ارزیابی پاسخ‌های سلولی پس از مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت با نانوذرات اکسید روی و نانوذرات اکسید روی doped شده با مس در مدلهای درون تنی و برون تنی

  از آنجاییکه نانوذرات اکسید روی بصورت خالص و همچنین در ترکیب با سایر مواد، اساس بسیاری از ترکیبات آرایشی بهداشتی ، داروها ، سیمان‌ها و سیلرهای مورد استفاده در پزشکی و دندانپزشکی می باشد ، لذا در این مطالعه بر آن شدیم تا نانوذرات اکسید روی و نانوذرات اکسید روی doped شده با مس را سنتز و در ادامه پاسخ‌های سلولی پس از مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت با این نانوذرات را در سلول‌های انسانی نرمال و نیز در مدل حیوانی مورد ارزیابی قرار دهیم . نانومواد طراحی شده دارای خاصیت حل شدن در بافر بوده و براحتی برای اهداف سلولی و اهداف انیمال استفاده میشوند. این مواد نه تنها در دندانپزشکی بلکه در زمینه های دیگر علوم پزشکی نیز میتوانند کاربرد داشته باشند. لذا بررسی سیستمیک میتواند برای ارزیابی توکسیسیتی بسیار موثر باشد.

Abstract

Since zinc oxide nanoparticles, pure as well as in combination with other materials, are the basis of many cosmetic compounds, drugs, cements and sealers used in medicine and dentistry, therefore, in this study, we decided to use Zinc Oxide and CU-doped Zinc Oxide Nanoparticles. First, we synthesize zinc doped with copper and then evaluate the cellular responses after short-term exposure and long-term exposure to these nanoparticles in human normal cells type as well as in an animal model. The designed nanomaterials have the property of dissolving in the buffer and are easily used for cellular purposes and animal purposes. These materials can be used not only in dentistry but also in other fields of medical science. Therefore, systemic examination can be very effective for evaluating toxicity.

Abstract

Since zinc oxide nanoparticles, pure as well as in combination with other materials, are the basis of many cosmetic compounds, drugs, cements and sealers used in medicine and dentistry, therefore, in this study, we decided to use Zinc Oxide and CU-doped Zinc Oxide Nanoparticles. First, we synthesize zinc doped with copper and then evaluate the cellular responses after short-term exposure and long-term exposure to these nanoparticles in human normal cells type as well as in an animal model. The designed nanomaterials have the property of dissolving in the buffer and are easily used for cellular purposes and animal purposes. These materials can be used not only in dentistry but also in other fields of medical science. Therefore, systemic examination can be very effective for evaluating toxicity.

چکیده

  از آنجاییکه نانوذرات اکسید روی بصورت خالص و همچنین در ترکیب با سایر مواد، اساس بسیاری از ترکیبات آرایشی بهداشتی ، داروها ، سیمان‌ها و سیلرهای مورد استفاده در پزشکی و دندانپزشکی می باشد ، لذا در این مطالعه بر آن شدیم تا نانوذرات اکسید روی و نانوذرات اکسید روی doped شده با مس را سنتز و در ادامه پاسخ‌های سلولی پس از مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت با این نانوذرات را در سلول‌های انسانی نرمال و نیز در مدل حیوانی مورد ارزیابی قرار دهیم . نانومواد طراحی شده دارای خاصیت حل شدن در بافر بوده و براحتی برای اهداف سلولی و اهداف انیمال استفاده میشوند. این مواد نه تنها در دندانپزشکی بلکه در زمینه های دیگر علوم پزشکی نیز میتوانند کاربرد داشته باشند. لذا بررسی سیستمیک میتواند برای ارزیابی توکسیسیتی بسیار موثر باشد.

مقدمه

  اگرچه عدم اطمینان زیادی در مورد خطرات احتمالی محصولات نانوتکنولوژی وجود دارد، اما تلاش برای تجاری‌سازی آنها علی‌رغم عدم اطمینان از پیامدهای آن برای سلامتی و محیط زیست ادامه دارد (1). فناوری نانو به دلیل کاربردهای متعدد در علوم مختلف، یکی از فناوری‌های جدید در تحقیقات نوآورانه است (2).

  اخیرا استفاده از نانوذرات به جای درشت مولکول‌ها  به سرعت در حال افزایش است (3). اثر متقابل نانوذرات با مولکول‌های زیستی تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارند  (4) . نانوذرات بدلیل اندازه بسیار کوچک در حد نانو، بالا بودن نسبت سطح به جرم، توانایی تغییر اندازه در محیط های مختلف   (5)و نیز سطح قابل مدیفیکاسیون کاربردهای متنوعی دارند. از جمله نانوذراتی که اخیرا مورد توجه قرار گرفته‌اند، نانوذرات اکسید روی  و آلیاژهای آن می‌باشند. نانوذرات اکسید روی دارای چندین  خصوصیت قابل توجه از جمله شکاف باند مطلوب، شارژالکترواستاتیک، سطح وسیع و تقویت چرخه اکسیداسیون-احیا هستند (6). این خصوصیات نانوذرات اکسید روی  باعث شده تا  در زمینه زیست پزشکی مانند تصویربرداری سلولی، بیوحسگرها و دارورسانی مورد استفاده قرار گیرند. از آنجاییکه  این نانوذرات سلول‌های سرطانی انسان را به میزان بیشتری نسبت به سلول های نرمال از بین می‌برند، لذا در درمان‌های جدید بدخیمی‌ها مورد توجه زیادی قرار گرفته است (7). خصوصیت سایتوتوکسیک نانوذرات اکسید روی براساس نقش این نانوذرات در تقویت مسیرهای آپوپتوز یا مرگ برنامه ریزی شده سلولی نسبت می‌دهند (8). یافته های اخیر حاکی از این مسئله میباشد که تیمار سلولها با نانوذرات میتواند بر اساس غلظت و مدت زمان تیمار بر مورفولوژی و اتصالات سلولی اثر گذاشته و در دوزهای بالا باعث جدا شدن سلول‌های چسبان از سطح گردد (16).

  یافته‌های اخیر حاکی از این است که اثربخشی و عملکرد نانوذرات اکسید روی را می‌توان با دوپینگ نانوسایز بعضی از بیومولکول‌ها و یون‌های فلزی مانند مس، کرومیوم، آهن و منگنز  بهبود بخشید (9). اما در بین همه dopant ها، دوپینگ اکسید روی با مس به میزان زیادی خصوصیات   نوری، الکتریکی، مغناطیسی، ساختار موفولوژیکی و خصوصیات زیستی نانوذرات اکسید روی را بهبود می‌بخشد (10). در مطالعه اخیر Khan و همکاران نشان دادند که نانوذرات اکسید روی doped شده با مس، سمیت سلولی بیشتری نسبت به نانوذرات اکسید روی بر سلول‌های سرطانی دارد (11) .

  از آنجاییکه نانوذرات اکسید روی بصورت خالص و همچنین در ترکیب با سایر مواد، اساس بسیاری از ترکیبات آرایشی بهداشتی ، داروها ، سیمان‌ها و سیلرهای مورد استفاده در پزشکی و دندانپزشکی می باشد ، لذا در این مطالعه بر آن شدیم تا نانوذرات اکسید روی و نانوذرات اکسید روی doped شده با مس را سنتز و در ادامه پاسخ‌های سلولی پس از مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت با این نانوذرات را در سلول‌های انسانی رده سرطانی و رده نرمال و نیز در مدل حیوانی مورد ارزیابی قرار دهیم . نانومواد طراحی شده دارای خاصیت حل شدن در بافر بوده و براحتی برای اهداف سلولی و اهداف انیمال استفاده میشوند. این مواد نه تنها در دندانپزشکی بلکه در زمینه های دیگر علوم پزشکی نیز میتوانند کاربرد داشته باشند. لذا بررسی سیستمیک میتواند برای ارزیابی توکسیسیتی بسیار موثر باشد.

