بررسی تعیین کننده های خودمراقبتی مبتنی بر تئوری خودتعیین کنندگی در بیماران دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان

دیابت اختلالی پیشرونده و چندفاکتوری است و حدود 90 تا 95 درصد بیماران دیابتی مبتلا به دیابت نوع دو 2 هستند(1). دیابت نوع دو به عنوان یکی از چالش برانگیزترین و پرخطرترین بیماریهای مزمن شناخته شـده اسـت(2،3) ؛ و شـیوع آن در سراسر جهان رو به افزایش است. به طوریکه تعداد افراد مبتلا به دیابت در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا که ایران نیز در همین منطقه واقع شــده، تا ســال ۲۰۴۰ دو برابر افزایش خواهـد یـافت. یعنی از ۳۵ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر به ۷۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر خواهـد رســـیـد(4). همچنین طبق برآورد سـازمان بهداشـت جهانی، تعداد مبتلایان به دیابت در سال ۲۰۳۵ در دنیا به ۳۶۶ میلیون نفر میرسد(5). در ایران این میزان 10.3% میباشد و این در حالیست که تقریبا نیمی از افراد مبتلا به دیابت از بیماری خود مطلع نیستند(6). دیابت نوع دو در زنان نسبت به مردان دارای فراوانی بیشتری است(7).

مزمن بودن دیابت و عوارض بالقوه آن اغلب باعث هزینه های مالی زیاد و کاهش کیفیت زندگی میشود و تغییرات مهمی در سبک زندگی برای بیمار و خانواده را به همراه دارد(8). مرکز تحقیقات غدد اصفهان شیوع دیابت را در کل جمعیت ایران ۳درصد و در افراد بالای ۳۰ سال ۷ درصد برآورد کرده است(9). درکشورهای درحال توسعه بیش از نیمی از موارد دیابت تشخیص داده نشده است و هز ینه های بهداشت جهانی برای پیشگیری، درمان و کنترل این بیماری مزمن بسیار بالا است. هزینه بیماری دیابت به خصوص برای عوارض بیماریهای قلبی-عروقی، کلیوی، چشمی و زخم پا از ۳۷۶ بیلیون دلار در سال ۲۰۱۰ به ۴۹۰ بیلیون دلار در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید(10). کنترل و درمان بیماری دیابت یک موضوع پیچیده و نیازمند مجموعه ای از مداخلات همه جانبه است. یکی از اصلی ترین و متداول ترین راهکارهای کنترل و درمان ا ین بیماری تلاش برای بهبود کنترل گلیسمی خون میباشد(11).

عواقب جبران ناپذیر دیابت، هشداری برای نظام­های بهداشتی دنیا جهت تشخیص، درمان و مراقبت از افراد مبتلا به دیابت بوده و محرکی برای افراد جهت سالم غذا خوردن، داشتن فعالیت جسمی مناسب و اجتناب از اضافه وزن بیش ازحد میباشد(12). این عوارض با درمان های چند دارویی شامل کاهش گلوکز، چربی و فشارخون و رفتارهای بهداشتی ماندگار قابل پیشگیری است.

عدم مراقبت از خود، پایبند نبودن به درمان، خوب کنترل نکردن قند خون منجر به افزایش عوارض ناشی از دیابت، افزایش هزینه های مراقبت و نتیجتاً پیشرفت بیماری می گردد. و خود مدیریتی مؤثر دیابت و ایجاد تغییرات اساسی در رفتارهای فردی ازجمله رعایت رژیم غذایی و افزایش فعالیت فیزیکی، در کاهش بروز عوارض منفی و کنترل هزینه های مراقبت مهم است. مراقبت دیابت رساندن قند خون به سطح قابل قبول و حفظ آن میباشد. بدون مداخله های مناسب، بیماران مبتلا به دیابت از عوارض مختلف آن به ویژه عوارض طولانی مدت در زندگی رنج خواهند برد که میتواند تأثیر منفی بر برون دادهای سلامتی وکیفیت زندگی بیماران داشته باشد(15-13) ؛ بنابراین بایستی بیماران را در برنامه های خود مراقبتی(QOL) درگیر کنیم تا بتوانند وضعیت دیابت خود را بهبود ببخشند.

خودمراقبتی در دیابت، شامل طیف وسیعی از فعالیتها مانند اندازه گیری منظم قند خون، تنظیم رژیم غذایی، ورزش کردن، استعمال به موقع داروها و چک کردن پاها میباشد که نیازمند تغییرات اساسی در سبک زندگی است. خودمراقبتی مداوم با سطح پایین تر هموگلوبین گلیکوزیله و عوارض کمتر  همراه است .اهمیت توجه به این مسئله از آن سو است که برخی از بررسی ها، مهم ترین عامل زمینه ساز مرگ و میر بیماران دیابتی را عدم انجام خودمراقبتی روزانه میدانند. (17،16). آموزش بهداشت به بیماران دیابتی شامل آشنا کردن بیماران با شیوه­های پیشگیری، درمان و کنترل بیماری، چگونه زیستن با دیابت، دوری از خطرات کوتاه مدت و عوارض بلندمدت ناشی از بیماری و چگونگی اصلاح کیفیت زندگی آنها میباشد. آموزش تغییر رفتاری  به­واسطه اجزاء متعددشان، طبیعتاً پیچیده هستند. در انجام این آموزش­ها استفاده از نظریه­های رفتاری و علوم رفتاری میتواند ظرفیت بالقوه­ای برای بیماران مبتلا به دیابت ایجاد کند تا بتوانند بیشتر با بیماری خود آشنا شده و از عوارض آن جلوگیری کنند؛ بنابراین ایجاد تغییر در رفتار، اغلب نیاز به کاربست نظریه های قدرتمند مبتنی بر شواهد با تأکید بر عناصر اصلاح رفتار و حفظ طولانی مدت آنها دارد(18). تأثیر عوامل رفتاری فردی و اجتماعی متعدد بر بروز بیماری دیابت نو ع 2 و عوارض ناشی از آن سبب شده است تا کنترل این بیماری نیز از ابعاد متفاوتی برخوردار است.

نظریه خودتعیین گری که توسط دسی و رایان در سال 1985 ارائه شده است؛ یک نظریه روانشناختی وسیع برای کمک به درک بهتر رفتار سلامتی با تأکید بر بیمار محوری است. سه متغیر اصلی این نظریه حمایت خودمختار، تنظیم مستقل یا انگیزش خودمختار و صلاحیت درک شده میباشد و اصول پایه آن این است که انگیزه انسان در طیفی از استقلال تغییر میکند و رفتار افراد یا به صورت درونی و بر پایه استقلال، تمایل و حق انتخاب و یا کنترل شده و بر اساس یک فشار داخلی یا خارجی صورت میگیرد(19). طبق این نظریه هر فرد بایستی برای بهبود سبک زندگی خود، به واسطه آزادی در انتخاب رفتار، از استقلال لازم برای پیدا کردن انگیزه برخوردار باشد و صلاحیت تغییر را در خود درک نماید. انگیزه استقلال و حمایت از آن پیشگویی کننده مهمی در تغییر رفتار سالم، حفظ آن و نتایج مثبت بعدی سلامت است (20).

