با چهار چوب رویکرد فرایند رفتار بهداشتی  انجام شد. نتایج نشان داد باتوجه به یافته های پژوهش چنین استنباط می شود که مداخله آموزشی ای که در چارچوب مدل رویکرد فرآیند عمل بهداشتی و بر اساس سازه های این مدل طراحی شده بود، تاثیر مثبتی در ارتقای مهارت های فرزندپروری مادران داشته و عملکرد آنها را به طور چشمگیری افزایش داده است. لذا شایسته است از این مدل در برنامه ریزی های آموزشی مربوط به آموزش خانواده خصوصا مهارت های فرزندپروری بهره گرفته شود(53).

10- در مطالعه ای که توسط ماریانا مک فیل و همکاران در سال 2014 با هدف پیش بینی و بهبود نتایج سلامت در افراد مبتلا به دیابت نوع 2در چهارچوب رویکرد فرایند فرایند بهداشتی در بین 146 بیمار مبتلا به دیابت نوع دو در استرالیا انجام شد. نتایج نشان داد مدل کلی HAPA شاخص توده بدنی را پیش بینی می کرد اگر چه فقط آگاهی خطر و خودکار آمدی بازیابی مشارکت کنندگان قابل توجه بود. آگاهی از خطر، مقاصد و خودکارآمدی نیز پیش‌بینی‌کننده‌های مستقل پیامدهای سلامت بودند و همچنین علیرغم موفقیت HAPA در پیش بینی پیامدهای سلامتی برای افراد مبتلا به دیابت نوع 2، این مداخله در تغییر تغذیه سالم یا هر یک از موارد ناموفق بود(5).

1- میانگین آگاهی از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

2- میانگین نگرش از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

3-میانگین ادراک خطر از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

4-میانگین انتظارات پیامد از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

5 - میانگین قصد رفتار از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

6- میانگین خودکارآمدی عمل از رفتارهای خودمراقبتی ( رژیم غذایی و دارویی ) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد .

7- میانگین خودکارآمدی مقابله ای از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

8- میانگین خودکارآمدی بازگشت از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

9-میانگین برنامه ریزی عمل از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

10- میانگین برنامه ریزی مقابله ای از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

11- میانگین موانع درک شده از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

12- میانگین منافع درک شده از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

13- میانگین کنترل عمل از رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

14- میانگین رفتارهای خود مراقبتی (رژیم غذایی و دارویی) در دو گروه آزمون و کنترل، یک و سه ماه بعد از مداخله تفاوت دارد.

15- بین سازه های مختلف مدل رویکرد فرآیند رفتار بهداشتی با رفتار های خودمراقبتی در ابتدای مطالعه ارتباط وجود دارد.

تعیین طراحی و ارزشیابی مدل آموزشی تئوری محور با رویکرد فرآیند رفتار بهداشتی  بر رفتارهای خودمراقبتی(رژیم غذایی و دارویی) بیماران دیابتی نوع 2 در همه گیری شیوع کرونا

1.تعیین و مقایسه میانگین نمرات آگاهی از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل،  یک و سه ماه  بعد از مداخله

2. تعیین و مقایسه میانگین نمرات نگرش از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل،  یک و سه ماه بعد از مداخله

3. تعیین و مقایسه میانگین نمرات ادراک خطر از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

4. تعیین و مقایسه میانگین نمرات انتظارات پیامد از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

5. تعیین و مقایسه میانگین نمرات قصد رفتاری از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

6. تعیین و مقایسه میانگین نمرات خودکارآمدی عمل  از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل،  یک و سه ماه بعد از مداخله

7. تعیین و مقایسه میانگین نمرات خودکارآمدی مقابله ای از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

8. تعیین و مقایسه میانگین نمرات خودکارآمدی بازگشت از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

9. تعیین و مقایسه میانگین نمرات برنامه ریزی عمل از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

10. تعیین و مقایسه میانگین نمرات برنامه ریزی مقابله ای از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

11. تعیین و مقایسه میانگین نمرات موانع درک شده از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در گروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

12. تعیین و مقایسه میانگین نمرات منافع درک شده  از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 درگروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

13. تعیین و مقایسه میانگین نمرات منافع درک شده  از رفتارهای خود مراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 درگروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

14. تعیین و مقایسه میانگین نمرات  رفتارهای خودمراقبتی (رژیم غذایی و دارویی ) درگروه کنترل و مداخله قبل، یک و سه ماه بعد از مداخله

15. تعیین ارتباط بین سازه های مختلف مدل رویکرد فرآیند رفتار بهداشتی با رفتار های خود مراقبتی در ابتدای مطالعه

وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، کلینیک های دیابت، معاونت بهداشتی

1-رویکرد فرآیند رفتار بهداشتی : (HAPA)

تعریف علمی: رویکرد فرآیند رفتار بهداشتی (HAPA) ،یک ا لگوی خودتنظیمی است که با تشویق افراد به خودمدیریتی و برنامه ریزی در فرایند تغییر، سعی در درگیر کردن آنان در فرایند تصمیم گیری در مراقبت خویش دارد(10).

تعریف عملی : پاسخی که بیماران به سازه های مربوط به رویکرد فرآیند رفتار بهدا شتی (HAPA) می دادند.

2- ادراک خطر : (Risk Perception)

تعریف علمی : درک خطر، کیفیت و کمیت حساسیت درک شده فرد را به تهدید سلامت مشخص می کند(33).

تعریف عملی : در این مطالعه منظور از درک خطر، حساسیت درک شده بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 نسبت به رعایت رژیم غذایی و دارویی بود که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه ادراک خطر پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

3- انتظارات پیامد : (Outcome Expectancies)  

تعریف علمی : امید به نتایج مثبت و منفی باورهای ذهنی است که فرد از نتیجه انجام عمل خود دارد(33).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور از انتظارات پیامد، نتایج مثبت و منفی درک شده بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد رعایت رژیم غذایی و دارویی  بود. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه انتظارات پیامد پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

4-قصد رفتاری Intention Behaviore :

تعریف علمی : قصد رفتاری تصمیم گیری های صریح و روشن به عمل در یک روش خاص هستند و آنها انگیزه فرد را به سمت یک هدف از لحاظ جهت و شدت را شامل بوده است(19).

تعریف عملی : در این مطالعه منظور از قصد رفتاری، میزان قصد بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی  رعایت رژیم غذایی و دارویی  می باشد. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه قصد رفتاری  شامل سوالات  شماره 14-11 پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

5- خودکار آمدی عمل  (Action self-efficacy)  :

تعریف علمی : خودکارآمدی عمل توانایی درک شده یک شخص در انجام یک رفتار خاص است(12).