مروری بر متون و مقالات

Javidi و همکاران (2014) ضمن بر شمردن پاره ای از خصوصیات ترکیبات نانو در دندانپزشکی و همچنین با تاکید بر نیاز به سیلر ها ی با فرمولاسیون جدید که بتواند کارایی بیشتری از خود نشان دهد ، از سیلر که با پودر نانو اکسید روی ساخته شده بود، مطالعه ای تدوین نمودند . ساخت سیلر با استفاده از ژلاتین آزمایشگاهی که در آب مقطر دو بار تقطیر حل شده بود و سپس افزودن مقادیر مناسب از نانو پودر اکسید روی و قرار دادن این مخلوط در دمای 500 و 600 و 700درجه سانتیگراد ادامه یافته و سپس با استفاده از تصویربرداری با اشعه ایکس و تصاویر میکروسپ الکترونیکی ، ساختار ریخت شناسی سیلر در 60 دندان تک ریشه قدامی بررسی گردید. دندان ها به 5 گروه ده تای تقسیم شدند و در دو گروه از دندانها از سیلر های رایج استفاده گردید، سه گروه به  نانو ذرات اکسید روی که به ترتیب در دماهای 500، 600 و 700 درجه سانتیگراد درست شده بودند، اختصاص یافت و گروه آخر به عنوان گروه شاهد مثبت در نظر گرفته شدند . نتایج این مطالعه نشان داد که پودرهای نانو ZnO سنتز شده ، ریزنشت کمتری دارند و آنها را برای استفاده درمان کانال ریشه به عنوان نانو سیلر مناسب می کند. با این وجود ، محققین این مطالعه اعلام نمودند که در این زمینه باید تحقیقات بیشتری باید انجام شود و محدودیت ها و خطرات ناشناخته احتمالی ناشی از استفاده از نانو پودرهای ZnO به عنوان یک ماده پزشکی باید برای تأیید ایمنی آنها در نظر گرفته شود (10).

Versiani و همکاران (2016) آزمایشی را به منظور ارزیابی خواص فیزیکوشیمیایی ذرات نانو اکسید روی در سیلر از نوع گروسمن اضافه شده بود ، طراحی و اجرا نمود. بدین منظور به جای اکسید روی از نانو ذرات اکسید روی به مقادیر ( با اندازه  متوسط 20 نانومتر) در مقادیر 25%،50%،75و 100%در سیلر گروسمن استفاده نمودند. و ویژگی های آن شامل : زمان ست کردن، حلالیت ،تغییرات ابعادی، میزان اوپک بودن به رادیوگرافی بر اساس معیارهای موسسه استاندارد ملی آمریکا و جامعه دندانپزشکی آمریکا مورد ارزیابی قرار گرفت .نتایج این تحقیق بطور کلی نشان داد که نانو ذرات روی توانسته اند زمان ست کردن کاهش دهند و نانو ذرات اکسید روی که به مقدار 25% جایگزین اکسید روی شده ، توانسته اند ،خواص فیزیکوشیمیائی سیلر گروسمن را با توجه به معیار های ANSI/ADA بهبود بخشند (49).

Javidi و همکاران (2017)با  هدف مطالعه آزمایشگاهی بررسی سمیت سلولی یک نوع از سیلر نانو روی-اکسید اوژنول (NZOE) بر روی فیبروبلاست های لثه انسانی (HGFs) در مقایسه با Pulpdent (سیلر ZOE) و AH-26 (سیلر مبتنی بر رزین) ، مطالعه ای را انجام دادند. آنان به یادآوری این نکته که مواد پر کننده کانال ریشه برای به حداقل رساندن خطر عفونت و بهبود بافت های اطراف اپیکال استفاده می شود ، به این نکته بسیار مهم اشاره می کنند که از آنجا که این مواد می توانند با بافتهای اطراف تماس داشته باشند ، باید سمی و غیر سرطان زا باشند. تماس با بافتها ممکن است به دلیل پر شدن بیش از حد ، اکستروژن یا نشت مواد قابل نفوذ به بافتهای اطراف پری-رادیکولار رخ دهد. هنگامی که این اتفاق افتاد ، منطقه آسیب دیده دچار التهاب و تخریب می شود که ممکن است منجر به حساسیت و درد شود. بنابراین ، هنگامی که سیلر جدید کانال ریشه معرفی می شود ، باید از نظر سمیت سلولی احتمالی مورد ارزیابی قرار گیرد. طبق داده های آنها ، تمام عصاره های رقیق شده (تا 32 برابر) Pulpdent ، AH-26 و NZOE به دست آمده بلافاصله پس ازست کردن ، دارای اثر سمیت سلولی بودند. این یافته مجدداً گزارشهای قبلی در مورد سمیت سلولی طبقات مختلف سیلرهای کانال ریشه را پشتیبانی می کند. در مرحله بعدی ، سیلرها بلافاصله در محیط کشت قرار گرفتند و انکوباسیون  به مدت 24 ساعت انجام شد تا اطمینان حاصل شود که همه عوامل سمی در عصاره آزاد می شوند. در مقام مقایسه ، در بین هر سه سیلر ، AH-26 بالاترین و NZOE کمترین سمیت سلولی را داشتند. نتایج مطالعه حاضر نشان داد که نانو ذره بکار رفته در این تحقیق (NZOE) که در آزمایشگاه سنتز شده ، سمیت سلولی کمتری بر روی فیبروبلاست های لثه در مقایسه با سیلرهای Pulpdent و AH-26 نشان می دهد. بنابراین ، این پتانسیل را دارد که به عنوان یک ماده جدید پر کننده کانال ریشه در اندودنتیک در نظر گرفته شود. قبل از اینکه سیلر NZOE برای کاربردهای بالینی توصیه شود ، مطالعات بیشتری پیشنهاد می شود(65).

مطالعه Tabari و همکاران به بررسی بررسی pH و فعالیت ضد میکروبی خمیرهای نانوذرات اکسید روی با یا بدون هیدروکسید کلسیم (CH) پرداخت. داروهای زیر مورد ارزیابی قرار گرفتند:

microparticulate ZnO + polyethylene glycol (PEG) 400; nanoparticulate ZnO + PEG 400; PEG 400; CH + microparticulate ZnO + PEG 400 and CH + nanoparticulate ZnO + PEG 400

فعالیت ضد میکروبی علیه Enterococcus faecalis (ATCC-9212)، Candida albicans (ATCC-10231)، Pseudomonas aeruginosa (ATCC-27853)، Staphylococcus aureus (ATCC-6538) و Kocuria rhizophila (ATCC-9341) تعیین شد. بالاترین مقادیر pH برای CH+ZnO، و نانوذرات ZnO پس از 12 ساعت و 21 روز (05/0>p) مشاهده شد. داروی CH+ZnO باعث مهار رشد بیشتر در برابر P. aeruginosa و کمتر در برابر E. faecalis شد. خمیرهای هیدروکسید کلسیم زمانی که با اکسید روی میکرو یا نانوذرات مرتبط باشند، pH و فعالیت ضد میکروبی بالاتری دارند (66).

Sharen و همکاران (2017) به این نکته اشاره می نمایند که نانوتکنولوژی با سرعت در دندانپزشکی در حال توسعه و پیشرفت است و در مقاله مروری خود کاربردهای متعدد مواد نانو را در بخش های مختلف دندانپزشکی با استناد به مقالات متعدد و گزارش های علمی بیان می دارند . در این مقاله بیشتر روی نقاط قوت نانومواد تاکید شده و محدودیت ها و نقاط ضعف نانومواد اشاره نشده است (36) .

مطالعه ی Gutiérrez و همکاران (2019) نشان داد که افزودن نانوذرات اکسید روی و مس برای سیستم های چسبنده  متداول یونیورسال در غلظت های . 5/0.2درصد وزنی ، یک روش عملی برای ارائه خواص ضد میکروبی و همچنین بهبود و تثبیت سطح رزین-عاج است و بدون هیچ گونه خطرات بیولوژیکی قابل توجه، افزودن نانوذرات اکسید روی و مس بر خواص مکانیکی رزینها تاثیرگذار است .همچنین در این مطالعه به بررسی ویژگی های مکانیکال و بیولوژیک ادهزیوهای حاوی نانوپارتیکل های ZnO/Cu پرداخته شد و نتایج، افزایش خواص فیزیکال و کاهش حلالیت را نشان داد(46).