میزان حمایت درک شده از استقلال بستگی به فضای محیط مراقبت سلامت دارد. جو ارائه خدمات سلامت حامی استقلال با برقراری یک محیط مراقبتی گرم و همدلانه بین فردی، حمایت از احساس استقلال بیمار و درونی کردن اهمیت خودمراقبتی مؤثر به تنظیم مستقل و تغییر رفتار پایدار کمک میکند، چرا که انگیزش کنترل شده نسبت به انگیزش مستقل، کمتر منجر به تغییر رفتار پایدار میشود(21).

بر طبق نظریه خودتعیین گری به طورکلی یک فرد برای انجام یک رفتار یا تحریک نمیشود و انگیزه پیدا نمیکند که این فقدان انگیزه را 'بی انگیزشی ' مینامند؛ و یا در طیفی از تنظیم برای انجام آن رفتار انگیزه پیدا میکند که دو سر این طیف را خودتعیین گری بالا با بیشترین میزان انگیزش درونی و تنظیم مستقل و خود تعیین گری پایین با بیشترین میزان انگیزش بیرونی و خودتنظیمی کنترل شده تشکیل میدهد. احساس یا درک شایستگی، دستیابی به هدف را در بین افراد تسهیل میکند و همچنین کمک میکند تا افراد به مشارکت رضایتمندانه در فعالیتهایی که تصور میکنند در آنها مؤثر هستند، احساس نیاز بکنند(22). شایستگی درک شده که ارتباط نزدیکی با مفهوم خودکارآمدی دارد و یکی از ساختارهای مهم نظریه خودتعیین گری و یکی از 3 نیاز اساسی روانشناختی مطرح شده در این نظریه )استقلال، حمایت درک شده از استقلال فرد و کفایت درک شده( میباشد. طبق این نظریه، در هر حیطه ای، چنانچه از استقلال افراد حمایت شود و افراد به طور مستقلانه انگیزه پیدا کنند، احساس صلاحیت بیشتری خواهند کرد و به نتایج مناسبی دست پیدا خواهند کرد؛ یعنی تنظیم مستقل و یا کنترل شده میتواند منجر به کفایت و یا عدم کفایت درک شده گردد. در حوزه سلامت نیز اگر مراقبین سلامت از استقلال بیماران حمایت کنند و بیماران به صورت مستقل انگیزه مدیریت بیماری خود را پیدا کنند احساس شایستگی به آنان دست خواهد داد و رفتارها و شایستگی مرتبط با سلامت افزایش خواهد یافت(23).

بنابر مشکلات گفته شده، باید به دنبال راهکارهایی برای کاهش هزینه ها و مشکلات و بهبود ویژگیهای مختلف مبتلایان به دیابت نوع دو بود. از آنجایی که امروزه به برنامه آموزش خودمراقبتی در بیماریهای مزمن از جمله دیابت به عنوان یک رویکرد و سیاستگذاری بهداشتی مناسب جهت کاهش هزینه های پزشکی و روانشناختی نگاه میشود و پژوهش­های بسیار اندکی به بررسی تعیین کننده های رفتارهای خودمراقبتی در بیماران دیابتی بر اساس مدل خودتعیین کنندگی پرداخته و حتی گاهی نتایج پژوهش­ها متفاوت است، این مطالعه با هدف بررسی تعیین کننده های خودمراقبتی مبتنی بر تئوری خود تعیین­ کنندگی در بیماران دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان انجام و انتظار میرود نتایج بدست آمده بتواند اطلاعات ارزشمندی را برای برنامه ریزی های بهتر ارائه خدمات به بیماران دیابتی جامعه مورد مطالعه در اختیار سیاست گذاران بهداشتی کشور قرار دهد.

مروری بر متون گذشته

متین و همکاران در مطالعه ای تحت عنوان 'تاثیر برنامه مداخله رفتاری چندوجهی بر ارتقاء کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو بر اساس تئوری خودتعیین کنندگی' در سال98 انجام دادند. این مطالعه کارآزمایی شاهددار تصادفی شده بر روی 88 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع دو کلینیک دیابت شهرستان خوی به طور تصادفی انتخاب و به دو گروه تقسیم شدند. ابزارهای مورد استفاده در این مطالعه شامل پرسش نامه های خودتنظیمی در درمان، شایستگی درک شده، جو مراقبت بهداشتی، پیروی از درمان موریسکی، پرسش نامه چندبعدی دیابت و نسخه ایرانی پرسش نامه کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت بود. مطالعه به مدت 6 ماه و در 3 نقطه زمانی اجرا شد. مداخله آموزشی رفتاری بر اساس نیازهای آموزشی مشخص شده صورت گرفت. بر اساس نتایج این مطالعه دو ماه بعد از مداخله میزان پیروی از درمان، خودتنظیمی مستقل، درک از میزان حمایت گر بودن محیط ارائه خدمات سلامت، و ابعاد مختلف پرسش نامه چندبعدی دیابت به طور معنی داری اقزایش پیدا کرد. در نقطه زمانی سوم(6 ماه بعد از مداخله) با وجود تفاوت معنی دار با زمان قبل از مداخله، میزان متغیرهای مختلف نسبت به ماه دوم کاهش پیدا کرده بود. به طور کلی این مطالعه اذعان داشته مداخله های قابل اجرای آموزشی در ابعاد فردی، محیطی و رفتاری، و بر روی گروه های مختلف جمعیتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو میتواند به بهبود شاخص های خود تنظیمی و کیفیت زندگی بیماران کمک نماید.

متیو گورلان و همکاران مطالعه ای تحت عنوان 'نمایه های انگیزشی برای تمرین فعالیت بدنی در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع دو مبتنی بر تئوری خودتعیین گری' در سال 2015 انجام دادند. در این مطالعه تحلیلی مقطعی تعداد 350 بیمار مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به یک مرکز دیابت در فرانسه وارد مطالعه شدند. مبتنی بر تئوری خودتعیین گری، این مطالعه نمایه های انگیزشی فعالیت بدنی بیماران بزرگسال و ارتباط بین پروفایل انگیزشی، شایستگی درک شده و فعالیت بدنی را بررسی کرد. شرکت کنندگان تحت مصاحبه قرار گرفتند. آنالیز خوشه ای سه نمایه متمایز را نشان میداد. شامل 'ترکیب بالا' (یعنی نمرات بالا در انگیزه های مختلف از تنظیم درونی تا بیرونی، سطح متوسط بی انگیختگی)، 'خودتعیین گر' (یعنی نمرات بالا در تنظیم یکپارچه و مشخص شده و سطح متوسط بی انگیزگی)، و دسته 'متوسط'(یعنی نمرات متوسط در تمام نمایه ها). شرکت کنندگان در دسته ترکیب بالا و خودتعیین گر شایستگی بالاتر و تمرینات فعالیت بدنی در اوقات فراغت بیشتری را گزارش کردند. این مطالعه ضرورت اتخاذ یک رویکرد شخص محور به منظور درک بهتر انگیزه برای تمرینات فعالیت بدنی در دیابت نوع دو را اظهار میکند.