تعریف عملی : در این مطالعه منظور از خودکارآمدی عمل، سطح اطمینان بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 در مورد توانایی هایشان در رعایت رژیم غذایی و دارویی  بود. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه خودکارآمدی عمل  شامل سوالات  شماره 28-15  پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

6- خود کارآمدی مقابله ای  (Coping self-efficacy) :      

تعریف علمی: خودکارآمدی مقابله ای اعتقادات خوش بینانه در مورد توانایی فرد برای مقابله با موانعی که در طول فرایند نگهداری به وجود می آیند را توصیف می کند(12).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور از خودکارآمدی مقابله ای ، سطح اطمینان بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی نسبت به توانایی هایشان در مورد رعایت رژیم غذایی و دارویی ، حتی با وجود موانع بر سر راه رعایت رژیم غذایی و دارویی می باشد ، که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه خودکارآمدی مقابله ای  شامل سوالات  شماره 29-41 پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

7- خودکار آمدی بازگشت: (Recovery self efficacy) 

تعریف علمی: خودکارآمدی بازگشت توانایی فرد برای بدست آوردن اعتماد به نفس برای بازگشت به هدف بعد از شکست است(12).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور از خودکارآمدی بازگشت ، سطح اطمینان بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی نسبت به توانایی هایشان در مورد رعایت رژیم غذایی و دارویی ، حتی با وجود شکست در مسیررعایت رژیم غذایی و دارویی می باشد ، که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه خودکارآمدی بازیابی  شامل سوالات  شماره 42-47 پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

8- برنامه ریزی عمل (Action Planning) :

تعریف علمی : برنامه ریزی عمل جزئیات اینکه چگونه و تحت چه شرایط موقعیتی یک عمل قصد شده به اجرا در آمد(33).

تعریف عملی : در این مطالعه منظور از برنامه ریزی عمل، برنامه ریزی دقیق بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی رعایت رژیم غذایی و دارویی ، به چه مدت، در چه روزهایی و کجا استفاده خواهند کرد، می باشد. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه برنامه ریزی عمل  شامل سوالات  شماره 48-52 پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

9- برنامه ریزی مقابله ای  (Coping Planning) :

تعریف علمی : برنامه ریزی مقابله ای شامل پیش بینی موانع و طراحی اقدامات جایگزین است که به رسیدن به اهداف علیرقم موانع کمک می کند(34).

تعریف عملی : در این مطالعه منظور از برنامه ریزی مقابله ای، برنامه ریزی دقیق بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی در مواجهه با موقعیت هایی که رعایت رژیم غذایی و دارویی وجود دارد و عواملی که مانع مصرف می باشد. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه برنامه ریزی عمل  شامل سوالات  شماره 53-65 پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

10- موانع درک شده  (Perceived Barriers) :     

تعریف علمی: باورهایی راجع به هزینه های واقعی و متصور ناشی از پیگیری رفتار جدید است(35).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور از موانع درک شده، موانع بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی  رعایت رژیم غذایی و دارویی  می باشد. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه موانع درک شده شامل سوالات  شماره 66-85 پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

11- منافع درک شده  (Perceived Resources) :   

تعریف علمی:  باورهایی به مزایای روش های پیشنهادی جهت کاهش خطر یا شدت بیماری یا حالت زیان بار ناشی از یک رفتار خاص است (35).

تعریف عملی: در این مطالعه منظور از منافع درک شده، منافع بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی  رعایت رژیم غذایی و دارویی  می باشد. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه منافع درک شده شامل سوالات  شماره 86 -94  پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

12- کنترل عمل: (Action Control)

تعریف علمی : یک رویه ای از خود تنظیمی و خود کنترلی می باشد که با هدف کنترل در رفتارهای قصد به شدت به کار می رود(36).

تعریف عملی : در این مطالعه منظور از کنترل عمل، کنترل برنامه های رفتاری  بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 مورد بررسی در مورد رعایت رژیم غذایی و دارویی بود. که بر اساس مجموع نمره ای که فرد از پاسخ به سوالات حیطه کنترل عمل  پرسشنامه بدست آورد، سنجیده خواهد شد.

نیمه تجربی از نوع مداخله ای با گروه کنترل

کلیه بیماران تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی زاهدان ، کلینیک دیابت بیمارستان بوعلی و بیمارستان خاتم الانبیاء (ص) زاهدان

معیارهای ورود شامل : سن کمتر از 65 سال ، بیماران تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی زاهدان که بیماری آنها توسط پزشک متخصص به تایید رسیده باشد ، شش ماه از تشخیص بیماری آنها گذشته باشد ، نمره پیروی از رژیم دارویی کمتر از 6 و رژیم غذایی کمتر از 3 باشد ، برای شرکت در مطالعه رضایت داشته باشند.

معیارهای خروج شامل : ابتلا به عوارض ناشی از بیماری دیابت از جمله نارسایی کلیه ، نابینایی و قطع عضو، ابتلا به بیماری های قلبی- عروقی و سرطان ها ، ابتلا به بیماری روانی که قادر به فهم سوالات ، پاسخ گویی و مشارکت در مطالعه نبودند ، عدم رضایت و بیمارانی که در بیش از یک سوم جلسات آموزشی حضور نداشته باشند.

با توجه به هدف پژوهش که به مقایسه میانگین انتظارات پیامد در دو گروه آزمون و کنترل می‌پردازد، از فرمول زیر برای تعیین اندازه نمونه استفاده می‌شود

با درنظرگرفتن مقادیر زیر و استفاده از نتایج مطالعه روحانی و همکاران. (7, 32)

α: 0.05            β: 0.20            κ:  1            ε:  11                          ²: 26.88

پس از انجام محاسبات، برای دستیابی به توان 80%، در ابتدا تعداد 94 بیمار دیابتی در گروه مداخله و 94 بیمار در گروه کنترل که با احتساب 10 درصد ریزش تعداد 105 بیمار  دیابتی در گروه مداخله و 105 بیمار در گروه کنترل لازم است.

روش نمونه گیری تصادفی ساده بر اساس لیست بیماران ثبت شده

تصادفی‌سازی (Randomization)

تخصیص تصادفی بیماران به دو گروه با روش تصادفی سازی طبقه‌بندی‌شده بلوکی جایگشتی (Permuted block stratified randomization) انجام می‌شود. به این صورت که ابتدا بیماران مراجعه‌کننده واجدشرایط به ترتیب ورود، بر حسب سن و جنسو سطح تحصیلات طبقه‌بندی می‌شوند. سپس بر اساس بلوک‌های 4 تایی (متشکل از دو گروه A و B و دو تکرار برای هرکدام) که به صورت تصادفی از بین تمامی حالات ممکن جایگشت‌ها انتخاب شده‌اند، به گروه موردنظر اختصاص می‌یابند. این بلوکها با استفاده از نرم‌افزار آماری R نسخه 4.0.2 ایجاد شده‌اند.

همسان‌سازی (Matching)

دو گروه با استفاده از روش تصادفی‌سازی طبقه‌بندی‌شده بلوکی جایگشتی از نظر سن و جنس و سطح تحصیلات به صورت فراوانی (Frequency matching) همسان می‌شوند. دو گروه از نظر سن ، جنس و سطح تحصیلات همسان می‌شوند.

کورسازی (Blinding)

در این پژوهش از روش یک سوکور (single blinding) استفاده می‌شود. به طوری که متخصص تحلیل داده ها، از مداخله موردنظر مطلع نخواهد بود.