۱. میزان بقای سلولهای تیمار شده با غلظت‌های مختلف نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت در مقایسه با هم و نیز گروه کنترل چقدر است؟

۲. آیا تمامیت و یکپارچگی غشا در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت در مقایسه با  هم و نیز گروه کنترل تغییر میکند ؟

۳. آیا مورفولوژی سلولی در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت در مقایسه با هم و نیز با گروه کنترل تغییر میکند ؟

۴. آیا قدرت کلنی زایی در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه بلند مدت در مقایسه با هم و نیز با گروه کنترل تغییر میکند ؟

۵. آیا میزان آسیب به ساختار  DNA در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت در مقایسه با هم و نیز با گروه کنترل تغییر میکند ؟

۶. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی  بر سطح سرمی نیتروژن اوره خون در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۷. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی کراتینین در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۸. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۹. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی آلانین آمینوترانسفراز (ALT) در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۱۰. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر فعالیت کاتالاز  CATسرمی در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۱۱. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر فعالیت سوپراکسید دیسموتاز SOD  سرم در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۱۲. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی مالوندآلدئید MDA در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

۱۳. آیا غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر بافت کلیه و کبد در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل اثر معنادار دارد؟

تعیین و ارزیابی پاسخ‌های سلولی پس از مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت با نانوذرات اکسید روی و نانوذرات اکسید روی doped شده با مس  ‌در مدلهای برون تنی و درون تنی

۱. تعیین و مقایسه میزان بقای سلولهای تیمار شده با غلظتهای مختلف نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت در مقایسه با هم و نیز گروه کنترل

۲. تعیین و مقایسه تمامیت و یکپارچگی غشا در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و مواجهه بلند مدت در مقایسه با  هم و نیز گروه کنترل

۳. تعیین و مقایسه مورفولوژی سلولی در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت در مقایسه با هم و نیز با گروه کنترل

۴. تعیین و مقایسه قدرت کلنی زایی در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه بلند مدت در مقایسه با هم و نیز با گروه کنترل

۵. تعیین و مقایسه‌ی اثرات نانوذرات بر میزان آسیب DNA در سلولهای تیمار شده با غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی در مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت در مقایسه با سلولهای تیمار نشده

۶. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی نیتروژن اوره خون در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۷. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی کراتینین در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۸. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۹. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی آلانین آمینوترانسفراز (ALT) در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۱۰. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر فعالیت کاتالاز  CATسرمی در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۱۱. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر فعالیت سوپراکسید دیسموتاز SOD  سرم در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۱۲. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر سطح سرمی مالوندآلدئید MDA در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

۱۳. تعیین و مقایسه اثرات غلظت غیر سمی نانوذرات زینک اکساید، نانوذرات زینک اکساید doped شده با مس و زینک اکساید معمولی بر بافت کلیه و کبد در رتهای تیمار شده در مقایسه با گروه کنترل

استفاده از نانوذرات برای اراده خدمات درمانی نظیر دندانپزشکی

پزشکان ، دندانپزشکان ، دستیاران و دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی، مراکز درمانی، دانشگاه ها

مراکز تحقیقاتی و شرکتهای دانش بنیان

نانوذرات: نانوذره^[1] ، ذره‌ای است که ابعاد آن در حدود ۱ تا ۱۰۰ نانومتر باشد. مواد با مقیاس نانو که به روش های مختلف نانوتکنولوژی سنتز شده و با میکروسکوپ الکترونی،زتاسایزر ....  ارزیابی میشوند. این مواد قابلیت عبور از غشای سلولها را دارند. بعلاوه نسبت سطح به حجم بالا و قابلیت مدیفیکاسیون سطحی امکان لود کردن انواع مولکولها و ترکیبات را روی نانومواد میسر میسازد. نانوذرات علاوه‌بر نوع فلزی، عایقها و نیمه هادی‌ها، نانوذرات ترکیبی نظیر ساختارهای هسته‌لایه را نیز در بر می‌گیرند. همچنین نانوکره‌ها، نانومیله‌ها، و نانوفنجان‌ها تنها اشکالی از نانو ذرات در نظر گرفته می‌شوند. نانوذرات در اندازه‌های پایین نانوخوشه به حساب می‌آیند. نانوبلورها و نقاط‌کوانتومی نیمه‌هادی نیز زیرمجموعه نانوذرات هستند.

میزان بقای سلولی: میزان بقای سلولی به روش­ غیرمستقیم MTT (3-(4,5)-dimethylthiazol-2-yl)-2,5-diphenyltetrazolium bromide)( برای بررسی تکثیر و بقای سلول­ها استفاده میشود که در سال ۱۹۸۳ توسط Mossman معرفی گردید. اساس این روش مبتنی بر فعالیت میتوکندری می­ باشد. فعالیت میتوکندریایی در سلول­های زنده به صورت پایدار است و بنابراین افزایش یا کاهش تعداد سلول­های زنده به صورت خطی با فعالیت میتوکندری در ارتباط می­ باشد. رنگ تترازولیموم MTT در سلول­های فعال (به لحاظ متابولیکی)، إحیا می­ شود. دهیدروژنازهای میتوکندریایی در سلول­های زنده، حلقۀ تترازولیوم را شکسته و با تولید NADH و NADPH منجربه تشکیل رسوب نامحلول ارغوانی رنگ به نام فورمازان می­شوند. این رسوب می­تواند توسط ایزوپروپانول یا دی متیل سولفواکسید^[2] حل شود. از سوی دیگر، سلول­های مرده، چنین توانایی را نداشته و بنابراین سیگنالی را نشان نمی­ دهند. در این روش، تشکیل رنگ به عنوان نشانگر سلول­های زنده مورد استفاده قرار می ­گیرد. شدت رنگ تولید شده، در طول موج 540 تا 630 نانومتر اندازه­ گیری می­ شود و به طور مستقیم با تعداد سلول­های زنده متناسب است.

درصد یکپارچگی غشا: غشای پلاسمایی^[3]  یا غشای سلولی ^[4]غشای زیستی متشکل از دو لایه فسفولیپیدی میباشد که به عنوان مرز میان اندامک‌های درون‌سلولی عمل کرده و محافظت از سلول را برعهده دارد. غشای یاخته جانوری شامل دو لایه فسفولیپیدی (فسفو لیپید ها یک سر و دم دارند دم ان اب گریز و سر ان آن اب دوست است) همراه با کلسترول و پروتئین‌های درون پوسته‌ای یا سطح پوسته‌ای می‌باشد. رفت‌وآمد مواد به داخل و خارج یاخته از طریق مجراهای غشای سلول انجام می‌شود. از بین رفتن این غشای آسیب‌پذیری یاخته را سبب می‌شود. تیمار سلول با مواد دارویی میتواند تمامیت و یکپارچگی غشا را از بین ببرد. این فرآیند به روشهای مختلف رنگ آمیزی غشا ارزیابی میشود.

موفولوژی سلول و چسبندگی با سطح: کشت سلول به فرایند کشت سلولهای پروکاریوتی یا یوکاریوتی در یک محیط کشت، گفته‌می‌شود. این اصطلاح بیشتر در مورد کشت سلولهای جانداران  کاربرد دارد. در این فرایند سلولها در محیط آزمایشگاهی^[5] و تحت شرایط کنترل شده رشد داده می‌شوند. اکثر سلولها برای رشد به یک سطح یا یک بستر مصنوعی (کِشت چسبنده یا تک لایه) نیاز دارند. در حالی که برخی دیگر توان رشد به صورت شناور آزاد در محیط کشت را دارند. سلولها چسبنده با ایجاد زوایدی به سطح فلاسک متصل شده و شکل کروی خود را از دست میدهند. این اتصالات برای رشد و بقای سلولها ضروری میباشد. تیمار سلول با مواد دارویی میتواند قابلیت اتصالی غشا را از بین ببرد. این فرآیند زیر میکروسکوپ قابل ارزیابی میباشد.

قدرت کلنی زایی سلول: یک کلنی^[6]، متشکل از دو یا چندین سلول است که با هم و در ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر زندگی می‌کنند یا به یکدیگر وابسته هستند. این ارتباط معمولاً برای منافع متقابل میباشد. این مجموعه خوشه‌ای از سلول‌های یکسان (کلن) بر روی سطح (یا درون) یک محیط جامد است که معمولاً از یک سلول واحد مشتق می‌شود. برای ارزیابی میزان بقای سلول بعد از تیمار بلند مدت حداقل اندازه کلنی ۵۰-۲۵ سلول / کلنی در نظر گرفته میشود. هر سلول اتصال مستقیم با حداقل دو سلول دارد). تعداد کلنی هایی که پس از تیمار بوجود میایند Plating efficiency  یا راندمان کشت نامیده میشود. راندمان کشت با تقسیم تعداد کلنیهای تشکیل شده بر تعداد سلولهای اولیه شده به درصد محاسبه میشود.