قریشی و همکاران مطالعه ای تحت عنوان 'فاکتورهای پیش‌بینی‌کنندۀ مرتبط با رفتارهای خودمراقبتی در بین بیماران دیابتی نوع دو با استفاده از مدل شناختی‌اجتماعی' در سال 96 انجام دادند. در این مطالعه توصیفی-تحلیلی 320 بیمار مبتلا به دیابت نوع دو بر اساس نمونه گیری تصادفی چندمرحله ای انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری اطلاعات شامل پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته _بر اساس سازه‌های مدل‌ شناختی و اجتماعی _ و پرسش‌نامۀ استاندارد خودمراقبتی دیابت بود. طبق یافته‌های به‌دست‌آمده، متغیرهای انتظار پیامد، ارزش پیامد، خودکارآمدی ، خودکارآمدی غلبه بر موانع ، محیط ، یادگیری مشاهده‌ای ، درک موقعیت ، خودتنظیمی و سازگاری عاطفی با رفتارهای خودمراقبتی همبستگی مثبت و معنی‌دار داشتند. همچنین متغیر سازگاری عاطفی (ضریب بتا=0.283) بیشترین مقدار پیشگویی‌کنندگی را داشت. نتیجه گیری این مطالعه اذعان داشت در طراحی و اجرای مداخلات آموزشی برای خودمراقبتی بیماران دیابتی، از تئوری شناختی‌اجتماعی می‌توان به‌عنوان چارچوبی بهره برد و به ارتقا و حفظ سلامت این بیماران کمک کرد.

شایقیان و همکاران در مطالعه ای تحت عنوان 'رابطه خودمراقبتی با کنترل قند خون و کیفیت زندگی مرتبط با سلامت مبتلایان به دیابت نوع دو' در سال 91 انجام دادند. در این مطالعه مقطعی تعداد 100 نفر از بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به بیمارستان لبافی نژاد وارد مطالعه شدند. ابزار جمع آوری اطلاعات شامل پرسش نامه تن سنجی و بالینی، بازبینی کیفیت زندگی وابسته به دیابت، و پرسش نامه مقیاس کوتاه فعالیت های خودمراقبتی دیابت بود. یافته‌های همبستگی پیرسون نشانگر رابطه‌ی معنی‌داری بین رفتارهای خودمراقبتی، کیفیت زندگی و هموگلوبین گلیکوزیله در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 بود. یافته‌های به دست آمده از رگرسیون همزمان پس از تعدیل سن نشان داد خودمراقبتی، %58 از واریانس کیفیت زندگی و %40 از واریانس HbA1C را تبیین می‌نماید. بر اساس یافته­های این پژوهش ، خودمراقبتی در دیابت پیش­بینی­کننده‌ی سطح هموگلوبین گلیکوزیله‌ و کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 می‌باشد. یافته‌های این پژوهش راهنمایی در راستای توجه به عوامل روانشناختی موثر در پیشگیری از عوارض دیابت است که می­تواند راه‌گشای مفهوم­سازی، برنامه‌ریزی و طراحی سیاست­گذاری­های درمانی در کنترل موثرتر دیابت نوع 2 باشد.

1. رفتارهای خودمراقبتی با کنترل دیابت بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان ارتباط دارد
2. رفتارهای خودمراقبتی با بیومارکرهای متابولیک بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان ارتباط دارد
3. فاکتورهای دموگرافیک بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
4. مصرف دخانیات و مواد مخدر بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
5. بیماری زمینه ای بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
6. فشار خون بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
7. مقدار BMI بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
8. مقدار GFR بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
9. مدت زمان تشخیص دیابت بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
10. نوع داروی مصرفی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت ارتباط دارد
11. شایستگی درک شده با رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان ارتباط دارد
12. انگیزش خودمختار با رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان ارتباط دارد
13. حمایت خودمختار با رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان ارتباط دارد
14. پیش بینی کننده های خودمراقبتی بیماران دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان چیست

تعیین پیش­بینی کننده های خودمراقبتی مبتنی بر تئوری خود تعیین­ کنندگی در بیماران دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان

1. تعیین ارتباط رفتارهای خودمراقبتی با کنترل دیابت بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان
2. تعیین ارتباط رفتارهای خودمراقبتی با بیومارکرهای متابولیک بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان
3. تعیین ارتباط فاکتورهای دموگرافیک بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
4. تعیین ارتباط مصرف دخانیات و مواد مخدر بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
5. تعیین ارتباط بیماری زمینه ای بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
6. تعیین ارتباط فشار خون بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
7. تعیین ارتباط BMI بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
8. تعیین ارتباط GFR بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
9. تعیین ارتباط مدت زمان تشخیص دیابت بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
10. تعیین ارتباط نوع داروی مصرفی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان با رفتارهای خودمراقبتی و کنترل دیابت
11. تعیین ارتباط شایستگی درک شده با رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان
12. تعیین ارتباط انگیزش خودمختار با رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان
13. تعیین ارتباط حمایت خودمختار با رفتارهای خودمراقبتی بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان
14. تعیین پیش بینی کننده های خودمراقبتی بیماران دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان

شناسایی عوامل روانشناختی موثر بر خودمراقبتی بیماران دیابت نوع دو

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

رفتار

علمی: چیزی که موجود زنده را مستلزم کنش و پاسخ به محرک مینماید. هرگونه کنش آشکار که آگاهانه یا ناخودآگاه رخداده و دارای بسامد)دفعات رخداد رفتار در یک دوره زمانی(، شدت و مدت قابل اندازه­گیری باشد. هر نوع رفتار به وسیله عواملی در سطوح پنجگانه عوامل شخصی، عوامل بین فردی، عوامل نهادی یا سازمانی، عوامل اجتماعی و نهایتاً عوامل مربوط به سیاست عمومی تحت تأثیر قرار میگیرد(24).

عملی: رفتارهایی که در این مطالعه مدنظر هستند رفتارهایی هستند که بیمار مبتلا به دیابت باید انجام دهد تا بیماری اش کنترل شود مثل کنترل رژیم غذایی، پیروی از رژیم درمانی و فعالیت فیزیکی منظم.

دیابت نوع 2

علمی: دیابت نوع 2 یکی از بیماری های متابولیکی است که ویژگی آن افزایش سطح قند میباشد. دیابت نوع 2 یک بیماری چندعاملی ازجمله استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی خون  بیماران مبتلا شامل عدم تحرک، تغذیه نامناسب و نمایه توده بدنی بالاست(27-25) . بیماران مبتلا به دیابت دچار اختلال در تنظیم صحیح قند خون میشوند به طوریکه متوسط HbA1C در افراد مبتلا که تحت کنترل نیستند برابر یا بیشتر از 10 درصد میباشد(25و28) . این بیماری میتواند به آسیب عصبی، حمله قلبی، سکته مغزی، کوری، نارسایی کلیه و قطع عضو اندام تحتانی منجر شود(28).