جهت جمع آوری اطلاعات از یک پرسشنامه بر اساس مطالعه ای که توسط نگارنده و همکاران در سال 2008 به فارسی ترجمه شده و استفاده می شود (37)، و پرسشنامه دیگر بر اساس چهارچوب مفهومی HAPA تهیه و تنظیم خواهد شد( پرسشنامه اولیه از مطالعه شکیبا زاده و همکاران جهت الگو در دسترس می باشد ) (10) با تا کید برپیشگیری از رفتارهای کرونا . پرسشنامه از دو قسمت تشکیل شده بود، که بخش اول پرسشنامه مربوط به اطلاعات دموگرافیک:  شامل سن، جنس، وضعیت تاهل، سطح تحصیلات، شغل، در آمد خانواده و سابقه ابتلا به دیابت می باشد. و بخش دوم شامل سوالات رفتارهای خودمراقبتی (رژیم دارویی و غذایی) بود. که به شرح زیر است:

1-پرسشنامه مربوط به تبعیت از رژیم دارویی:

جهت اندازه گیری پیروی از درمان از پرسشنامه پیروی از درمان موریسکی استفاده می شود.  این پرسشنامه دارای هفت گزینه دو نمره ای ( بله صفر و خیر یک امتیاز ) و یک گزینه چهار نمره ای (هیچگاه، به ندرت، گاهی اوقات، همیشه) است و کسب نمره 6 به بالا به منزله پیروی مطلوب از درمان محسوب می شود. در این پرسشنامه کسب امتیاز کمتر از 6 را پیروی کم از رژیم دارویی، 6 تا 8 پیروی متوسط از رژیم دارویی و امتیاز مساوی 8 را پیروی زیاد از رژیم دارویی می نامیدند. دامنه نمره در این پرسشنامه بین 8-0 است. این ابزار توسط نگارنده و همکاران به فارسی ترجمه شده است(37)

2-پرسشنامه مربوط به تبعیت از رژیم غذایی:

  برای سنجش پیروی از رژیم غذایی از پرسشنامه پیروی از رژیم غذایی در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 که توسط نگارنده و همکاران به فارسی ترجمه شده استفاده می شود و آلفا کرونباخ مربوطه بیشتر از (= r  ضریب همبستگی) 0.08 تا 0.7 گزارش شده است که مورد تایید است. ضریب آلفا کرونباخ این مطالعه 0.7 می باشد. پرسشنامه پیروی از رژیم غذایی نیز شامل 9 سوال بوده ، 7 سوال چهار گزینه ای ( هر سوال یک امتیاز) به صورت لیکرت چهار نمره ای (هیچگاه، به ندرت، گاهی اوقات، همیشه)، یک سوال دو نمره ای ( بله یک و خیر صفر امتیاز) و یک سوال به شکل ذکر روزهایی از ایام هفته که از رژیم غذایی پیروی کرده بودند ، استفاده خواهد شد. کسب امتیاز کمتر از 3 پیروی از رژیم غذایی پایین ، 6-3 پیروی از رژیم غذایی متوسط و بیشتر از 6 پیروی از رژیم غذایی بالا محسوب می شود.  دامنه نمره این پرسشنامه بین 9-0 است . ضریب آلفا کرونباخ پرسشنامه در این مطالعه 0.85 تایید شده است(37).

3- پرسشنامه سازه های مدل HAPA:

پرسشنامه در دسترس مرتبط با سازه های مدل HAPA  دارای 81 سوال با شرح زیر می باشد:

سوالات سازه قصد رفتاری برای رژیم غذایی 2 سوال با طیف نمره 14-2 و رژیم دارویی 2 سوال با طیف نمره 14-2 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا نادرست تا کاملا درست با امتیاز 7-1 ) می باشدو کسب نمره بالاتر نشان دهنده قصد رفتاری بهتر است.

سوالات سازه خودکارآمدی عمل برای رژیم غذایی 8 سوال با طیف نمره 32 -8 و رژیم دارویی 6 سوال با طیف نمره 24-6 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا نادرست تا کاملا درست با امتیاز 4-1 ) می باشد و کسب نمره بالاتر نشان دهنده خودکارآمدی عمل بهتر است.

سوالات سازه خودکارآمدی مقابله ای برای رژیم غذایی 6 سوال با طیف نمره 24-6 و رژیم دارویی 7 سوال با طیف نمره 28-7 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا نادرست تا کاملا درست با امتیاز 4-1 ) می باشد و  ، کسب نمره بالاتر نشان دهنده خودکارآمدی مقابله ای بهتر است.

سوالات سازه خودکارآمدی بازگشت برای رژیم غذایی 3 سوال با طیف نمره 12-3 و رژیم دارویی 3 سوال با طیف نمره 12-3 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا نادرست تا کاملا درست با امتیاز 4-1 ) می باشد و ، کسب نمره بالاتر نشان دهنده خودکارآمدی بازگشت بهتر است.

سوالات سازه برنامه ریزی عمل برای رژیم غذایی 3 سوال با طیف نمره 12-3 و رژیم دارویی 2 سوال با طیف نمره 8-2 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا نادرست تا کاملا درست با امتیاز 4-1 ) می باشد و  کسب نمره باالاتر نشان دهنده برنامه ریزی عمل بهتر است.

  سوالات سازه برنامه ریزی مقابله ای  برای رژیم غذایی 7 سوال با طیف نمره 28-7 و رژیم دارویی 6 سوال با طیف نمره 24-6 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا نادرست تا کاملا درست با امتیاز 4-1 ) می باشد و  کسب نمره بالاتر نشان دهنده برنامه ریزی مقابله ای بهتر است.

سوالات سازه موانع درک شده برای رژیم غذایی 9 سوال با طیف نمره 9-63 و رژیم دارویی 9 سوال با طیف نمره 9-63 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا مخالف تا کاملا موافق با امتیاز 7-1 ) می باشد و کسب نمره بالاتر نشان دهنده موانع درک شده بهتر است.

سوالات سازه منافع درک شده برای رژیم غذایی 5 سوال با طیف نمره 5-35 و رژیم دارویی 3 سوال با طیف نمره 3-21 به صورت چهار گزینه ای ( از کاملا مخالف تا کاملا موافق با امتیاز 7-1 ) می باشد و کسب نمره بالاتر نشان دهنده منافع درک شده بهتر است.

روایی صوری و محتوی پرسشنامه

بر اساس مقاله شکیبا زاده و همکاران روایی و پایایی پرسشنامه در دسترس محقق می باشد که بر اساس تغییرات نیاز به روایی و پایایی مجدد می باشد. برای تعیین روایی صوری و محتویی پرسشنامه از ده نفر از متخصصین آموزش بهداشت و ارتقا سلامت کمک گرفته می شود. برای تعیین روایی صوری از این متخصصین خواسته می شود تا پرسشنامه را از نظر صوری مورد بررسی قرار دهند. تعیین شاخص روایی محتوی(CVI) پرسشنامه بر اساس مرتبط بودن، وضوح، سادگی، ضروری بودن و نسبت روایی محتوی (CVR) بر اساس ضروری بودن مورد ارزیابی متخصصین قرار می گیرد تا اصلاحات لازم  انجام شود. نسبت اعتبار محتوا (CVR)و شاخص اعتبار محتوا (CVI) با استفاده از روش کمی مطابق با جدول Lawshe اندازه گیری می شود(10). تعداد سوالات پرسشنامه 94 سوال می باشد.

پایایی پرسشنامه

برای تعیین پایایی (Reliability) پرسشنامه از روش همسانی درونی و روش آزمون- باز آزمون استفاده می شود. همسانی درونی پرسشنامه با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای سازه های مختلف رویکرد فرایند رفتار بهداشتی مورد ارزیابی ومحاسبه قرار می گیرد.

ضریب هبستگی(08/0 r=) و آ لفا کرونباخ مربوطه بیشتر از 7/0 گزارش شده که مورد تایید است  ضریب آلفا کرونباخ پرسشنامه در این مطالعه7/0 می باشد .