آسیب DNA:  DNAسلول، پیوسته در معرض فشار فیزیکی و شیمیایی قرار دارد که می‌توانند به آن آسیب برسانند و موجب جهش در آن شوند اما سلول‌ها، مکانیسم‌های ترمیم بی‌شماری نیز دارند که به آنها امکان می‌دهد آسیب‌های DNA را بلافاصله پس از رخ دادن، ترمیم کنند. گاهی اوقات به خاطر بروز خطا یا عدم شناسایی ضایعات DNA، روند ترمیم با شکست رو به رو می‌شود. چنین شرایطی می‌تواند به جهش‌هایی منجر شود که دلیل بروز سرطان هستند.

تحلیلی

رده سلولی سالم 

مدل حیوانی

ول پلیت های 96 خانه که در هر چاهک تعداد مشخصی سلول بر اساس نوع تست قرار دارند .

بخش حیوانی که شامل 32 موش صحرایی نر بالغ Sprague-Dawley از مرکز آزمایشگاه حیوانات دانشگاه علوم پزشکی زابل خریداری میشوند.

در این مطالعه مطابق با بند 12 روش اجرا 4 گروه درمانی خواهیم داشت که در هر گروه 8 موش قرار خواهد گرفت انتخاب تعداد 32 موش برای هر گروه درمانی بر اساس مقالات پیشین بوده که بتوان بر روی نتایج به دست آماده آنالیز آماری انجام داد.

خرید رده  سلولی

خرید حیوانات

انجام آزمایشات سلولی-مولکولی

انجام مطالعات حیوانی و آنالیز آماری

(آزمایشات بصورت تکرار سه گانه انجام میشود و میانگین حاصله مورد آنالیز آماری قرار میگیرد.

۱. سنتز نانوذرات

- نانوذرات اکسید روی

سنتز نانو ذرات اکسیدروی به روش همرسوبی:

برای سنتز نانوذرات اکسید روی ابتدا مقدار 400 گرم استوکیومتری از استات روی (استات روی دو آبه (CH₃COO)₂Zn.2H₂O)  ( Merck ، آلمان ) را در 5 لیتر آب دی یونیزه با مقاومت اسمی 8/0 اهم حل می کنیم . به منظور جلوگیری از رشد ذرات از یک ممانعت کننده پلیمری دارویی با مجوز بهداشت و ساخت شرکت کیمی دارو تهران به نام پلی ونیل پیرولیدون ( (C₆H₉NO)n ، ره آورد دارو ، ایران )استفاده خواهد شد. این پلیمر تا 20 درصد وزنی به سیستم افزوده شده و توسط هموژنایزری با دور 10000 دور بر دقیقه حل می گردد . سپس از محلول یک ملار هیدروکسید سدیم جهت افزایش pH استفاده خواهد شد. سرعت هموژنایزر در حدود 5000 دور در دقیقه در نظر گرفته می شود . با افزودن قطره قطره محلول هیدروکسید سدیم pH( NaOH / Merck ، آلمان )  محلول به 8 می رسد . با شروع واکنش به تدریج لخته های سفیدرنگی از ذرات اکسیدروی نمایان می شود . نمونه پس از یک ساعت نگهداری در دمای℃ 85 با استفاده از سانترفیوژ با دور 4500 دور بر دقیقه سه بار شست و شو داده شده تا اضافات پلیمری از سیستم سنتز خارج شوند. سپس جهت جلوگیری از آگلومره شدن و ضد عفونی شدن ذرات به آنها مخلوطی از ایزوپروپانول و اتانول ( Merck / آلمان ) اضافه می نماییم  و در انتها نمونه در دمای℃ 60 به مدت یک روز خشک می گردد . برای سنتز نمونه دوپ شده با مس نیز همین روند عینا تکرار می شود  با این تفاوت که مقدار نیم درصد وزنی مس از پیشماده نیترات مس آبدار ( نیترات مس سه آبه / Cu(NO₃)₂ 3H₂O، Merck ، آلمان ) به مرحله انحلال استات روی افزوده می شود . در این مرحله مدت هم زدن برای انحلال به 5 دقیقه کاهش می یابد  زیرا به دلیل وجود محلول اشباع از روی احتمال روسوب فلز مس احیا شده بر روی پره های استیل هموژنایزر وجود خواهد داشت. بقیه مراحل دوبار تکرار می شوند . رنگ نمونه در این حالت کمی سفید مایل به خاکستری خواهد بود.

در ادامه برای ضدعفونی بهتر ذرات اکسید روی از امواج ماورای بنفش استفاده می گردد. در این روش نمونه به مدت 5 ساعت در مقابل یک لامپ یا قدرت 15 وات و طول موج 254 نانومتر قرار می گیرند تا همه ذرات به صورت کامل استریل شوند.

۳- کشت سلول

  بر اساس مطالعات قبلی رده سلولی انسانی شامل سلولهای فیبروبلاست:^[1]

فیبروبلاست نرمال  با منشا ریه (MRC-5, ATCC: CCL-171,NCBI: C125)

و یا فیبروبلاست نرمال  با منشا  لثه (HGF1-PI1, ATCC: CRL-2014, NCBI: C165,

از بانک سلولی پاستور در محیط DMEM ,یا RPMI (14) حاصل از پاساژ ۷-۳ (13) با ۱٪ پنی سیلین-استرپتومایسین^[2] و  ۱۰-۵٪ سرم جنین گاوی^[3] در دمای ۳۷ درجه با غلظت ۵٪ CO2 و رطوبت ۹۵٪ در فلاسک کشت داده می‌شوند.

۴- آماده‌کردن غلظت‌های نانوذرات

  چند دقیقه قبل از تیمار سلول‌ها، سوسپانسیون نانوذرات با غلظت ۱و ۱۰و ۵/۱۷و ۲۵و ۵۰ و ۱۰۰میکروگرم بر میلی لیتر محیط کشت، بواسطه‌ی هم زدن با سونیکاتور^[4] و یا با شیکر به مدت ۵ دقیقه و با غلظت‌های مختلف تهیه می‌شود. (برای بررسی احتمال به هم چسبیدن ذرات در سوسپانسیون، قطر هیدرودینامیک نانوذرات در صورت امکان می‌تواند بوسیله‌ی ^[5]DLS بررسی ‌شود) (15).

۵. بررسی اثرات نانوذرات

۱-۵- ارزیابی میزان بقای سلولی به روش MTT

  رده سلولی نرمال انسانی  در پلیت‌های ۹۶ چاهک با تراکم ۱۰۰۰۰ سلول در هر چاهک و با  ۱۰۰ میکرولیتر محیط کشت کامل، به مدت ۲۴ ساعت کشت داده می‌شوند. سپس ۱۰۰ میکرولیتر محیط کشت با غلظت‌های مختلفی از نانوذرات شامل صفر، ۱، ۱۰ ، ۱۷.۵ ، ۲۵ ،۵۰ و ۱۰۰ میکروگرم/میلی لیتر به چاهک‌ها اضافه می‌شود (13). بعد از ۲۴ و ۷۲ ساعت انکوباسیون محیط کشت حذف شده و محلول MTT با حجم ۱۰۰ میکرولیتر و غلظت mg/ml PBS ۵ به هر چاهک اضافه می‌شود. انکوباسیون برای ۴ ساعت در ۳۷ درجه انجام شده بعد از حذف MTT،^[6]DMSO ۱۰۰ میکرولیتر اضافه می‌شود. سپس میزان جذب نوری در طول موج ۵۷۰ نانومتر خوانش می‌شود (16).

میزان بقا بر اساس فرمول زیر محاسبه میشود (17):

Cell viability (%) = (OD_sample- OD_medium)/(OD_control- OD_medium)

 تیمارها در هر غلظت بصورت سه تایی انجام می‌شود (12).

۲-۵ توزیع مکانی داخل سلولی نانوذرات

سلولها در پتری دیش‌های 100 cm2 با تراکم 8.0 × 10⁵ در دیش به مدت 48 ساعت کشت داده می‌شوند. در ادامه با نانوذرات به مدت ۲۴ ساعت تیمار می‌شوند. بعد از شستشو و آبگیری، سلول ها در رزین قرار می‌گیرند. اسلایدهایی با ضخامت ۸۰نانومتر تهیه و بعد از رنگ آمیزی با اورانیل استات و سیترات، با میکروسکوپ الکترونی و یا ICP-MS بررسی می‌شوند (۲۰).

