این مطالعه به بررسی تاثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت دهانی و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن می پردازد مراقبت دهانی در این بیماران از اهمیت فوق العاده ای بر خوردار است . بدین منظور بعد از ارزیابی وضعیت دهان و دندان با شاخص استاندارد و اعمال معیار های ورود مداخله انجام خواهد شدکه برای گروه مداخله سه جلسه اموزشی مراقبتی با تاکید بر مراقبت دهان انجام خواهد شد  . در طی دوره رادیوتراپی بیماران هفتگی پی گیری می شوند  و در پایان هفته ششم  پی گیری مجددا وضعیت دهان و دندان بیماران با معیار های استاندار ارزیابی خواهد شد.

 This study investigates the effect of educational-care intervention on oral mucositis and dry mouth related to radiotherapy in patients with head and neck cancer. Oral care is extremely important in these patients, for this purpose , after evaluating the condition of the mouth and teeth with a standard index and applaying the entry criteria , the intervention will be carried out and for the intervention group, 3care training sessions will be conducted with an emphasis on oral care . During the course of radiotherapy , patients are followed up weekly and the end of the 6 week of follow-up,the condition of the mouth and teeth of the patients will be evaluated with standard criteria. 

سرطان در اثر رشد غیر طبیعی سلول ایجاد میشود که میتواند منجر به انتشار یا تهاجم به سایر قسمت های بدن (متاستاز) شود (1). سرطان بعد از بیماری های قلبی عروقی دومین عامل شایع مرگ و میر در آمریکا و سومین علت مرگ در ایران است اگر سرعت شیوع سرطان به همین نحو افزایش یابد ، بنا به تخمین سازمان ملل از هر 5 نفر 1 نفر حتما به یکی از اشکال سرطان مبتلا می گردد(2). یکی از سرطان های شایع  سرطان سر و گردن میباشد به طوریکه به عنوان هفتمین سرطان شایع جهان با عود 5 ساله ،10 تا 50 درصد مشاهده می شود در واقع این سرطان به هرنوع بدخیمی منشا گرفته از پوست، حفره ی بینی ، سینوس های پارانازال، حفره ی دهان ، غدد بزاقی ، حلق و حنجره اطلاق میگردد(3). اگرچه مطالعات کوهورت گذشته نگر نشان داده که افراد جوانتر نیز در معرض ابتلا به سرطان سرو گردن هستند اما HNSCC  [1]معمولا در افراد میانسال و مسن ایجاد می شود (4). به طوریکه  سالانه بیش از 550000 مورد ابتلا به آن در سراسر جهان شناسایی می شوند (2). در کشور ما ایران، با توجّه به عدم وجود سیستم جامع ثبت سرطان، آمار دقیقی درمورد شیوع کلّی سرطان و نیز میزان بروز سرطانها ی سر و گردن وجود ندارد، ولی براساس گزارش ثبت موارد سرطان وزارت بهداشت در سال 2014 ،در بسیاری از استانها سرطان سر وگردن جزو 10 سرطان شایع مردان به شمار میرود.(5) و میزان درگیری مردان بالاتر از زنان میباشد.85 درصد از افراد مبتلا به سرطان سر وگردن، سابقه مصرف دخانیات و به ویژه سیگار را دارند.جویدن تنباکو و مصرف الکل نیز احتمال ابتلا به سرطان حفره ی دهانی را افزایش میدهد (6) .سرطان سر و گردن یکی از آسیب زاترین انواع سرطان ها هستند زیرا برجنبه های ضروری زندگی مانند گفتار ، بلع و غذاخوردن تاثیر می گذارد(7). شیمی درمانی و پرتودرمانی در اکثر سرطان‌های بدخیم به عنوان درمان اصلی یا کمکی بکار می‌روند که دارای عوارض مختلفی از جمله تخریب سلول‌های اپیتلیال شده که شایع‌ترین شکل آن موکوزیت می‌باشد. سایر عوارض ایجاد شده به دنبال درمان های سرطان را می‌توان به ناباروری(8)، سرکوب سیستم ایمنی، اختلالات دستگاه گوارش(9)، کم خونی(10)، نئوپلاسم ثانویه(11) و ... اشاره کرد. موکوزیت نوعی التهاب دردناک و زخم مخاطی است که دستگاه گوارش فوقانی را تحت تاثیر قرار می‌دهد(12). موکوزیت دهانی یک عارضه شایع و در بسیاری از موارد ناتوان کننده در درمان سرطان می‌باشد(13). شیوع موکوزیت حدودا 80-100% در شیمی درمانی با دوز بالا، 40% در دوز استاندارد و 10-15% در دوزهای پایین درمان گزارش شده است(14،13). موکوزیت بعنوان یکی از عوارض کموتراپی و رادیوتراپی منجر به اختلال کیفیت زندگی، کاهش کیفیت تغذیه و ایجاد درد در دهان می‌شود که نهایتاً بیمار را مجبور به استفاده از داروهای مسکن می‌کند. موکوزیت دردناک ممکن است منجر به عدم پذیرش درمان شده و پروگنوز را شدیداً کاهش دهد(16،15).