پس از دفاع پروپوزال و دریافت کد اخلاق از معاونت تحقیقات دانشگاه و تهیه ابزار جمع آوری داده ها و انجام روایی و پایایی ابزار، محقق با نامه های معرفی به دو مرکز کلینیک دیابت بیمارستان های بوعلی و خاتم النبیاء (ص) مراجعه و پس از هماهنگی های لازم با آن کلینیک ها و توضیح در خصوص اهمیت موضوع و روش مطالعه، اقدام به گرفتن لیست اسامی بیماران از کلینیک های مذکور می نماید و به روش تصادفی پرتاب سکه یک مرکز برای گروه مداخله و یک مرکز برای گروه کنترل انتخاب می شود. سپس توسط نمونه گیری تصادفی ساده طبق معیارهای ورود به مطالعه انتخاب می شوند. توضیحات لازم در خصوص طرح و هدف از انجام آن به شرکت کنندگان( هر دو گروه مداخله و کنترل) داده و از آنان تقاضا می شود تا برای ورود به مطالعه فرم رضایت آگاهانه حضور در طرح را تکمیل کنند، در مورد پرسشنامه و اطمینان از محرمانه بودن اطلاعات توضیحاتی توسط پژوهشگر ارایه و پرسشنامه ها بین بیماران توزیع خواهد شد و از بیماران خواسته می شود با دقت به سوالات پرسشنامه پاسخ دهند، پس از تکمیل پرسشنامه ها توسط بیماران، جمع آوری می گردد و پس از تجزیه و تحلیل اطلاعات شرکت کنندگان در مرحله پیش آزمون وپس از انجام مدلسازی معادلات ساختاری (SEM) جهت محتوای آموزشی و برنامه مداخله آموزشی بر اساس رویکرد فرایند رفتار بهداشتی برنامه ریزی و طراحی خواهد گردید. پرسشنامه پره تست در زمان مشخص شده 20 تا 30 دقیقه تکمیل می گردد. تعداد جلسات، رسانه آموزشی و نوع آموزش طبق نتایج اولیه برنامه ریزی خواهد شد، سپس محتوی آماده و مداخله آغاز می شود. تعداد جلسات بر اساس آنالیز اولیه و مرور متون ارزیابی خواهد شد. سپس یک و سه ماه بعد پس از مداخله پرسشنامه ها تکمیل می گردد و وارد نرم افزار  SPSS ورژن 23 می شود و تجزیه و تحلیل صورت می گیرد. (لازم به ذکر است آموزش های معمول کلینیک انجام می شود) و پس از مداخله جهت رعایت اخلاق در پژوهش مداخله برای گروه کنترل هم انجام  خواهد شد.(59) طبق انجام مرور متون و بررسی های انجام شده به صورت پیش فرض برنامه مداخله ای زیر طراحی شده است.

استراتژی های مداخله آموزشی براساس سازه های مدل

جلسه اول آموزشی

در جلسه اول آموزشی با بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 درباره آمار بالا بودن بیماری های مزمن بدلیل عدم خودمراقبتی لازم صحبت می شود. سپس درباره اهمیت رعایت رژیم غذایی سالم و رژیم دارویی منظم و در مورد عوامل خطر بیماری دیابت که شامل سن بالا، سابقه خانوادگی، مصرف سیگار، تغذیه نا مناسب، عدم تحرک آموزش داده می شود. دادن این پیام که بسیاری از بیماری های مزمن از جمله سرطان ها، سکته های مغزی و قلبی، فشارخون و دیابت را با رعایت خودمراقبتی می توان از آن جلوگیری و میزان بار بیماری را کمتر کرد. با استفاده از روش پرسش و پاسخ از بیماران سوال می شود که چقدر درباره بیماری دیابت اطلاعات دارید؟ درباره رعایت رژیم غذایی و دارویی چقدر می دانید؟ آیا می دانید کدام مواد غذایی را باید مصرف کنید و از کدام مواد غذایی پرهیز کنید؟  میزان مصرف استفاده از دارو را می دانید؟ نکاتی که بیماران دیابتی در دوران کرونا باید به آن توجه کنند را می دانید؟ آیا می دانند در دوران کرونا با چه علائمی باید به پزشک مراجعه کنید؟ نظرشان با توجه به بیماری زمینه ای نسبت به دریافت واکسن کرونا چیست؟ سپس مطالبی در مورد ضرورت و اهمیت انجام خود مراقبتی ( رعایت رژیم غذایی و دارویی) به آنها با رسانه آموزشی شامل کتابچه و هم چنین به صورت شفاهی و سخنرانی  در دوران همه گیری شیوع کرونا گفته خواهد شد مثل کنترل روزانه وزن و درجه حرارت بدن، مصرف بیشتر مایعات، کنترل دقیق و منظم قند خون، حفظ رژیم غذایی سالم و مصرف منظم داروها. در ادامه نکاتی درباره مراجعه به پزشک در صورت داشتن علائمی مثل مشکلات تنفسی، احساس خواب آلودگی و گیجی، علائم قند خون بالا، اسهال و استفراغ شدید، دمای بدن بیشتر از 38 درجه سانتی گراد، کاهش وزن بیشتر از 2 کیلو و قند خون کمتر از 60 یا بیشتر از 300 به آنها گفته خواهد شد. درباره دریافت واکسن کرونا به آنها توصیه می شود اگر تاکنون مراجعه نکرده اند در این باره تعلل نکنند چرا که بیشتر موارد فوتی از کرونا در بین بیماران دیابتی نسبت به سایر افراد اهمیت بیشتری دارد و در صورت ابتلا بیماریشان شدیدتر می شود. در این خصوص رسانه آموزشی(طبق آنالیز نتایج پره تست) برای آنها توزیع خواهد شد.

جلسه دوم آموزشی

در جلسه دوم با بیماران در مورد فاز تصمیمی تئوری شامل برنامه ریزی عمل، برنامه ریزی مقابله ای، خودکارآمدی عمل، خودکارآمدی مقابله ای، خودکار آمدی بازگشت، موانع و منافع درک شده صحبت می شود.

جهت افزایش برنامه ریزی عمل

 از بیماران سوالاتی بدین ترتیب پرسیده می شود که آیا برنامه ای برای رعایت رژیم غذایی و دارویی دارید یا خیر؟ در صورتی که برنامه داشتند از آنها می خواهیم تا برنامه ای شامل: کدام نوع رژیم غذایی (غذای روزانه، میوه و سبزی، مایعات)  را در چه ساعتی از روز؟ به چه مقدار؟ و مکان مصرف را در کتابچه ای که به صورت جدولی طراحی شده است بنویسند، بیمارانی که سواد خواندن و نوشتن ندارند از همراه آنها خواسته می شود تا اطلاعات مورد نیاز را وارد کنند. و به بیمارانی که برنامه ندارند به آنها راهنمایی لازم جهت اهمیت رفتارهای خود مراقبتی داده خواهد شد و از آنها می خواهیم برنامه جهت انجام رفتار خود مراقبتی ( رژیم غذایی و دارویی) را درکتابچه ای که جدول در آن ارائه شده بنویسند.

جهت افزایش برنامه ریزی مقابله ای

از بیماران باید این سوال پرسیده شود که آیا برنامه ای جهت غلبه بر موانع احتمالی رعایت رژیم غذایی و دارویی دارند؟ در صورتی که برنامه داشته باشند از آنها بخواهیم تا موانع احتمالی رعایت رژیم غذایی و دارویی را بگویند یا بنویسند. به بیمارانی که برنامه ای ندارند، توصیه های لازم جهت رسیدن به هدف داده شود.