۳-۵- ارزیابی تغییرات مورفولوژی سلولی با سطح بعد از مواجه با نانوذرات و نیز تمامیت غشا سلول با روش لاکتات دهیدروژناز

  سلولها در پلیت ۹۶ خانه چسبان ریخته شده و ۲۴ ساعت اجازه داده می شود تا سلولها به کف پلیت متصل شوند. سپس سلولها با غلظت‌ غیر سمی بر حسب میکروگرم/میلی لیتر تیمار شده و پس از ۲۴ و ۷۲ ساعت مورفولوژی سلولها توسط میکروسکوپ معکوس (invert) مورد ارزیابی قرار گرفته و تغییرات مورفولوژیک توسط یک دوربین دیجیتال ثبت خواهد شد.

  (16).

برای ارزیابی تمامیت غشا سوپرناتانت محیط کشت با کیت آنالیز می‌شود. آنزیم لاکتات دهیدروژناز، فرآیند اکسیداسیون لاکتات به پیروات را توام با احیای NAD+ به NADH کاتالیز می‌کند. میزان احیای NAD+ بطور مستقیم با میزان فعالیت آنزیم لاکتات دهیدروژناز محیط کشت در ارتباط می‌باشد. سپس با دستگاه الیزا در طول موج ۳۲۰ نانومتر، جذب نوری اندازه گیری می‌شود [20].

۶. ارزیابی اثرات مواجهه نانوذرات بر قدرت تکثیر سلول و کلنی زایی به روش ارزیابی تشکیل کلنی^[7] (18, 19)

  به طور خلاصه، سلول ها با غلظت ۱۰۰ سلول در چاهک، در پلیت ۱۲ چاهکی اضافه میشوند. هر چاهک حاوی ۱ میلیتر محیط کامل میباشد. بعد از حداقل ۴ ساعت انکوباسیون (میتواند بر اساس نوع سلول به ۲۴ ساعت نیز افزایش یابد)، چسبندگی سلولها به سطح زیر میکروسکوپ بررسی میشوند. در ادامه سلولها با PBS شسته شده و در ۱.۵ میلی لیتر محیط کشت حاوی غلظت غیر سمی بر حسب میکروگرم/میلی لیتر به مدت ۱۰ روز قرار میگیرند. (یک کلنی به عنوان حداقل ۵۰ کلون از یک سلول تعریف می شود.) در پایان تیمار، محیط کشت برداشته شده و پس از شستشو با PBS ، کلنی ها با متانول  و یا فرمالدهید در دمای پایین به مدت ۵ دقیقه فیکس، و با کریستال ویولت به مدت ۲۰ دقیقه در دمای ۳۷ درجه رنگ آمیزی میشوند. بعد از شستشو با آب مقطر یا PBS ، کلنی ها زیر میکروسکوپ معکوس (invert) مورد ارزیابی و شمارش قرار گرفته و توسط یک دوربین دیجیتال ثبت خواهد شد. (برای ارزیابی میزان بقای سلول بعد از تیمار بلند مدت حداقل اندازه کلنی ۵۰-۲۵ سلول / کلنی در نظر گرفته میشود. هر سلول اتصال مستقیم با حداقل دو سلول دارد). تعداد کلنی هایی که پس از تیمار بوجود میایند Plating efficiency یا راندمان کشت نامیده میشود. راندمان کشت با تقسیم تعداد کلنیهای تشکیل شده بر تعداد سلولهای اولیه شده به درصد محاسبه میشود. تیمارها در هر غلظت بصورت سه تایی انجام می‌شود (14, 16).

۷. ارزیابی اثرات مواجهه نانوذرات بر زنجیره DNA

 به دلیل حساسیت بیشتر، تست ارزیابی H2AX با کیت و به روش کالریمتریک الیزا مطابق روش استفاده شوه توسط سرگزی و همکاران (23و24) استفاده میشود. ارزیابی میزان فسفریلاسیون H2AX در سل لاین های سرطانی A549 و نرمال فیبروبلاستی پس از ۱۲، ۲۴ و ۴۸ ساعت انکوباسیون با نانوذرات انجام میشود.

۸- بخش کار روی حیوانات

32 موش صحرایی نر بالغ Sprague-Dawley (میانگین وزن 250-300 گرم) از مرکز آزمایشگاه حیوانات دانشگاه علوم پزشکی زابل خریداری میشوند. موش ها در اتاق استاندارد در درجه حرارت (23 درجه سانتیگراد) و چرخه های طبیعی روشنایی/تاریکی و در تهویه مناسب نگهداری می شوند. اتاق حیوانات دسترسی رایگان به آب لوله کشی و رژیم غذایی مناسب در طول آزمایش دارند. تجویز داروی خوراکی و هندلینگ حیوانات با رعایت

دستورالعمل مراقبت و استفاده از جوندگان آزمایشگاهی بر اساس گایدلاین انتشارات NIH (شماره 85-23) انجام میشود.

۱-۸- قبل از گاواژ، حیوانات به طور تصادفی به دو گروه مساوی تقسیم میشوند: گروه کنترل (بدون مداخله) و گروه تیمار که بصورت وریدی نانوذره با دوز غیر سمی نانوذرات بر حسب میکروگرم بر میلی لیتر  دریافت میکنند(19). بعد از 12 ساعت، نمونه خون جمع آوری شده از قلب سانتریفیوژ میشود تا سرم جدا شود.

۲-۸- ارزیابی پارامترهای شیمیایی

سطح سرمی BUN (نیتروژن اوره خون) و کراتینین با توجه به دستورالعمل کیت اندازه گیری میشود. تمام تجزیه و تحلیل های بیوشیمیایی با استفاده از آنالیز کننده Selectra Pro M ، (Vital Scientific ،

هلند) انجام میشود. برای ارزیابی سطح سرمی آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) و آلانین آمینوترانسفراز

سطوح (ALT) از روش رنگ سنجی استفاده میشود. فعالیت آنزیم های آنتی اکسیدان درون زا نظیر فعالیت کاتالاز  CATدر سرم و بافت کبدی از طریق روش گوتی ( 20) اندازه گیری میشود. سوپراکسید سرم فعالیت دیسموتاز SOD در نمونه های سرم با استفاده از روش توصیف شده توسط Sun و همکاران ، با برخی تغییرات اندازه گیری میشود 21) .

۳-۸- ارزیابی پراکسیداسیون لیپیدی

بررسی سطح مالوندآلدئید MDA در کلد ب روش Ohkawa و همکاران انجام میشود( 22).

۴-۸- ارزیابی هیستوپاتولوژیک

بعد از تیمار رتها با نانوذرات، بیهوشی با پنتوباربیتول انجام شده و بعد از کشتن رتها، بافت کلیه و کبد برای ارزیابی های بافت شناسی استخراج و پردازش میشوند. فیکساسیون در بافر فرمالین به مدت دو روز انجام میشود. در ادامه نمونه های پارافینی تهیه و رنگ آمیزی هماتوکسیلین ائوزین  و ارزیابی زیر میکروسکوپ نوری انجام میشود.

هر تست بصورت تکرار سه تایی انجام میشود و میانگین حاصله مورد آنالیز آماری قرار میگیرد. داده ها به صورت میانگین ± انحراف معیار بیان می‌شوند. برای تجزیه و تحلیل آماری، گروههای تیمار و کنترل مقایسه می‌شوند. بدین منظور تجزیه و تحلیل  t-test برای مقایسه دو گروه، آنالیز واریانس یک طرفه One-way ANOVA  برای مقایسه‌ی میانگین بیش از دو گروه، و در ادامه تست  Post-hoc tokey برای مقایسه میانگین گروهها بصورت دو به دو استفاده میشود. داده ها با نرم افزار SPSS ورژن ۲۳  آنالیز می‌شود. برای رسم نمودار از نرم افزار Graphpad prism استفاده می‌شود.

p <0.05 یابرابر 0.05 از نظر آماری نشانگر معنی دار بودن اختلاف در بین گروهها است.

بندهای 1تا6دفترچه راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی عضو و بافت انسانی در جمهوری اسلامی ایران رعایت می‌شود.

1- پژوهشگر باید به این امر مهم توجه داشته باشد که بافت‌ها و اعضای مورد استفاده، دارای منشأ انسانی‌اند و کرامت انسانی اقتضا می‌کند که جمع‌آوری، نگه‌داری، استفاده و نابودسازی آن‌ها توأم با رعایت ملاحظات و شؤون مرتبط باشد.