عملی: در این مطالعه بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 که در کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) شهرستان زاهدان پرونده مراقبت دارند؛ مشارکت خواهند داشت.

نظریه خودتعیین کنندگی(Self-Determination)

علمی: یک نظریه روانشناختی وسیع برای کمک به درک بهتر رفتار سلامتی با تأکید بر بیمار محوری است. متغیر اصلی نظریه خودتعیین گری، حمایت درک شده از استقلال، تنظیم مستقل و صلاحیت درک شده است و اصول پایه آن این است که انگیزه انسان در طیفی از استقلال تغییر میکند و رفتار افراد یا با استقلال، تمایل و حق انتخاب و یا کنترل­شده یعنی طبق این تئوری هر فرد بایستی - تحت یک فشار داخلی یا خارجی صورت میگیرد(31-29) . برای بهبود سبک زندگی خود، به واسطه آزادی در انتخاب رفتار، از استقلال لازم برای پیدا کردن انگیزه برخوردار باشد و صلاحیت تغییر را در خود درک نماید.  انگیزه استقلال و حمایت از آن پیشگویی­کننده مهمی در تغییر رفتار سالم، حفظ آن و نتایج مثبت بعدی سلامت است(33-32).

عملی: ابعاد این نظریه از طریق 3 پرسشنامهPCSD  ، TSRQ و  HCCQ در بین بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 بررسی خواهد شد.

جو ارائه خدمات سلامت[1]

علمی: جو ارائه خدمات سلامت درک افراد را در مورد درجه­ای که ارائه­دهندگان مراقبت­های سلامتی حمایتگر یا کنترل­کننده استقلال آنان بودند و همچنین حمایت مراقبین سلامت را از ایجاد انگیزه در بیمار برای مسئولیت­پذیری در برابر سلامتی خودش ارزیابی میکند(31،32،34،35). جو ارائه خدمات سلامت حامی استقلال با یک محیط مراقبتی گرم و همدلانه بین فردی، حمایت از احساس استقلال بیمار، درونی کردن اهمیت خودمراقبتی مؤثر به تنظیم مستقل و تغییر رفتار پایدار کمک میکند(29).

عملی:  در این مطالعه پرسش نامه جو ارائه خدمات سلامت به بررسی میزان حمایت خودمختار[2] میپردازد که در بیماران شرکت­کننده در این مطالعه از میزان حمایتگر بودن محیطی که مراقبت دریافت میکنند با پرسشنامه 15 سؤالی جو ارائه خدمات سلامت سنجیده خواهد شد.

خودتنظیمی[3]

علمی:  جانشینی تدریجی کنترل های داخلی به جای کنترل های خارجی سبب میشود افراد در مسیر فرایند تعیین اهداف، مقایسه دستاوردهای خود با اهداف و توانمند شدن برای انجام یک کار سخت یا تغییر رفتار قرار گیرند . با تنظیم مستقل فرد به طور عاطفی احساس تعهد نسبت به انجام یک رفتار میکند و آن را وظیفه خود میداند و رفتار خود را جهت دریافت بازخورد مثبت تنظیم میکند(36).

عملی:  در این مطالعه پرسش نامه خودتنظیمی در بیماران مبتلا به دیابت به بررسی انگیزش خودمختار[4] میپردازد که به صورت میانگین نمره شرکت کنندگان در پاسخ به سؤالات پرسشنامه 19 سؤالی TSRQ محاسبه خواهد شد.

شایستگی درک شده[5]

علمی: احساس یا درک شایستگی در رابطه با یک فعالیت یا یک حوزه، دستیابی به هدف را در بین افراد تسهیل میکند و همچنین کمک میکند تا آنها به درگیری رضایتمندانه در فعالیتهایی که تصور میکنند در آنها مؤثر هستند، احساس نیاز بکنند(37).  شایستگی درک شده که ارتباط نزدیکی با مفهوم خودکارآمدی دارد(38) ، یکی از ساختارهای مهم تئوری خودتعیین گری و یکی از 3 نیاز اساسی روانشناختی مطرح شده در این تئوری ) تنظیم مستقل، حمایت درک شده از استقلال فرد و صلاحیت درک شده( میباشد.

عملی: شایستگی درک شده در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 شرکت کننده در این مطالعه با نسخه ایرانی پرسشنامه 4 سؤالی شایستگی درک شده برای بیماران مبتلا به دیابت سنجیده خواهد شد.

هموگلوبین گلیکوزیله

علمی

HbA1C سطح متوسط قند خون را در6-3 ماه نشان میدهد. اندازه گیری  HbA1C یک روش مناسب برای بررسی مؤثر بودن تغییرات درمان و آشکار کردن اهداف بیماران میباشد؛ و هدف از مراقبت بیماران مبتلا به دیابت نوع 2، کاهش سطح آن به کمتر از 7% در بیماران غیر حامله و کمتر از 6% در بیماران حامله میباشد(41-39) .

عملی: در این مطالعه به صورت آزمون آزمایشگاهی در بین شرکت کنندگان بررسی خواهد شد.

مقطعی(توصیفی-تحلیلی)

بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بیمارستان بوعلی شهرستان زاهدان در سال 1401که پرونده دیابت داشته و مراقبت روتین دریافت میکنند

5. معیارهای ورود به مطالعه:

تشخیص دیابت نوع دو بیش از 6 ماه

بیماران بالای 18 سال که برای انجام فعالیت های روزانه خود مستقل هستند(42)

عدم ابتلا به اختلالات ذهنی مانند آلزایمر، زوال عقلی، عقب ماندگی ذهنی

5. معیارهای خروج از مطالعه:

هرگونه ناتوانی جسمی یا محدودیت حرکتی شدید که با فعالیت بدنی با شدت متوسط تداخل داشته باشد

برای تعیین حجم نمونه، اطلاعات اولیه به منظور محاسبه اندازه اثر رفتارهای خودمراقبتی از مطالعه غفاری و همکاران (42) بدست آمد.

مطابق فرمول زیر ، حجم نمونه 300 بدست آمد

                Z_1-α/2=1.96

                S=10.11

                d=1

                                                       α=0.05

با توجه به اینکه حجم نمونه تقریبا 400 نفر میباشد، ابتدا به صورت مساوی حجم نمونه بین دو کلینیک تخصصی دیابت تقسیم و 200 نفر از کلینیک بیمارستان بوعلی و 200 نفر از کلینیک بیمارستان خاتم الانبیا(ص) در این مطالعه وارد خواهند شد. سپس به منظور انتخاب نمونه مورد نظر در هر یک از کلینیک ها از روش نمونه گیری تصادفی سیستماتیک استفاده خواهد شد. بدین صورت که ابتدا در هر یک از بیمارستان­ها اسامی کلیه بیماران دیابتی ثبت شده در یک لیست کلی تنظیم و تعداد کل افراد جامعه مورد مطالعه(چارچوب کلی نمونه گیری)  مشخص خواهد شد. در ادامه با تقسیم تعداد کل بیماران بر تعداد نمونه موردنظر در هر بیمارستان فاصله بین نمونه ها انتخاب خواهد شد. نهایتا با استفاده از جدول اعداد تصادفی یک عدد انتخاب و پس از آن با اضافه کردن فاصله نمونه گیری نفر بعدی انتخاب و تا رسیدن به حجم نمونه مورد نظر در هر یک از بیمارستان ها ادامه خواهد داشت.