جهت افزایش غلبه بر موانع درک شده

در یکی از صفحات کتابچه دیگر موانع احتمالی بدست آمده از رعایت رژیم غذایی و دارویی وراه حل های آن ارائه می شود، این موانع شامل خرید مواد غذایی توصیه شده (میوه و سبزی، میوه های تازه و سبزیجات، ماهی، نان سبوس دار و ...) برایم هزینه زیادی دارد، غذاهای رژیمی خوشمزه نیستند، ترک کردن عادات غذایی و غذاهای مورد علاقه ام برایم سخت است، در مهمانی و مسافرت رعایت رژیم غذایی و دارویی برایم سخت است، هزینه خرید داروها و یا انسولین زیاد و یا غیر قابل تحمل است، درد ناشی از ترزیق انسولین برایم خوشایند نیست، می باشد. در ادامه بیماران علاقمند می شوند تا درباره موانع احتمالی که ممکن است بر سر راه رعایت رژیم غذایی و دارویی پیش بیاید، فکر کنند و راه کارهایی برای مقابله پیشنهاد بدهند.

جهت افزایش منافع درک شده

از بیماران درباره منافع رعایت رژیم غذایی و دارویی هم سوال می شود که آیا می دانند رعایت رفتار های خودمراقبتی دیابت چه منافعی دارد یا خیر. در صورت نداشتن اطلاعات در این باره مزایای انجام رفتارهای خودمراقبتی به آنها گفته می شود و در یکی از صفحات کتابچه که حاوی منافع درک شده است به آنها ارائه خواهد شد. این منافع شامل این موارد می باشد: با رعایت رژیم غذایی و کنترل قندخون دچار عوارض دیابت( نابینایی، قطع دست و پا، از دست دادن کلیه ها و...) نخواهم شد. با رعایت رژیم غذایی و کاهش وزن احساس رضایت و سلامتی می کنم. با رعایت رژیم غذایی خانواده ام نیز خوشحال ترند. با مصرف منظم و سر وقت داروهایم وزن طبیعی و خوبی دارم. با مصرف داروها و / یا انسولین قند خونم تنظیم می شود. با مصرف داروها و / یا انسولین دچار شوک نمی شوم و استرس و اضطراب من از بین می رود. در ادامه با دادن اطلاعات کافی به بیماران درباره منافع رعایت رژیم غذایی و دارویی بیمارانی که رفتار های خودمراقبتی را رعایت می کردند مصمم تر و بیمارانی که رفتار های خودمراقبتی را رعایت نمی کردند تشویق به رعایت رژیم غذایی و دارویی می شدند.

جهت افزایش خودکارآمدی عمل

بیماران ترغیب کلامی می شوند که مطمئن باشند می توانند رژیم غذایی و دارویی خود را رعایت کنند. در موقع استفاده از غذای ناسالم و مضرر می توانند رژیم غذایی خود را همچنان ادامه دهند و بر استفاده از غذای ناسالم غلبه کنند. بیماران بر پایبندی به رژیم دارویی هم ترغیب کلامی شدند که می توانند در زمان های تعیین شده برای مصرف دارو به خوبی عمل کنند.

جهت افزایش خودکارآمدی مقابله ای

بیماران ترغیب شدند تا به رعایت رژیم غذایی پایبند باشند، اهداف واقع گرایانه داشته باشند، با بروز مشکلات در برنامه نا امید نشوند. به آنها بگوییم تا موفقیت های خود که بعد از رعایت رژیم غذایی و دارویی در روز داشتند را یادداشت یا به اعضا خانوداه خود بگویند و این انگیزه را به خود بدهند، من موفق شدم این بار هم موفق می شوم، این باعث خودکارآمدی بیشتر می شود.

جهت افزایش خودکارآمدی بازگشت

 بیماران را ترغیب کنیم تا اگر به هر دلیلی یک یا چند وعده غذایی و رژیم دارویی را رعایت نکردند، نگران نباشند و انگیزه خود را از دست ندهند و به برنامه قبلی شان برگردند، به بیماران این مطلب را بگوییم در هر مرحله موفقیت آمیز خود این جمله را به خودیادآوری کنند، رعایت رژیم غذایی و دارویی باعث می شود، احساس بهتری در طول روز داشته باشم، می توانم مثل دیگر افراد موفق باشم و شاید هم اگر در این برنامه خللی بیوفتد به راحتی می توانم به برنامه خودمراقبتی( رعایت رژیم غذایی و دارویی) برگردم.

جهت افزایش کنترل عمل

 بیماران ترغیب شوند تا وعده های مصرف رژیم غذایی سالم و دارویی خود را در یک دفترچه بنویسند یا زمان مصرف را به اعضا خانواده خود بگویند و هر هفته نوشته ها را بررسی کنند تا ببینند چقدر به هدف رعایت مصرف مواد غذایی سالم و دارویی رسیده اند.

گروه کنترل

هم زمان با مداخله آموزشی در گروه مداخله، به گروه کنترل رسانه آموزشی داده شود که در آن اطلاعات کلی در مورد فواید و مضرات رعایت یا عدم رعایت رفتار های خود مراقبتی(رژیم غذایی و دارویی) باشد. و یک و سه ماه بعد از دومین جلسه محقق به کلینیک مورد نظر مراجعه کند، پرسشنامه ذکر شده به بیماران داده شود، بعد از تکمیل، پرسشنامه را جمع آوری کنیم. و پس از انجام آزمون مطالب آموزشی را در اختیار گروه کنترل نیز قرار دهیم.

پس از گردآوری اطلاعات، داده‌های خام وارد نرم‌افزار آماری SPSS نسخه‌ی 23خواهند شد. در گام نخست به بررسی کیفیت داده‌ها با استفاده از روش‌های نموداری و محاسبه‌ی شاخص‌های توصیفی اقدام می‌شود. در صورت وجود داده‌های گمشده (missing)، با مراجعه به پرونده شرکت‌کنندگان یا برقرای تماس تلفنی و یا در صورت امکان با مراجعه حضوری، این داده‌ها اصلاح و جایگزین خواهند شد. در صورتی که نتوان با روش‌های مذکور، داده گمشده را جایگزین نمود، به کمک روش‌های آماری مانند روش‌های رگرسیونی یا چندگانه، اقدام به جانهی کردن (imputation) آن‌ها خواهد شد. داده‌های دورافتاده (outlier)، در صورت وجود، نیز بازنگری شده و در صورت وجود چنین داده‌هایی و عدم برقراری شرایط روش‌های آماری پارامتری تی زوجی، از روش‌های ناپارامتری من ویتنی و ویلکاکسون یا روش‌های آماری استوار (robust) برای تحلیل استفاده خواهد شد.

برای توصیف داده‌‌های کیفی از جداول توزیع فراوانی و نمودارهای متداول آماری (میله‌ای یا دایره‌ای) استفاده می‌شود. هم‌چنین برای توصیف داده‌های کمی از شاخص‌های متداول مرکزی (میانگین و میانه) و شاخص‌های پراکندگی (انحراف معیار و دامنه میان‌چارکی) به همراه کمینه و بیشینه استفاده می‌شود.

برای مقایسه متوسط متغیرها بین دو گروه در هر زمان مشخص، در صورت برقراری مفروضات آزمون‌های پارامتری، از آزمون تی برای دو گروه مستقل استفاده می‌شود و در صورت برقرار نبودن مفروضات، آزمون‌های ناپارامتری جایگزین، مانند آزمون من – ویتنی (Mann-Whitney) بکار می‌روند. در صورت لزوم، از آنالیز کوواریانس استفاده خواهد شد.