2- از اجزای بدنی دارای منشأ انسانی باید تنها در پژوهش‌هایی استفاده شود که اهداف ارزشمندی را در راستای مبارزه با بیماری‌ها و ارتقای سلامت انسان‌ها دنبال می‌کنند.

3- تمامی پژوهش‌ها بر روی عضو و بافت انسانی، پیش از اجرا، باید مورد تأیید کمیته‌ی اخلاق در پژوهش مرتبط قرار گیرد. کمیته‌ی اخلاق در پژوهش حق دارد که در تمامی مراحل پژوهش بر آن نظارت داشته باشد. پژوهشگران باید در این زمینه با کمیته‌ی اخلاق در پژوهش همکاری کنند.

4- رضایت آگاهانه‌ی فرد دهنده‌ی عضو یا بافت، یا جانشین قانونی او، شرط اساسی در تأیید اخلاقی هر پژوهش بر روی عضو و بافت انسانی است. رضایت‌نامه باید با رعایت تمامی اصول مرتبط تهیه و هنگام ارسال طرح‌نامه برای تصویب، به آن پیوست شده باشد.

5- در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه از دهنده‌ی نمونه‌ی ذخیره‌شده یا جانشین قانونی او امکان‌پذیر نباشد، به‌شرط وجود رضایت کلی اولیه بر استفاده‌ی پژوهشی، در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق در پژوهش می‌توان از آن نمونه برای پژوهش استفاده کرد. در چنین مواردی باید از نمونه‌هایی استفاده شود که به ‌نحو برگشت‌ناپذیر بی‌نام ‌شده باشد. ‌

6- پژوهشگر باید از اعضاء و بافت‌هایی که به منظور پژوهش در اختیار او قرار می‌گیرد استفاده‌ی بهینه کرده، از هدر رفتن آن‌ها جلوگیری کند.

راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی عضو و بافت انسانی در جمهوری اسلامی ایران (کدهای 1 و 2و 3و 8)

1- پژوهشگر باید به این امر مهم توجه داشته باشد که بافت‌ها و اعضای مورد استفاده، دارای منشأ انسانی‌اند و کرامت انسانی اقتضا می‌کند که جمع‌آوری، نگه‌داری، استفاده و نابودسازی آن‌ها توأم با رعایت ملاحظات و شؤون مرتبط باشد.

2- از اجزای بدنی دارای منشأ انسانی باید تنها در پژوهش‌هایی استفاده شود که اهداف ارزشمندی را در راستای مبارزه با بیماری‌ها و ارتقای سلامت انسان‌ها دنبال می‌کنند.

3- تمامی پژوهش‌ها بر روی عضو و بافت انسانی، پیش از اجرا، باید مورد تأیید کمیته‌ی اخلاق در پژوهش مرتبط قرار گیرد. کمیته‌ی اخلاق در پژوهش حق دارد که در تمامی مراحل پژوهش بر آن نظارت داشته باشد. پژوهشگران باید در این زمینه با کمیته‌ی اخلاق در پژوهش همکاری کنند.

8- پژوهشگر باید از اعضاء و بافت‌هایی که به منظور پژوهش در اختیار او قرار می‌گیرد استفاده‌ی بهینه کرده، از هدر رفتن آن‌ها جلوگیری کند

راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش‌های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی  در جمهوری اسلامی ایران (کدهای 1و 3و 4 و 5 و 9 و 11 و 28 و 29و 30 و 31)

1-هدف اصلی هر پژوهش‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

3-پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای  آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.

4-مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

5-قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات  اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌ها و تامین سلامت آن‌ها انجام گیرد.

9-در پژوهش‌های پزشکی که ممکن است به محیط زیست آسیب برسانند، باید احتیاط‌های لازم در جهت حفظ و نگهداری و عدم آسیب رسانی به محیط ریست انجام گیرد.

11-کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.   

28- پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29-نحوه‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌ی  پژوهش باشد.

30-گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31-روش پژوهش نباید با ارزش‌های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

بر اساس گایدلاین اخلاقی تمام ملاحظات اخلاقی در نگهداری و کار با حیوانات آزمایشگاهی در تمام مراحل:

• نگهداری
• تیمار
• نمونه گیری رعایت میشود.

بالارفتن روز افزون قیمت مواد لازم برای کشت و تستها و نیز مواد مصرفی

۱.خرید سریعتر مواد مورد نیاز

۲. استفاده از مواد جایگزین

(لازم به ذکر است با توجه به هزینه مواد و در دسترس بودنشان و نیز رده های سلولی، هر کدام از روشها و مواد و رده های سلولی در صورت عدم دسترسی و یا عدم امکان انجام، با روش، مواد و سلول هم ارز جایگزین میشود)

ارزیابی پاسخ‌های سلولی پس از مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت با نانوذرات اکسید روی و نانوذرات اکسید روی doped شده با مس در مدلهای درون تنی و برون تنی

1.           Becker S. Nanotechnology in the marketplace: how the nanotechnology industry views risk. Journal of nanoparticle research. 2013;15(5):1-13.

2.           Shukla S, Jadaun A, Arora V, Sinha RK, Biyani N, Jain V. In vitro toxicity assessment of chitosan oligosaccharide coated iron oxide nanoparticles. Toxicology reports. 2015;2:27-39.

3.           Dechsakulthorn F, Hayes A, Bakand S, Joeng L, Winder C. In vitro cytotoxicity assessment of selected nanoparticles using human skin fibroblasts. 2008.

4.           Neagu M, Piperigkou Z, Karamanou K, Engin AB, Docea AO, Constantin C, et al. Protein bio-corona: critical issue in immune nanotoxicology. Archives of toxicology. 2017;91(3):1031-48.

5.           Piperigkou Z, Karamanou K, Engin AB, Gialeli C, Docea AO, Vynios DH, et al. Emerging aspects of nanotoxicology in health and disease: from agriculture and food sector to cancer therapeutics. Food and Chemical Toxicology. 2016;91:42-57.

6.           MJ, Alhadlaq HA, Alshamsan A, Khan MM, Ahamed M. Aluminum doping tunes band gap energy level as well as oxidative stress-mediated cytotoxicity of ZnO nanoparticles in MCF-7 cells. Scientific reports. 2015;5(1):1-16.

7.           Premanathan M, Karthikeyan K, Jeyasubramanian K, Manivannan G. Selective toxicity of ZnO nanoparticles toward Gram-positive bacteria and cancer cells by apoptosis through lipid peroxidation. Nanomedicine: Nanotechnology, Biology and Medicine. 2011;7(2):184-92.

8.           Boroumand Moghaddam A, Moniri M, Azizi S, Abdul Rahim R, Bin Ariff A, Navaderi M, et al. Eco-friendly formulated zinc oxide nanoparticles: induction of cell cycle arrest and apoptosis in the MCF-7 cancer cell line. Genes. 2017;8(10):281.

9.           Khan S, Noreen F, Kanwal S, Hussain G. Comparative synthesis, characterization of Cu-doped ZnO nanoparticles and their antioxidant, antibacterial, antifungal and photocatalytic dye degradation activities. Dig J Nanomater Biostruct. 2017;12(3):877-89.

10.         Saleh R, Djaja NF. Transition-metal-doped ZnO nanoparticles: synthesis, characterization and photocatalytic activity under UV light. Spectrochimica Acta Part A: Molecular and Biomolecular Spectroscopy. 2014;130:581-90.

11.         Khan SA, Noreen F, Kanwal S, Iqbal A, Hussain G. Green synthesis of ZnO and Cu-doped ZnO nanoparticles from leaf extracts of Abutilon indicum, Clerodendrum infortunatum, Clerodendrum inerme and investigation of their biological and photocatalytic activities. Materials Science and Engineering: C. 2018;82:46-59.

12.         Ottoni CA, Maria DA, Gonçalves PJRdO, De Araújo WL, De Souza AO. Biogenic Aspergillus tubingensis silver nanoparticles’ in vitro effects on human umbilical vein endothelial cells, normal human fibroblasts, HEPG2, and Galleria mellonella. Toxicology research. 2019;8(6):789-801.

13.         Zane A, Zuo R, Villamena FA, Rockenbauer A, Foushee AMD, Flores K, et al. Biocompatibility and antibacterial activity of nitrogen-doped titanium dioxide nanoparticles for use in dental resin formulations. International journal of nanomedicine. 2016;11:6459.

14.         Gellein K, Hoel S, Gellein K, Hoel S, Evje L, Syversen T. The colony formation assay as an indicator of carbon nanotube toxicity examined in three cell lines. Nanotoxicology. 2009;3(3):215-21.