چک لیست محقق ساخته که شامل اطلاعات دموگرافیک بیماران مانند سن، جنس، سطح تحصیلات، محل زندگی، شاخص توده بدن،GFR، مصرف دخانیات، نوع داروی مصرفی و مدت زمان تشخیص دیابت است.

HbA1C و سایر متغیرهای آزمایشگاهی بر اساس نتایج تست های آزمایشگاهی بررسی خواهد شد.  بدین منظور برای اندازه گیری بیومارکرها مقدار 2 سی سی نمونه خون از بیمار گرفته و به آزمایشگاه فرستاده می­شود. نمونه پس از سانتریفیوژ در دستگاه BT-3000 قرار داده می­شود.

در این مطالعه برای سنجش وضعیت سلامت و نحوه مراقبت از بیماری در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 از 4 پرسش نامه استفاده خواهد شد.

تئوری خودتعیین گری شامل 3 آیتم میباشد.

پرسش نامه HCCQ  که حمایت خودمختار را مورد بررسی قرار میدهد و ارزیابی آن با استفاده از پرسش نامه جو ارائه خدمات سلامت[1] بررسی میشود. توسط ویلیامز و همکاران تهیه شده (44) و درک افراد را در مورد درجه ای که پزشکان و ارائه دهندگان مراقبت های سلامتی حمایتگر یا کنترل کننده استقلال آنان بودند اندازه میگیرد و حمایت پزشکان را برای ایجاد انگیزه در بیمار جهت به عهده گرفتن مسئولیت فردی سلامت خودش ارزیابی میکند، این پرسشنامه 2 شکل بلند 15 سؤالی و کوتاه 6 سؤال )شامل آیتم های1و2 و4 و 7 و 10و14) دارد. انواع گوناگونی از این پرسشنامه بسته به موضوع خاصی آزمون شده است. نمره دهی مقیاس در هر دو شکل 15 و 6سؤالی بر اساس معدل پاسخ های افراد به تمام آیتم ها محاسبه میشود. لیکن در نسخه بلند 15 سؤالی قبل از گرفتن معدل پاسخها بایستی نمره سؤال 13 که یک سؤال منفی است از عدد8 کم شده و سپس محاسبه گردد. میانگین بالای نمره مقیاس نشان دهنده میزان حمایت درک شده بالای بیمار از استقلال خود میباشد.  پاسخ های بیماران به هر یک از آیتم ها با مقیاس لیکرت هفت گزینه ای از 1= کاملا مخالفم تا 7= کاملا موافقم تخمین زده میشود. ) میزان همسانی درونی این پرسشنامه در مطالعات مختلف بین 0.92 تا 0.96 گزارش شده است(45).

 پرسش نامه  TSRQ که انگیزش خودمختار را مورد بررسی قرار میدهد. TSRQ که ابتدا توسط Ryan و Canell (46). تهیه شد؛ رایج ترین ابزار استفاده شده برای ارزیابی درجه استقلال بیمار در مسئولیت تنظیم رفتار و تعیین رفتارهای پرخطر، در معرفی درمان پزشکی، ارزیابی نگهداری آن و در مشارکت در یک روش غربالگری برای اهداف پیشگیری از بیماری است(47).

بر اساس نسخه 19 سؤالی یک بیمار دارویش را مصرف میکند، گلوکز خود را چک میکند، رژیم خود را پیروی میکند، یا به طور منظم ورزش میکند. این پرسشنامه 2 زیرمقیاس به نام های تنظیم مستقل و تنظیم کنترل شده دارد که با 2 سر تیتر بررسی میشود؛ سر تیتر اول با عنوان 'من داروهایم را مصرف میکنم و / یا گلوکز خود را کنترل میکنم زیرا ' با 8 سؤال و سر تیتر دوم 'من رژیم غذایی توصیه شده را دنبال میکنم و به طور منظم ورزش میکنم زیرا ' با 11 سؤال. روش محاسبه نمرات دو خرده مقیاس به این صورت است که پاسخ به سوالات2،3،7،10،13،16،18،19 نمره خرده مقیاس تنظیم مستقل وپاسخ به سوالات 1،4،5،6،8،9،11،12،14،15،17 نمره خرده مقیاس تنظیم کنترل شده را شامل میشود.  به طورمعمول، پاسخها  به آیتم های مستقل، میانگین شکل بازتاب انگیزش مستقل برای رفتار هدف هستند و پاسخ به آیتم های کنترل شده، میانگین بازتاب انگیزش کنترل شده به رفتار هدف میباشند. در مطالعاتی که عدم انگیزش نیز بررسی شده پاسخ های عدم انگیزش نیز متوسط هستند(48). نمره هر آیتم از 1 تا 7 است.

پرسش نامه  PCS که صلاحیت درک شده[2] را مورد بررسی قرار میدهد.

یک ابزار 4 آیتمی است که نشان دهنده درجه ای است که بیماران احساس میکنند که میتوانند جنبه های روزانه مراقبت از دیابت را کنترل کنند. شرکت کنندگان میزان موافقت خود را با هر یک از موارد در یک طیف 7 قسمتی از 1)اصلاً درست نیست(  تا  7)خیلی درست است( نشان میدهند و نمره میانگین بالای کل مقیاس، صلاحیت درک شده بالاتری را نشان میدهد(50-49).

 پرسشنامه خودمراقبتی در بیماران دیابتی توبرت گلاسکو(SDSCA) (51) جهت بررسی کیفیت خودمراقبتی بیماران طی هفت روز میباشد. سوالات پرسش نامه شامل رعایت رژیم غذایی 5 سوال با امتیاز 0 تا 35 ، ورزش 2 سوال با امتیاز 0 تا 14 ، کنترل قند خون2 سوال با امتیاز 0 تا 14 ، مصرف منظم داروها یک سوال با امتیاز 0 تا7، مراقبت از پا 4سوال با امتیاز 0 تا28 ، و سیگار کشیدن یک سوال با امتیاز 0 و1 است. امتیاز کل مقیاس بین0 تا99 میباشد.

این مطالعه به صورت مقطعی(توصیفی-تحلیلی) انجام خواهد پذیرفت که در آن محقق پس از دریافت تائیدیه اطلاعات از شورای پژوهشی دانشکده و اخذ تائیدیه اخلاقی از دانشگاه، با معرفی نامه دانشگاه به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم النبیا(ص) و بوعلی مراجعه کرده و پس از کسب رضایت از بیماران دیابتی نوع دو شروع به جمع آوری اطلاعات پرسش نامه ها و ثبت آن در فرم اطلاعاتی خواهد کرد. HbA1C و سایر متغیرهای آزمایشگاهی بر اساس نتایج تست های آزمایشگاهی بررسی خواهد شد.  بدین منظور برای اندازه گیری بیومارکرها مقدار 2 سی سی نمونه خون از بیمار گرفته و به آزمایشگاه فرستاده می­شود. نمونه پس از سانتریفیوژ در دستگاه BT-3000 قرار داده می­شود.