برای مقایسه نسبت بین گروه ها (بررسی فرض استقلال) از آزمون خی - دو (chi-square) یا آزمون دقیق فیشر (Fisher’s exact test) استفاده می‌شود. برای مقایسه متوسط متغیرهای کمی در داخل گروه (قبل و بعد از مداخله)، در صورت برقراری مفروضات آزمون‌های پارامتری، از آزمون تی زوجی استفاده می‌شود و در صورت برقرار نبودن مفروضات، آزمون‌های ناپارامتری جایگزین، مانند آزمون ویلکاکسون بکار می‌روند.

برای کنترل اثر متغیرهای مخدوش کننده احتمالی و زمینه ای، علاوه بر تعیین معیارهای ورود مناسب و stratification، در صورت لزوم از مدلهای رگرسیونی استفاده خواهد شد.

برای تعیین ارتباط بین سازه های مختلف، از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در ابتدای مطالعه با استفاده از داده های تمامی بیماران استفاده می شود.

در تمام تحلیل‌ها، ۰۵/۰ > P به عنوان سطح معناداری درنظرگرفته خواهد شد.

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران:

کدهای 1، 3، 4، 7، 10، 11، 12، 13، 14، 15، 16، 17، 20، 22، 23، 24، 25، 26، 27، 28، 29، 30، 31 از راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران می باشد.

1-هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

3- پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای  آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.

4- مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

7- اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای آزمودنی‌ها بیش از فواید بالقوه‌ی آن است، باید آن پژوهش بلافاصله متوقف شود.

10- هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

11- کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.

12- انتخاب آزمودنی‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به‌نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض‌آمیز نباشد.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

14- اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه‌ی شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته‌ی اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه‌ی پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجددا اخذ گردد.

15- پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.

16- پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

17- پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

20- در مواردی که آگاه کردن آزمودنی درباره‌ی جنبه‌ای از پژوهش باعث کاهش اعتبار پژوهش می شود، ضرورت اطلاع‌رسانی ناکامل از طرف پژوهشگر باید توسط کمیته‌ی اخلاق تأیید شود. بعد از رفع عامل این محدودیت، باید اطلاع‌رسانی کامل به آزمودنی انجام گیرد.

22- از گروه‌های آسیب‌پذیر هیچ‌گاه نباید (به دلایلی چون سهولت دسترسی ) به عناون آزمودنی ترجیحی استفاده شود. پژوهش پزشکی با استفاده از گروه‌ها یا جوامع آسیب‌پذیر تنها در صورتی موجه است که با هدف پاسخگویی به نیازهای سلامت و اولویت‌های همان گروه یا جامعه طراحی و اجرا شود و احتمال معقولی وجود داشته باشد که همان گروه یا جامعه از نتایج آن پژوهش سود خواهد برد.

23- در پژوهش بر روی گروه‌های آسیب‌پذیر، وظیفه‌ی اخذ رضایت آگاهانه مرتفع نمی‌شود. در مورد افرادی که سرپرست قانونی دارند، پژوهشگر موظف است که علاوه بر اخذ رضایت آگاهانه از سرپرست قانونی، متناسب با ظرفیت خود فرد، از وی رضایت آگاهانه اخذ کند. در هر حال، باید به امتناع این افراد از شرکت در پژوهش احترام گذاشته شود.

24- اگر در حین اجرای پژوهش، آزمودنی دارای ظرفیت، ظرفیت خود را از دست بدهد یا آزمودنی فاقد ظرفیت، واجد ظرفیت شود، باید با توجه به تغییر حاصله، رضایت آگاهانه برای ادامه‌ی پژوهش از سرپرست قانونی یا خود فرد اخذ شود.

25- پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

26- هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه‌ی تحقق این امر ترجیحاً به‌صورت پوشش بیمه‌ای نامشروط باشد.

27- در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

28- پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29- نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.

30- گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31- روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

ممکن است  کلینیک همکاری لازم را نداشته باشند که در رابطه با اهداف و مداخله آموزشی و منافع مورد استفاده بیماران توضیحاتی داده خواهد شد و جلب همکاری شود.

دسترسی به بیماران در برخی از روند انجام مداخله سخت خواهد بود که از قبل شماره تماس ثابت بیمار ، همراه بیمار و آدرس منزل با اجازه و رضایت بیمار کسب خواهد شد.

با توجه به بیماری کرونا اگر امکان مداخله حضوری نباشد طراحی برنامه مداخله مجازی انجام خواهد شد.

دیابت نوع 2، خو مراقبتی، رویکرد فرایند رفتار بهداشتی

1.            بهرام دت, رضا ت, سیدابوالقاسم ج. تأثیر مداخله آموزشی مبتنی بر مدل اعتقاد بهداشتی بر رفتارهای تغذیه ای بیماران دیابتی نوع 2.

2.            فیروز م, حسینی سج, مظلوم سر, زاده فح, کیمیایی, سیدعلی. خودمراقبتی بیماران مبتلابه دیابت نوع دو. دانشگاه علوم پزشکی سبزوار. 2016;22.

3.            Moura NdS, Lopes BB, Teixeira JJD, Oriá MOB, Vieira NFC, Guedes MVC. Literacy in health and self-care in people with type 2 diabetes mellitus. Revista brasileira de enfermagem. 2019;72:700-6.

4.            Silva-Tinoco R, Cuatecontzi-Xochitiotzi T, la Torre-Saldaña D, León-García E, Serna-Alvarado J, Orea-Tejeda A, et al. Influence of social determinants, diabetes knowledge, health behaviors, and glycemic control in type 2 diabetes: an analysis from real-world evidence. BMC endocrine disorders. 2020;20(1):1-11.

5.            MacPhail M, Mullan B, Sharpe L, MacCann C, Todd J. Using the health action process approach to predict and improve health outcomes in individuals with type 2 diabetes mellitus. Diabetes, metabolic syndrome and obesity: targets and therapy. 2014;7:469.

6.            Zeidi IM, Morshedi H, Otaghvar HA. A theory of planned behavior-enhanced intervention to promote health literacy and self-care behaviors of type 2 diabetic patients. Journal of Preventive Medicine and Hygiene. 2020;61(4):E601.

7.            Rohani H, Bidkhori M, Eslami AA, Sadeghi E, Sadeghi A. Psychological factors of healthful diet promotion among diabetics: an application of health action process approach. Electronic physician. 2018;10(4):6647-54.

8.            Baral IA, Baral S. Self-care Management among Patients with Type 2 Diabetes Mellitus in Tanahun, Nepal. Archives of Community Medicine and Public Health. 2021;7(1):037-42.

9.            سیدعلی ا, جعفر حز, هاله ق, علی خش, رویا ر. بررسی سابقه خانوادگی دیابت بعنوان نماینده فاکتور ژنتیکی در بستگان درجه یک بیماران دیابتی نوع 2، استان چهارمحال و بختیاری 1387.

10.          Ranjbaran S, Shojaeizadeh D, Dehdari T, Yaseri M, Shakibazadeh E. Using health action process approach to determine diet adherence among patients with Type 2 diabetes. Journal of education and health promotion. 2020;9:170.

11.          Rohani H, Eslami AA, Ghaderi A, Bidkhori M, Raei M. Development and Psychometric Evaluation of a Health Action Process Approach Inventory for Healthful Diet Among Type 2 Diabetes Patients. International journal of preventive medicine. 2016;7:69.