15.         Lin W, Xu Y, Huang C-C, Ma Y, Shannon KB, Chen D-R, et al. Toxicity of nano-and micro-sized ZnO particles in human lung epithelial cells. Journal of Nanoparticle Research. 2009;11(1):25-39.

16.         Coccini T, Manzo L, Bellotti V, De Simone U. Assessment of cellular responses after short-and long-term exposure to silver nanoparticles in human neuroblastoma (SH-SY5Y) and astrocytoma (D384) cells. The Scientific World Journal. 2014;2014.

17.         Ryu JH, Lee S, Son S, Kim SH, Leary JF, Choi K, et al. Theranostic nanoparticles for future personalized medicine. Journal of controlled release. 2014;190:477-84.

18.         Puck TT, Marcus PI. Action of x-rays on mammalian cells. Journal of Experimental Medicine. 1956;103(5):653-66.

19.         Herzog E, Casey A, Lyng FM, Chambers G, Byrne HJ, Davoren M. A new approach to the toxicity testing of carbon-based nanomaterials—the clonogenic assay. Toxicology letters. 2007;174(1-3):49-60.

20. L. Goth, Clin. Chim. Acta 196 (1991) 143.

21. Y. Sun, L.W. Oberley, Y. Li, Clin. Chem. 34 (1988) 497.

22. R. Ogura, T. Sakanashi, O. Nagata, M. Sugiyama, K. Kajiyama, T. Nakagawa, G. Shin, T. Hidaka, Kurume Med. J. 34 (1987) 53.

23. Sargazi S, Moudi M, Kooshkaki O, Mirinejad S, Saravani R. Hydro-alcoholic extract of Achillea Wilhelmsii C. Koch reduces the expression of cell death-associated genes while inducing DNA damage in HeLa cervical cancer cells. Iranian Journal of Medical Sciences. 2020 Sep;45(5):359.

24. Sargazi S, Kooshkaki O, Reza JZ, Saravani R, Jaliani HZ, Mirinejad S, Meshkini F. Mild antagonistic effect of Valproic acid in combination with AZD2461 in MCF-7 breast cancer cells. Medical Journal of the Islamic Republic of Iran. 2019;33:29.

منابع بخش مرور متون

1.         Fonseca DA, Paula AB, Marto CM, Coelho A, Paulo S, Martinho JP, et al. Biocompatibility of Root Canal Sealers: A Systematic Review of In Vitro and In Vivo Studies. Materials (Basel). 2019;12(24).

2.         Yamaguchi M, Noiri Y, Itoh Y, Komichi S, Yagi K, Uemura R, et al. Factors that cause endodontic failures in general practices in Japan. BMC Oral Health. 2018;18(1):70.

3.         Hülsmann M. Prevention and management of problems during root canal treatment–A problem-based approach to root canal treatment. Part II. ENDO (Lond Engl). 2016;10(3):141-51.

4.         Vertucci FJ. Root canal anatomy of the human permanent teeth. Oral Surg Oral Med Oral Pathol. 1984;58(5):589-99.

5.         Chen Z. [Difficulties and misunderstandings of root canal filling]. Hua Xi Kou Qiang Yi Xue Za Zhi. 2017;35(3):232-8.

6.         de Chevigny C, Dao TT, Basrani BR, Marquis V, Farzaneh M, Abitbol S, et al. Treatment outcome in endodontics: the Toronto study--phase 4: initial treatment. J Endod. 2008;34(3):258-63.

7.         Kawashima N, Wadachi R, Suda H, Yeng T, Parashos P. Root canal medicaments. Int Dent J. 2009;59(1):5-11.

8.         Ling J. [Difficulties in controlling root canal infection and a new concept of three-dimensional root canal preparation]. Hua Xi Kou Qiang Yi Xue Za Zhi. 2013;31(3):221-4.

9.         Martin H. Cleanliness, disinfection, and sterilization of the root canal. Curr Opin Dent. 1991;1(6):734-6.

10.      Javidi M, Zarei M, Naghavi N, Mortazavi M, Nejat AH. Zinc oxide nano-particles as sealer in endodontics and its sealing ability. Contemp Clin Dent. 2014;5(1):20-4.

11.      Ashraf H, Najafi F, Heidari S, Yadegary Z, Zadsirjan S. Cytotoxicity of Two Experimental Epoxy Resin-Based Sealers. Iran Endod J. 2018;13(2):257-62.

12.      صفری س, پریرخ م, گرجستانی ه, قهرمان ا, ترابی م. فراوانی انواع درمان بازسازی تاج به دنبال درمان ریشه دندان های خلفی در شهر کرمان. مجله دانشگاه علوم پزشکی کرمان. 1395;23(4):-.

13.      Kim SY, Kim KJ, Yi YA, Seo DG. Quantitative microleakage analysis of root canal filling materials in single-rooted canals. Scanning. 2015;37(4):237-45.

14.      Lee M, Winkler J, Hartwell G, Stewart J, Caine R. Current trends in endodontic practice: emergency treatments and technological armamentarium. J Endod. 2009;35(1):35-9.

15.      Viapiana R, Guerreiro-Tanomaru J, Tanomaru-Filho M, Camilleri J. Interface of dentine to root canal sealers. J Dent. 2014;42(3):336-50.

16.      Komabayashi T, Colmenar D, Cvach N, Bhat A, Primus C, Imai Y. Comprehensive review of current endodontic sealers. Dent Mater J. 2020;39(5):703-20.

17.      Araki K, Suda H, Spångberg LS. Indirect longitudinal cytotoxicity of root canal sealers on L929 cells and human periodontal ligament fibroblasts. J Endod. 1994;20(2):67-70.

18.      Wilson AD, Mesley RJ. Zinc oxide-eugenol cements. 3. Infrared spectroscopic studies. J Dent Res. 1972;51(6):1581-8.

19.      Civjan S, Brauer GM. PHYSICAL PROPERTIES OF CEMENTS, BASED ON ZINC OXIDE, HYDROGENATED ROSIN, O-ETHOXYBENZOIC ACID, AND EUGENOL. J Dent Res. 1964;43:281-99.

20.      Spangberg L, Langeland K. Biologic effects of dental materials. 1. Toxicity of root canal filling materials on HeLa cells in vitro. Oral Surg Oral Med Oral Pathol. 1973;35(3):402-14.

21.      Sargenti A. Debate on N2: is N2 an acceptable method of treatment? Trans Int Conf Endod. 1973;5(0):176-95.

22.      Oswald RJ, Cohn SA. Systemic distribution of lead from root canal fillings. J Endod. 1975;1(2):59-63.

23.      FDA explains status of N2 material. J Am Dent Assoc. 1992;123(7):236-7.

24.      Cohen T, Gutmann JL, Wagner M. An assessment in vitro of the sealing properties of Calciobiotic Root Canal Sealer. Int Endod J. 1985;18(3):172-8.

25.      Staehle HJ, Spiess V, Heinecke A, Müller HP. Effect of root canal filling materials containing calcium hydroxide on the alkalinity of root dentin. Endod Dent Traumatol. 1995;11(4):163-8.

26.      Cox CF, Suzuki S. Re-evaluating pulp protection: calcium hydroxide liners vs. cohesive hybridization. J Am Dent Assoc. 1994;125(7):823-31.

27.      Gandolfi MG, Siboni F, Botero T, Bossù M, Riccitiello F, Prati C. Calcium silicate and calcium hydroxide materials for pulp capping: biointeractivity, porosity, solubility and bioactivity of current formulations. J Appl Biomater Funct Mater. 2015;13(1):43-60.

28.      Paula-Silva FW, Ghosh A, Arzate H, Kapila S, da Silva LA, Kapila YL. Calcium hydroxide promotes cementogenesis and induces cementoblastic differentiation of mesenchymal periodontal ligament cells in a CEMP1- and ERK-dependent manner. Calcif Tissue Int. 2010;87(2):144-57.

29.      Lindqvist L, Otteskog P. Eugenol: liberation from dental materials and effect on human diploid fibroblast cells. Scand J Dent Res. 1980;88(6):552-6.

30.      Zhou H-m, Shen Y, Zheng W, Li L, Zheng Y-f, Haapasalo M. Physical properties of 5 root canal sealers. Journal of endodontics. 2013;39(10):1281-6.