درپایان گفتنی است که اطلاعات به صورت گروهی منتشر و اصل محرمانه بودن مشخصات شخصی رعایت خواهد شد و داده های استخراج شده در نهایت وارد نرم افزار  SPSS خواهد شد.

داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS Version 21  آنالیز خواهد شد و جهت توصیف داده‌های کمی از میانگین و انحراف معیار(یا میانه و )، داده‌های کیفی از فراوانی و درصد استفاده میشود. نرمالیتی داده ها با استفاده از آزمون کولموگروف-اسمیرنوف بررسی خواهد شد. جهت تحلیل داده ها با توزیع نرمال از آزمون های آماری کای اسکوئر، آنالیز واریانس یک طرفه و یا تی مستقل استفاده خواهد شد. و در صورت عدم توزیع نرمال سایر آزمون های نان پارامتریک مورد استفاده قرار میگیرند. جهت بررسی تعیین کننده های خودمراقبتی نیز از رگرسیون خطی استفاده میشود.  سطح معنی داری کمتر از 0.05 در نظر گرفته میشود.

در این مطالعه مطابق راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش‏های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران کدهای اخلاقی زیر رعایت خواهد گردید:

1-2-3-4-5-8-10-11-14-15-16-17-19-25-26-27-28-29-30-31

1-هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

2. در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی‌های بالینی  بر روی بیماران یا داوطلب‌های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.
3. پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای  آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.
4. مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.
5. قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات  اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌ها و تامین سلامت آن‌ها انجام گیرد.

8. طراحی و اجرای پژوهش‌هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرند، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته شده بر اساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش‌های قبلی آزمایشگاهی، و  در صورت لزوم،  حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.

10- هر پژوهشی باید بر اساس و منطبق بر یک طرح‌نامه (پروپوزال) به انجام برسد. در کارآزمایی‌های بالینی باید علاوه بر طرح نامه، دستورالعمل (پروتکل) نیز تهیه و ارائه شود. طرح‌نامه و دستورالعمل باید شامل تمامی اجزای ضروری باشد. از جمله بخش ملاحظات اخلاقی، اطلاعات مربوط به بودجه، حمایت کننده‌ها، وابستگی‌های سازمانی، موارد تعارض منافع بالقوه‌ی دیگر، مشوق‌های شرکت کنندگان، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش .در مواردی که لازم است رضایت‌نامه‌ی آگاهانه به‌صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت‌نامه باید تدوین و به طرح‌نامه پیوست شده باشد. پیش از تصویب یا تأیید طرح‌نامه از سوی کمیته‌ی مستقل اخلاق در پژوهش، نباید اجرای پژوهش شروع شود.

11-کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.    

14-اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه‌ی شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته‌ی اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه‌ی پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجددا اخذ گردد.

15. پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده به‌عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می‌توانند در تصمیم‌گیری او مؤثر باشند، به‌نحو مناسبی آگاه سازد. این اطلاعات مشتملند بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به‌کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه‌مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی  سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان‌هایی که انتظار می‌رود مطالعه در بر داشته باشد. هم‌چنین، هر آزمودنی باید بداند که می‌تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره‌ی خطرات و زیان‌های بالقوه‌ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر هم‌چنین باید به تمامی سؤالات و دغدغه‌های این افراد، با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت‌نامه‌ی آگاهانه منعکس شود.
16. پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.
17. پژوهشگر ارشد مسؤول مستقیم ارائه‌ی اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی ، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده، و اخذ رضایت آگاهانه است. در مواردی که بنا به‌دلیلی، نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی‌ها، این اطلاع‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می‌گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسؤول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تأمین شرایط مذکور در این بند است.

19. عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچ‌گونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه می‌شود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.

25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم‌چنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده‌ها یا اطلاعات به‌دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

26-هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه‌ی تحقق این امر ترجیحاً به‌صورت پوشش بیمه‌ای نامشروط باشد.

27-در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندی‌شان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29-نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.

30-گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31-روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

عدم رضایت بیماران جهت شرکت که در مطالعه، که بیماران دیگر تا رسیدن به حجم نمونه جایگزین خواهند شد

Self Care, Diabetes Mellitus, Type 2, Patient Self-Determination Act

1. Sanagouye Moharer G, Shirazi M, Kahrazei F, Karami Mohajeri Z, Kia S. Effect of Self-management Training on Stress, Mental Health, and Self-Care Behaviors in Patients with Type II Diabetes. J Diabetes Nurs. 2020; 8 (2) :1084-1095
2. Classification and Diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes-2018. Diabetes care [Internet]. 2018 Jan [cited 2021 Apr 29];41(Suppl 1). Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29222373/
3. Carpenter R, DiChiacchio T, Barker K. Interventions for self-management of type 2 diabetes: An integrative review. Int J Nurs Sci 2019;6(1):70–91.
4. International Diabetes Federation. The global burden. In: International diabetes federation diabetes atlas 6^th edition 2017. http://www.diabetesatlas.org/resources/previous-editions.html.
5. Inzucchi S, Bergenstal R, Buse J, Diamant M, Ferrannini E, Nauck M, et al. Management of hyperglycaemia in type 2 diabetes: a patient-centered approach. Position statement of the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes

(EASD). Diabetologia 2013;55(6):1577-96

6. World Health Organization. Diabetes country profiles. Geneva: WHO; 2016. Available at: https://www.who.int/ diabetes/country-profiles/irn-en.pdf
7. Habibzadeh H, Sofyani A, Khalkhali H, Aslan Abadi H, Sanai N. The effect of group discussion on the self-management ability in patients with type 2 diabetes referred to the diabetes clinics in Khoy. The Journal of Urmia Nursing and Midwifery Faculty. 2014; 12(12):1071-1080. [Persian]
8. Demmer R, Gelb S,Suglia S, Keyes K, Aiello A, Colombo P, Kubzansky L. Sex differences in the association between depression, anxiety, and type 2 diabetes mellitus. Psychosomatic Medicine 2015;77(4): 467.
9. Amos AF, McCarty DJ, Zimmet P. The rising global burden of diabetes and its complications: estimates and projections to the year 2010. Diabetic Medicine 1997; 14 (suppl l5): s1-85
10. Shaw JE, Sicree RA, Zimmet PZ. Global estimates of the prevalence of diabetes for 2010 and 2030. Diabetes Res Clin Pract 2010;87(1):4-14.
11. Peymani M. Mohajeri Tehrani M.Forozanfar M. The effect of self-monitoring of blood glucose level on improvement Glycated hemoglobin and glycemic control in diabetic patients. Iranian Journal of Diabetes and Metabolism 2016;15(4):145-158. (Persian)
12. Global Report on Diabetes. Available online: http://www.who.int/diabetes/global-report/en/ (accessed on 12 March 2019).
13. Koponen, A.; Simonsen, N.; Suominen, S. Health care climate and outcomes of care among patients with type 2 diabetes in Finland in 2011. J. Public Health 2014, 24, 366. [CrossRef]
14. Nasli-Esfahani, E.; Farzadfar, F.; Kouhnavard, M.; Ghodssi-Ghassemabadi, R.; Khajavi, A.; Peimani, M.; Razmandeh, R.; Vala, M.; Shafiee, G.; Rambod, C.; et al. Iran Diabetes Research Roadmap (IDRR) Study: A Preliminary Study on Diabetes Research in the World and Iran. J. Diabetes Metab. Disord. 2017, 16, 9. [CrossRef]
15. Sadeghigolafshanl M, Rejeh N, Heravi- Karimooi M, Tadrisi S D, Yosefi Abdolmaleki E. The effect of model-based self-management program 5A on quality of life of elderly patients with diabetes. Iranian Journal of Nursing Research. 2019; 14(5): 37-44.
16. Mohammadi MH, Yekefallah L, Shahriyari M, Golchin M. Evaluation of Effect physical self care on quality of life in patients with asthma in Alzahra clinic of Esfahan in 1380. Iranian Journal of Nursing and Midwifery Research 2001; 17: 20-9. [Farsi]
17. Kane, E.P.; Collinsworth, A.W.; Schmidt, K.L.; Brown, R.M.; Snead, C.A.; Barnes, S.A.; Fleming, N.S.; Walton, J.W. Improving diabetes care and outcomes with community health workers. Fam. Pract. 2016, 33, 523–528. [CrossRef] [PubMed]
18. Williams, G.C.; McGregor, H.A.; King, D.; Nelson, C.C.; Glasgow, R.E. Variation in perceived competence, glycemic control, and patient satisfaction: Relationship to autonomy support from physicians. Patient Educ. Couns. 2005, 57, 39–45. [CrossRef]
19. Mazloomy Mahmoodabad SS, Rouhani Tonekaboni N, Farmanbar R, Fallahzadeh H, Kamalikhah T. The effect of motivational interviewingbased intervention using self-determination theory on promotion of physical 229 activity among women in reproductive age: A randomized clinical trial. Electron Physician. 2017; 9(5): 4461-4472.
20. Smit ES, Dima AL, Immerzeel SAM, Putte BVD, Williams GC, The Virtual Care Climate Questionnaire: Development and Validation of a Questionnaire Measuring Perceived Support for Autonomy in a Virtual Care Setting. J Med Internet Res. 2017 May; 19(5): e155.
21. Koponen A.M, Simonsen N, Suominen S. Quality of primary health care and autonomous motivation for effective diabetes self-management among patients with type 2 diabetes Health Psychology Open. January-June 2017:1 –9.
22. Self Determination Theory (Online). Available from: http://selfdeterminationtheory.org/health-care-self-determination-theory/ , assessed 7 Aguest 2019.
23. perceived-competence-scales. Available from: selfdeterminationtheory.org/perceived-competence-scales/[updated2019]. Assessed January 13, 2019.
24. Saffari M, Shojaeizadeh D, Ghofranipour F, Haidarnia A, Pakpour- Hajiagha A. Theories, models and methods for health education and health promotion, Tehran, Sobhan publisher, 2nd Edition, 2014.
25. Alavinia S.M et al, National program for prevention and control of type 2 diabetes in urban areas, Tehran, Sepidbarg publishimg, First Edition 2014, P 10, 2012.
26. Delavari A, Alikhani S, Nili S, Birjandi RH, Birjandi F. Quality of care of diabetes mellitus type II patients in Iran. Arch Iran Med. 2009 Sep;12(5):492-5.
27. El Hinkel J, H Chivir K (Translate: Dehghan Naiiery N, Noghabi Asadi A. A, Moosapour Tosroondani M, BRUNNER & SUDDARTH’S, Textbook of Medical-Surgical Nursing, Metabolic and endocrine, Liver, bile, diabetes and endocrine, Jameaenegar publishimg,First Edition 2014, P 120-121.
28. Alwan A, Diabetes, A Bitter Illness, Avvailable from , WHO says that diabetes can be prevented.http://www.whoiran.org/pdffiles/NewsWeek%20%20Diabetes%20a%20bitter%20illness.pdf
29. Koponen A.M, Simonsen N, Suominen S. Quality of primary health care and autonomous motivation for effective diabetes self-management among patients with type 2 diabetes Health Psychology Open. January-June 2017: 1 –9.
30. Koponen A.M, Simonsen N, Suominen S .Determinants of physical activity among patients with type 2 diabetes: the role of perceived autonomy support, autonomous motivation and self-care competence .Psychology, Health & Medicine.2017; 22(3): 332-344.
31. Nouwen, A.Ford, T., Balan, A.T., Twisk, J., Ruggiero, L., White, D. (2011). Longitudinal motivational predictors of dietary self-care and diabetes control in adults with newly diagnosed type 2 diabetes mellitus. Health Psychology, 30, 771- 779. DOI:10.1037/a0024500.
32. Oftedal B, Bru E, Karlsen B, Motivation for diet and exercise management among adults with type 2 diabetes. Scand J Caring Sci; 2011; 25; 735–744.
33. Williams GC , Lynch MF, Mcgregor HA, Ryan RM, Sharp D, Deci EL. Validation of the “Important Other” Climate Questionnaire: Assessing Autonomy Support for Health-Related Change, Families, Systems, & Health. 2006, Vol. 24, No. 2, 179–194.
34. Schmidt K, Gensichen J, Petersen JJ, Szecsenyi J, Walther M, Williams G, Freund T. Autonomy support in primary care--validation of the German version of the Health Care Climate Questionnaire. J Clin Epidemiol. 2012 Feb;65(2):206-11.
35. health-care-climate. Available at: http://selfdeterminationtheory.org/pashealth- care-climate/. Assessed 1 Aguste 2019.
36. Matin H, Nadrian H, Sarbakhsh P, Shaghaghi A, Factorial Structure and Psychometric Analysis of the Persian Version of Perceived Competence Scale for Diabetes (PCSD-P). Behav. Sci. 2019, 9, 50;
37. perceived-competence-scales. Available from: selfdeterminationtheory.org/perceived-competence-scales/[updated2019]. Assessed January 13, 2019.
38. Mohn J, et al. Self-reported diabetes self-management competence and support from healthcare providers in achieving autonomy are negatively associated with diabetes distress in adults with Type 1 diabetes. Diabet Med. 2015;32(11):1513-1419.
39. Garcıa-Perez L.E, Alvarez M, Dilla T, Gil-Guillen V, Orozco-Beltran D, Adherence to Therapies in Patients with Type 2 Diabetes, Diabetes Ther (2013) 4:175–194.
40. Heidari M, Alhani F, Kazemnejad A,Tol A, Moezi F, Assessing the Effect of Educational Program Based on Empowerment Model on HbA1C among Adolescents with Type 1 Diabetes, Health System Research Journal, 8(7); 2012: 1376-1384.
41. Najafipour F et al. Effect of regular exercise training on changes in HbA1c, BMI and VO2max among patients with type 2 diabetes mellitus: an 8-year trial. BMJ Open Diabetes Res Care. 2017; 5(1): e000414. Published online2017 Nov 8. doi: 10.1136/bmjdrc-2017-000414. PMCID: PMC5687538. PMID: 29177050
42. Gopichandran V, Lyndon S, Angel MK, Manayalil BP, Blessy KR, Alex RG, Kumaran V, Balraj V. Diabetes self-care activities: a community-based survey in urban southern India. National Medical Journal of India. 2012 Jan 1;25(1):14.
43. Gaffari-Fam S, Lotfi Y, Daemi A, Babazadeh T, Sarbazi E, Dargahi-Abbasabad G, Abri H. Impact of health literacy and self-care behaviors on health-related quality of life in Iranians with type 2 diabetes: a cross-sectional study. Health and quality of life outcomes. 2020 Dec;18(1):1-9.
44. Health care climate questionnaire available in http://selfdeterminationtheory.org/pas-health-care-climate/
45. Bidadian M, Bahrami Ehsan H, Poursharifi H, Zahraie Sh. Planning and Evaluation of a Predictive Model of Weight Loss in Obese Women. Health Psychology. 2014; 2(4): 22-39.
46. Traina SB, Mathias SD, Colwell HH, Crosby RD, Abraham C. The Diabetes Intention, Attitude, and Behavior Questionnaire: evaluation of a brief questionnaire to measure physical activity, dietary control, maintenance of a healthy weight, and psychological antecedents. Patient Preference and Adherence 2016:10 213 222.
47. Marques M, De Guchta V, Maesa S, Gouveiab M.J, Leal I. Psychometric Properties of the Portuguese Version of the Treatment Self-Regulation Questionnaire for Physical Activity (TSRQ - PA). Psychology, Community & Health, 2012, Vol. 1(2), 212–220.
48. Self Determination Theory (Online). Available from: http://selfdeterminationtheory.org/health-care-self-determination-theory/ , assessed 7 Aguest 2019.
49. Dulmen S.V, Sluijs E, Dijk L.V, Ridder D.D, Heerdink R, Bensing J. Patient adherence to medical treatment: a review of reviews. BMC Health Services Research 2007, 7:55.
50. Mohn J, Graue M, Assmus J, Zoffmann V, Thordarson H, Peyrot M, Rokne B. The effect of guided self-determination on self-management in persons with type 1 diabetes mellitus and HbA1c ≥64 mmol/mol: a group-based randomised controlled trial. BMJ Open 2017;7:e013295.
51. Toobert DJ, Hampson SE, Glasgow RE. The summary of diabetes self-care activities measure: results from 7 studies and a revised scale. Diabetes care. 2000;23(7):943-50