12.          Schwarzer R, Luszczynska A. How to overcome health-compromising behaviors: The health action process approach. European Psychologist. 2008;13(2):141-51.

13.          دهکردی عا, زاده ع, چالشتری م. ارزیابی وضعیت خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو در دوران همه گیری کووید-19: یک مطالعه‌ی کیفی. مجله دیابت و متابولیسم ایران. 2021;21(2):79-91.

14.          فراهانی ج, امیری, شایقیان, پروین, پرنیان, چراغی, et al. مقایسه رفتارهای خود مراقبتی در مبتلایان به دیابت نوع 2 قبل و بعد از شیوع بیماری کووید-19: مطالعه قند و لیپید تهران. مجله تخصصی اپیدمیولوژی ایران. 2021;17(2):174-83.

15.          پارسایی, صحبایی, فائزه, حجتی. تاثیر الگوی فرآیند موازی گسترده بر تبعیت از رژیم غذایی بیماران دیابت نوع 2. فصلنامه پرستاری دیابت. 2019;7(4):958-67.

16.          فیروزی, امامی, سینا س. پیش‌بینی رفتارهای خود‌مراقبتی در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 بر مبنای استرس ادراک شده و توانمندی در هدف‌گذاری. مجله‌ی غدد درون‌ریز و متابولیسم ایران. 2020;21(6):337-44.

17.          Imeni F, Sadeghi M, GHOLAMREZAEI S. The effect of spirituality group therapy on self-compassion and control of blood sugar in women with type 2 diabetes. 2018.

18.          بهبودی, حق س, حبیبه, شاهی. بررسی وضعیت خود مراقبتی در بیماران سالمند مبتلا به دیابت نوع2. همایش ملی سلامت سالمندی. 2021;1:0-.

19.          حصاری ب, فاطمه بب, صادقی, مومن‌آبادی, ویکتوریا. بررسی وضعیت آگاهی، خودکارآمدی و رفتارهای خودمراقبتی در بیماران دیابتی نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک دیابت شهر بیرجند. مجله بهداشت و توسعه. 2019;8(2):187-96.

20.          جوادی, مصطفی, مقصودی, مقدم ر, شاهدی, نسب ک, et al. بررسی ارتباط بین خودمراقبتی با پریشانی عاطفی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه‌کننده به مرکز تحقیقات درمانی دیابت شهر یزد در سال 1397. مجله پرستاری و مامایی. 2020;17(11):871-7.

21.          تیزابی سکب, پناهی ر, چرندابی اخز, حیدرنیا ع. بررسی تاثیر اجرای برنامه آموزشی با استفاده از سرویس پیامک تلفن همراه بر آگاهی و نگرش نسبت به خودمراقبتی در بیماران دیابتی نوع 2 شهرستان چابهار. فصلنامه بهداشت در عرصه.37-43.

22.          یاری ا, جاسم, شیرانی, ناصر, سرگلزائی, محمدصادق, et al. بررسی رفتارهای خودمراقبتی و عوامل مرتبط با آن در بیماران دیابتی نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت. فصلنامه پرستاری دیابت. 2018;6(3):550-7.

23.          باقری, مرجان, باقری, مائده, نیکنامی, شمس‌الدین. بررسی تأثیر مداخله آموزشی بر آگاهی و خودمراقبتی سالمندان مبتلا به دیابت نوع 2. نشریه سالمندشناسی. 2019;3(2):21-30.

24.          صادقی, امیردهی ا, طاهری, بیگی حع, خاطره, میرسمیعی, et al. ارتباط ویژگی‫ های شخصیتی و اعتماد به خودمراقبتی در سالمندان مبتلا به دیابت نوع 2. مجله سلامت و مراقبت. 2021;23(2):133-44.

25.          آذر عف, فربد, حیدری, حسن, صلحی. بررسی رابطه رفتار خودمراقبتی با منبع کنترل سلامت در افراد مبتلا به دیابت نوع دو. مجله علوم پزشکی رازی. 2016;23(146):84-92.

26.          صلحی, حضرتی, صادق, نژاددادگر, نازیلا. تحلیل رفتارهای خودمراقبتی و عوامل مرتبط با آن دربیماران دیابت نوع 2. فصلنامه پرستاری دیابت. 2017;5(3):223-31.

27.          طاهری, نوراله, قجری, هایده, شهبازی. ارتباط سواد سلامت با خودکارآمدی و خودمراقبتی در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو. مجله‌ی غدد درون‌ریز و متابولیسم ایران. 2018;20(3):135-41.

28.          تپه رزق, شیدا, آلوستانی, رضوی, مرجان, حجتی, et al. ارتباط خودمراقبتی با خودکارآمدی بیماران دیابتی نوع 2 مراجعه کننده به کلینیک دیابت شهرستان گرگان 1393. نشریه پژوهشی تحلیلی دانشکده پرستاری الیگودرز (توسعه پرستاری در سلامت). 2019;10(1):25-32.

29.          ذلک, خلیل, حکی ک, مطلبی. موانع خود مراقبتی از دیدگاه بیماران دیابتیک نوع2 و راهکارهای رفع آن. Jorjani Biomedicine Journal. 2012(1):30-7.

30.          سیدمحمد م, مریم ر, محمد اا. عوامل خطر و درمان دیابت نوع 2.

31.          Abdissa D, Dukessa A, Babusha A. Prevalence and associated factors of overweight/obesity among type2 diabetic outpatients in Southwest Ethiopia. Heliyon. 2021;7(2):e06339.

32.          Jannoo Z, Khan NM. Medication adherence and diabetes self-care activities among patients with type 2 diabetes mellitus. Value in health regional issues. 2019;18:30-5.

33.          Hailu FB, Moen A, Hjortdahl P. Diabetes self-management education (DSME)–Effect on knowledge, self-care behavior, and self-efficacy among type 2 diabetes patients in Ethiopia: A controlled clinical trial. Diabetes, metabolic syndrome and obesity: targets and therapy. 2019;12:2489.

34.          Bukhsh A, Khan TM, Nawaz MS, Ahmed HS, Chan KG, Goh B-H. Association of diabetes knowledge with glycemic control and self-care practices among Pakistani people with type 2 diabetes mellitus. Diabetes, metabolic syndrome and obesity: targets and therapy. 2019;12:1409.

35.          Tiruneh SA, Ayele AA, Emiru YK, Tegegn HG, Ayele BA, Engidaw MT, et al. Factors influencing diabetes self-care practice among type 2 diabetes patients attending diabetic care follow up at an Ethiopian General Hospital, 2018. Journal of Diabetes & Metabolic Disorders. 2019;18(1):199-206.

36.          Karl FM, Holle R, Schwettmann L, Peters A, Laxy M. Time preference, outcome expectancy, and self-management in patients with type 2 diabetes. Patient preference and adherence. 2018;12:1937.

37.          Bonger Z, Shiferaw S, Tariku EZ. Adherence to diabetic self-care practices and its associated factors among patients with type 2 diabetes in Addis Ababa, Ethiopia. Patient preference and adherence. 2018;12:963.

38.          Tharek Z, Ramli AS, Whitford DL, Ismail Z, Zulkifli MM, Sharoni SKA, et al. Relationship between self-efficacy, self-care behaviour and glycaemic control among patients with type 2 diabetes mellitus in the Malaysian primary care setting. BMC family practice. 2018;19(1):1-10.