31.      Berg JH, Croll TP. Glass ionomer restorative cement systems: an update. Pediatr Dent. 2015;37(2):116-24.

32.      Ogasawara T, Yoshimine Y, Yamamoto M, Akamine A. Biocompatibility of an experimental glass-ionomer cement sealer in rat mandibular bone. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod. 2003;96(4):458-65.

33.      Camilleri J, Gandolfi M, Siboni F, Prati C. Dynamic sealing ability of MTA root canal sealer. International endodontic journal. 2011;44(1):9-20.

34.      Vitti RP, Prati C, Silva EJNL, Sinhoreti MAC, Zanchi CH, e Silva MGdS, et al. Physical properties of MTA Fillapex sealer. Journal of endodontics. 2013;39(7):915-8.

35.      Carrotte P. Endodontics: Part 8. Filling the root canal system. Br Dent J. 2004;197(11):667-72.

36.      Sharan J, Singh S, Lale SV, Mishra M, Koul V, Kharbanda P. Applications of Nanomaterials in Dental Science: A Review. J Nanosci Nanotechnol. 2017;17(4):2235-255.

37.      Zakrzewski W, Dobrzynski M, Dobrzynski W, Zawadzka-Knefel A, Janecki M, Kurek K, et al. Nanomaterials Application in Orthodontics. Nanomaterials (Basel). 2021;11(2).

38.      Song W, Ge S. Application of Antimicrobial Nanoparticles in Dentistry. Molecules. 2019;24(6).

39.      Venugopal J, Prabhakaran MP, Low S, Choon AT, Zhang YZ, Deepika G, et al. Nanotechnology for nanomedicine and delivery of drugs. Curr Pharm Des. 2008;14(22):2184-200.

40.      Shrestha A, Kishen A. Antibacterial Nanoparticles in Endodontics: A Review. J Endod. 2016;42(10):1417-26.

41.      Veerapandian M, Yun K. Functionalization of biomolecules on nanoparticles: specialized for antibacterial applications. Appl Microbiol Biotechnol. 2011;90(5):1655-67.

42.      Said HM, Bakar WZ, Farea M, Husein A. The effect of different sealer placement techniques on sealing Ability: An in vitro study. J Conserv Dent. 2012;15(3):257-60.

43.      AlShwaimi E, Bogari D, Ajaj R, Al-Shahrani S, Almas K, Majeed A. In Vitro Antimicrobial Effectiveness of Root Canal Sealers against Enterococcus faecalis: A Systematic Review. J Endod. 2016;42(11):1588-97.

44.      Kontakiotis EG, Wu MK, Wesselink PR. Effect of sealer thickness on long-term sealing ability: a 2-year follow-up study. Int Endod J. 1997;30(5):307-12.

45.      Schäfer E, Bering N, Bürklein S. Selected physicochemical properties of AH Plus, EndoREZ and RealSeal SE root canal sealers. Odontology. 2015;103(1):61-5.

46.      Gutiérrez MF, Alegría-Acevedo LF, Méndez-Bauer L, Bermudez J, Dávila-Sánchez A, Buvinic S, et al. Biological, mechanical and adhesive properties of universal adhesives containing zinc and copper nanoparticles. J Dent. 2019;82:45-55.

47.      Hamann C, Rodgers PA, Alenius H, Halsey JF, Sullivan K. Cross-reactivity between gutta-percha and natural rubber latex: assumptions vs. reality. J Am Dent Assoc. 2002;133(10):1357-67.

48.      Shantiaee Y, Maziar F, Dianat O, Mahjour F. Comparing microleakage in root canals obturated with nanosilver coated gutta-percha to standard gutta-percha by two different methods. Iran Endod J. 2011;6(4):140-5.

49.      Versiani MA, Abi Rached-Junior FJ, Kishen A, Pécora JD, Silva-Sousa YT, de Sousa-Neto MD. Zinc Oxide Nanoparticles Enhance Physicochemical Characteristics of Grossman Sealer. J Endod. 2016;42(12):1804-10.

50.      Kaur A, Shah N, Logani A, Mishra N. Biotoxicity of commonly used root canal sealers: A meta-analysis. J Conserv Dent. 2015;18(2):83-8.

51.      Karimi M, Ezzati M, Akbari S, Lejbini MB. ZnO microparticles, ZnO nanoparticles and Zn0. 9Cu0. 1O nanoparticles toward ethanol vapor sensing: A comparative study. Current Applied Physics. 2013;13(8):1758-64.

52.      Wang T, Zhang D, Sun D, Gu J. Current status of in vivo bioanalysis of nano drug delivery systems. J Pharm Anal. 2020;10(3):221-32.

53.      Renugalakshmi A, Vinothkumar TS, Kandaswamy D. Nanodrug delivery systems in dentistry: a review on current status and future perspectives. Curr Drug Deliv. 2011;8(5):586-94.

54.      Sousa MGC, Maximiano MR, Costa RA, Rezende TMB, Franco OL. Nanofibers as drug-delivery systems for infection control in dentistry. Expert Opin Drug Deliv. 2020;17(7):919-30.

55.      Xu L, Wang YY, Huang J, Chen CY, Wang ZX, Xie H. Silver nanoparticles: Synthesis, medical applications and biosafety. Theranostics. 2020;10(20):8996-9031.

56.      Ghaffari H, Tavakoli A, Moradi A, Tabarraei A, Bokharaei-Salim F, Zahmatkeshan M, et al. Inhibition of H1N1 influenza virus infection by zinc oxide nanoparticles: another emerging application of nanomedicine. Journal of biomedical science. 2019;26(1):1-10.

57.      Verma A, Gautam SP, Bansal KK, Prabhakar N, Rosenholm JM. Green nanotechnology: advancement in phytoformulation research. Medicines. 2019;6(1):39.

58.      Ahmadi Shadmehri A, Namvar F, Miri H, Yaghmaei P, Nakhaei Moghaddam M. Assessment of antioxidant and antibacterial activities of Zinc Oxide nanoparticles, Graphene and Graphene decorated by Zinc Oxide nanoparticles. International Journal of Nano Dimension. 2019;10(4):350-8.

59.      Kasraei S, Sami L, Hendi S, AliKhani M-Y, Rezaei-Soufi L, Khamverdi Z. Antibacterial properties of composite resins incorporating silver and zinc oxide nanoparticles on Streptococcus mutans and Lactobacillus. Restorative dentistry & endodontics. 2014;39(2):109-14.

60.      Khatami M, Varma RS, Heydari M, Peydayesh M, Sedighi A, Agha Askari H, et al. Copper oxide nanoparticles greener synthesis using tea and its antifungal efficiency on Fusarium solani. Geomicrobiology Journal. 2019;36(9):777-81.

61.      Guerreiro-Tanomaru JM, Pereira KF, Nascimento CA, Bernardi MI, Tanomaru-Filho M. Use of nanoparticulate zinc oxide as intracanal medication in endodontics: pH and antimicrobial activity. Acta Odontol Latinoam. 2013;26(3):144-8.

62.      Schmalz G, Hickel R, van Landuyt KL, Reichl FX. Nanoparticles in dentistry. Dent Mater. 2017;33(11):1298-314.

63.      Versiani MA, Abi Rached-Junior FJ, Kishen A, Pécora JD, Silva-Sousa YT, de Sousa-Neto MD. Zinc oxide nanoparticles enhance physicochemical characteristics of Grossman sealer. Journal of endodontics. 2016;42(12):1804-10.

64.      Baghdadi I, AbuTarboush BJ, Zaazou A, Skienhe H, Özcan M, Zakhour M, et al. Investigation of the structure and compressive strength of a bioceramic root canal sealer reinforced with nanomaterials. J Appl Biomater Funct Mater. 2021;19:22808000211014747.

65.      Javidi M, Zarei M, Omidi S, Ghorbani A, Gharechahi M, Shayani Rad M. Cytotoxicity of a New Nano Zinc-Oxide Eugenol Sealer on Murine Fibroblasts. Iran Endod J. 2015;10(4):231-5.

66.      Tabari M, Samadi F, Hosein-Khani P, Mir APB, Karimi VS. Evaluation of physical properties of nano-ZOE: A scanning electronic microscope (SEM) study. Indian Journal of Dentistry. 2013;4(2):77-82.

67.      Javidi M, Zarei M, Akhoundzade L, Bagheri H, Gharechahi M. Comparison of Dimensional Changes of NanoZnO with Pulp Dent and AH26. Journal of Mashhad Dental School. 2019;43(4):331-43.

ندارد