پرسشنامه خود مراقبتی دیابت توبرت وگلاسکو (2002)

 بیمارگرامی:

سوالات زیر درباره فعالیت های خودمراقبتی دیابت شما در طول هفت روز گذشته می باشد،در این سوالات از شما خواسته می شود که درباره تعداد دفعاتی که هر فعالیت خودمراقبتی دیابت را در طول هفت روز گذشته انجام داده اید از عدد صفر تا هفت،یک عدد را انتخاب کنید،بطور مثال چنانچه یک فعالیت را هرگز انجام نداده اید عدد صفر واگر پنج بار انجام داده اید عدد پنج را با علامت × روبه روی هر سوال مشخص کنید.درصورتی که درهفت روز گذشته مشکلی داشتید لطفا به هفت روز قبل از آن که مشکلی نداشتید رجوع کنید                                                                    

دیابت نوع دو به عنوان یکی از چالش برانگیزترین و پرخطرترین بیماریهای مزمن شناخته شـده اسـت. مزمن بودن دیابت و عوارض بالقوه آن اغلب باعث هزینه های مالی زیاد و کاهش کیفیت زندگی میشود و تغییرات مهمی در سبک زندگی برای بیمار و خانواده را به همراه دارد. عدم مراقبت از خود، پایبند نبودن به درمان، خوب کنترل نکردن قند خون منجر به افزایش عوارض ناشی از دیابت، افزایش هزینه های مراقبت و نتیجتاً پیشرفت بیماری می گردد. بنابر مشکلات گفته شده، باید به دنبال راهکارهایی برای کاهش هزینه ها و مشکلات و بهبود ویژگیهای مختلف مبتلایان به دیابت نوع دو بود. از آنجایی که امروزه به برنامه آموزش خودمراقبتی در بیماریهای مزمن از جمله دیابت به عنوان یک رویکرد و سیاستگذاری بهداشتی مناسب جهت کاهش هزینه های پزشکی و روانشناختی نگاه میشود و پژوهش­های بسیار اندکی به بررسی تعیین کننده های رفتارهای خودمراقبتی در بیماران دیابتی بر اساس مدل خودتعیین کنندگی پرداخته و حتی گاهی نتایج پژوهش­ها متفاوت است، این مطالعه با هدف بررسی تعیین کننده های خودمراقبتی بر اساس تئوری خود تعیین­ کنندگی در بیماران دیابت نوع دو مراجعه کننده به کلینیک دیابت بیمارستان خاتم الانبیا(ص) و بوعلی شهرستان زاهدان انجام خواهد شد.

در این مطالعه برای چکاب دوره ای بیماران گرامی آزمایش خون (به مقدار 2 سی سی) گرفته شده وهیچ هزینه ای از بیمار در قبال این آزمایشات گرفته نخواهد شد

خود مدیریتی مؤثر دیابت و ایجاد تغییرات اساسی در رفتارهای فردی ازجمله رعایت رژیم غذایی و افزایش فعالیت فیزیکی، در کاهش بروز عوارض منفی و کنترل هزینه های مراقبت مهم است

ندارد

ندارد

چنانچه در طرح تحقیقاتی اقدام تشخیصی یا درمانی انجام شود، هزینه به عهده مجریان طرح خواهد بود و بیمار هزینه ای را پرداخت نخواهد کرد.

نیاز ندارد

نتایج آزمایشها و روشهای به کار رفته به اطلاع بیمار خواهد رسید و این نتایج بصورت کاملاً محرمانه و صرفاً جهت مقاصد پژوهش به کار خواهد رفت و هویت بیماری وی در چارچوب قانون و جامعه و خانواده محرمانه خواهد ماند.

شماره تلفن تماس مجری طرح جهت پاسخگویی به سوالات شما:

خانم نذری 09154671399

شرکت من در مطالعه کاملاً اختیاری است و آزاد خواهم بود که از شرکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان  که مایل بودم بدون آنکه تغییری در نحوه رفتار پزشک درمانگر یا نحوه درمان و مراقبت از بیماری اینجانب ایجاد شود از پژوهش مذکور خارج شوم.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری یا همکاران طرح موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلان می نمایم. یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن را داشته ام