39.          Amer FA, Mohamed MS, Elbur AI, Abdelaziz SI, Elrayah ZA. Influence of self-efficacy management on adherence to self-care activities and treatment outcome among diabetes mellitus type 2. Pharmacy Practice (Granada). 2018;16(4).

40.          Kugbey N, Oppong Asante K, Adulai K. Illness perception, diabetes knowledge and self-care practices among type-2 diabetes patients: a cross-sectional study. BMC research notes. 2017;10(1):381.

41.          Ausili D, Bulgheroni M, Ballatore P, Specchia C, Ajdini A, Bezze S, et al. Self-care, quality of life and clinical outcomes of type 2 diabetes patients: an observational cross-sectional study. Acta diabetologica. 2017;54(11):1001-8.

42.          Mogre V, Abanga ZO, Tzelepis F, Johnson NA, Paul C. Adherence to and factors associated with self-care behaviours in type 2 diabetes patients in Ghana. BMC Endocrine Disorders. 2017;17(1):1-8.

43.          Kav S, Yilmaz AA, Bulut Y, Dogan N. Self-efficacy, depression and self-care activities of people with type 2 diabetes in Turkey. Collegian. 2017;24(1):27-35.

44.          Yao J, Wang H, Yin X, Yin J, Guo X, Sun Q. The association between self-efficacy and self-management behaviors among Chinese patients with type 2 diabetes. PloS one. 2019;14(11):e0224869.

45.          Cortez DN, Macedo MML, Souza DAS, Dos Santos JC, Afonso GS, Reis IA, et al. Evaluating the effectiveness of an empowerment program for self-care in type 2 diabetes: a cluster randomized trial. BMC Public Health. 2017;17(1):1-10.

46.          Gatt S, Sammut R. An exploratory study of predictors of self-care behaviour in persons with type 2 diabetes. International journal of nursing studies. 2008;45(10):1525-33.

47.          Aljasem LI, Peyrot M, Wissow L, Rubin RR. The impact of barriers and self-efficacy on self-care behaviors in type 2 diabetes. The Diabetes Educator. 2001;27(3):393-404.

48.          Ranjbaran S, Shojaeizadeh D, Dehdari T, Yaseri M, Shakibazadeh E. Determinants of medication adherence among Iranian patients with type 2 diabetes: An application of health action process approach. Heliyon. 2020;6(7):e04442.

49.          زیدی م, عیسی, مرشدی, هادی, شکوهی, عبدالله. کاربرد مدل فرایند رویکرد اقدام بهداشتی به منظور تعیین عوامل مؤثر بر فعالیت جسمانی در مبتلایان به پرفشاری خون. مجله دانشگاه علوم پزشکی جیرفت. 2020;7(2):349-60.

50.          جوینی, دهداری, هاشمیان, ماهری, شهرآبادی, رهبان, et al. تاثیر مداخله آموزشی بر قصد ترک مصرف قلیان در بین دانشجویان پسر: کاربرد نظریه رفتار برنامه‌ریزی‌شده و رویکرد فرآیند رفتار بهداشتی. مجله آموزش و سلامت جامعه. 2020;7(2):73-80.

51.          Alinaghizadeh E, Dr MJ, Dr APHA, Dr MAS, Lesani A. Predicting Factors Associated with Healthy Eating Nutritional Behavior at Primary School Students in Tehran: an Application of the Health Action Process Approach (HAPA). Iranian Journal of Endocrinology and Metabolism. 2017;19(4):252-60.

52.          Rohani H, Sadeghi E, Eslami A, Raei M, Jafari-Koshki T. Predictors of physical activity among adults with type 2 diabetes mellitus, Isfahan, 2015: Structural equation modeling approach. International journal of preventive medicine. 2018;9.

53.          Moghaddam MHB, Norouzi S, Morowatisharifabad M, Norouzi A. Evaluation of the health action process approach to improve mother's parenting skills. Journal of Health System Research. 2014;9(14):1815-28.

54.          Schwarzer R, Sniehotta FF, Lippke S, Luszczynska A, Scholz U, Schüz B, et al. On the assessment and analysis of variables in the health action process approach conducting an investigation. 2003.

55.          Sniehotta FF, Schwarzer R, Scholz U, Schüz B. Action planning and coping planning for long‐term lifestyle change: theory and assessment. European Journal of Social Psychology. 2005;35(4):565-76.

56.          Bekele H, Asefa A, Getachew B, Belete AM. Barriers and Strategies to Lifestyle and Dietary Pattern Interventions for Prevention and Management of TYPE-2 Diabetes in Africa, Systematic Review. Journal of diabetes research. 2020;2020:7948712.

57.          Sniehotta FF, Scholz U, Schwarzer R, Fuhrmann B, Kiwus U, Völler H. Long-term effects of two psychological interventions on physical exercise and self-regulation following coronary rehabilitation. International journal of behavioral medicine. 2005;12(4):244-55.

58.          Morisky DE. Predictive validity of a medication adherence measure for hypertension control. Journal of clinical hypertension. 2008;10:348-54.

59.          Negarandeh R, Mahmoodi H, Noktehdan H, Heshmat R, Shakibazadeh E. Teach back and pictorial image educational strategies on knowledge about diabetes and medication/dietary adherence among low health literate patients with type 2 diabetes. Primary care diabetes. 2013;7(2):111-8.

60.          Renner B, Schwarzer R. Risk and health behaviors. Documentation of the scales of the research project:“risk Appraisal consequences in Korea”(RACK). 2005;2.

هدف از انجام این طرح پژوهشی سنجش میزان اطلاعات شما در خصوص سلامتی وتغذیه سالم و اهمیت استفاده از داروها است. پس از بررسی های لازم به شما عزیزان آموزش های لازمه داده می شود و مجددا اطلاعات شما بررسی می شود تا نتیجه ی آموزش داده شده مشخص شده و میزان تاثیر آن را بررسی نماییم در نهایت نتایج حاصله از طرح در اختیارشما قرار خواهد گرفت.

طرح خون گیری ندارد.

با شرکت در این طرح تحقیقاتی علاوه براینکه از میزان اطلاعات صحیح خود باخبر می شوید میتوانید با دریافت آموزش های لازم اطلاعات مفیدی به دست آورده و در زندگی روزمره خود استفاده نمایید تا از سلامتی بیشتری برخوردار شوید. بسته آموزشی مرتبط با مدل HAPA طراحی و در اختیار بیماران گذاشته می شود.

عوارض جانبی ندارد.

جبران عوارض احتمالی ندارد.

پایان نامه هزینه بر می باشد. مبلغ 70600000 ریال می باشد و با حمایت معاونت محترم تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی زاهدان پرداخت می شود .

روش جایگزین ندارد.

نتایج به دست آمده از تحقیق بصورت کاملاً محرمانه و صرفاً جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت و هویت هیچ یک از شما عزیزان فاش نخواهد شد و اطلاعات شما در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

چنانچه سوال یا مشکلی در خصوص این طرح تحقیقاتی داشتید می توانید با مجری طرح خانم سارا مقیمی ارتباط برقرار کنید.

ادرس : زاهدان، دانشگاه علوم پزشکی

شماره تماس:09154891455

شرکت بیماران در مطالعه کاملاً اختیاری است و آزاد خواهد بود که از شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان  که مایل بوده است بدون آنکه تغییری در نحوه رفتار پژوهشگر ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شود.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری از بیماران  رضایت کتبی و شفاهی گرفته خواهد شد.

پرسشنامه دموگرافی، پیروی از رژیم غذایی و دارویی، سازه های مدل HAPA