در درمان بیماران با سرطان‌های سر و گردن بر خلاف بسیاری ازانواع دیگر سرطان از درمان هم‌زمان شیمی‌درمانی و رادیوتراپی استفاده می‌شود لذا انتظار می رود عوارض ضمن درمان تشدید شود. ناگفته نماند که درمان‌های ترکیبی براساس نوع تومور، اندازه، مرحله و در جه آن می‌باشد. رادیوتراپی با مداخله در مواد هسته‌ای لازم جهت تولید مثل و بقای سلول موجب تخریب سلول‌های نئوبلاستیک و سالم می‌شود وازآن‌جا که سلول‌ها با تکثیر سریع‌تر نسبت ‌به اثرات مخرب اشعه حساس ترند بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند در شیمی‌درمانی هم اثرات بیشتر بر روی سلول‌ها با قدرت تکثیر بالا می‌باشد لذا هم زمانی این دو روش درمان می تواند به شدت بر روی سلول  طبیعی با رشد سریع تاتیر مخرب بر جای گذارد زمانی که  حفره ی دهانی در محدوده ی در مان قرار می گیرد می تواند  دچار عوارض متعدد دهانی گردد(17). مطالعه مصلایی و همکاران (2002 ) نشان داد که استفاده از رژیم شیمی‌درمانی شامل سیس پلاتین و ۵ فلوئواوراسیل به همراه پرتودرمانی باعث افزایش میزان پاسخ به درمان و کاهش موارد عود در تومورهای سر و گردن می‌شود(18) ولیکن علی‌رغم تأثیرات درمانی رادیوتراپی تقریباً در تمامی بیماران تحت اشعه درمانی که دهان در محدوده درمان قرار دارد موکوزیت و سایر مشکلات دهانی از جمله خشکی دهان به چشم می‌خورد. بنابراین دهان محل شایع بروز عوارض درمان این نوع سرطان محسوب می‌شود هر چند عوارض دهانی در درمانهای سرطان به خوبی مشهود است اما نوع ان در رادیوتراپی علاوه بر موزکوزیت ، خشکی دهان می باشد که معمولا به دلیل اسیب غدد بزاقی و از بین رفتن این غدد ضمن درمان ایجاد می شود(19،20،21،22،23) خشکی دهان یکی از آزاردهنده‌ترین عوارض رادیوتراپی می‌باشند بسیاری از منابع تأکید دارند عوارض حادی که به‌ دنبال رادیوتراپی ایجاد می‌شود خصوصاً درگیری غدد بزاقی( کاهش بزاق و تغییرات در ترکیب بزاق) تأثیر بر روی حس چشایی( کاهش حس چشایی) ، پوسیدگی دندان و تغییرات پریودنتال را موجب می شود(3،6،19،25،24). درواقع زروستومیا احساس خشکی دهان است که می‌تواند به اختلال عملکرد غدد بزاقی مربوط باشد(18). معمولاً به‌دنبال آن حساسیت به مزه‌ها نیز کاهش می‌یابد اختلالات چشایی ناشی از رادیوتراپی به ۲ علت مستقیم( ناشی از آسیب به جوانه‌های چشایی) و غیرمستقیم( به‌علت کاهش بزاق و عفونت ثانویه) تقسیم می‌شوند که اغلب به‌آهستگی و طی ماه‌ها بهبود می‌یابد ولی ممکن است تغییرات پایداری را به ‌دنبال داشته باشد(3،18،24). اترات ناشی از ماهیت بیماری از یک طرف و تاتیر درمانهای سرطان از طرف دیگر تهدیدی جدی برای سلامت بیمار محسوب می شود(26). لذا برای پیشگیری یا کاهش عوارض دهانی همکاری نزدیک بین کادر درمان از جمله پرستاران ، پزشک و دندانپزشک الزامی است. مو کوزیت و خشکی مخاط دهان و حلق سبب اختلال در خوردن، نوشیدن، بلع و صحبت کردن می‌شود به‌ نحوی که در موارد شدید حتی بیمار مجبور به تغذیه از طریق کاتتر بینی_ معده می‌شود مطالعات نشان می دهد که  ۲۰ تا ۳۰ درصد بیماران دچار درجاتی از عوارض شدید خواهند شد. که در بسیاری موارد از دید پزشک و کادر درمان دور می ماند  این مجموعه بر توان جسمی و روحی بیماران اثرات جبران‌ناپذیری می‌گذارد(26،27). از طرف دیگر مطالعه ی ترابی پاریزی و همکاران ( 2019)نشان داد که آموزش مؤثری در ارتباط با عوارض اشعه درمانی خصوصاً خشکی دهان وجود ندارد در مطالعه آنان سطح آگاهی بیماران در سطح قابل ‌قبولی قرار نداشت(2). لذا لزوم پرداختن به برنامه‌های آموزشی جهت بالا بردن توانایی و مهارت بیماران به منظور پذیرش و تطابق با اشعه درمانی و عوارض جانبی آن احساس می شود لذا اتخاذ تدابیری در زمینه کنترل و مدیریت وعوارض بیماری و درمان بیماران ضروری است(2،3،27). توجه به بهداشت دهان و معاینات دهان و دندان قبل ار رادیو تراپی الزامی است چرا که پوسیدگی دندان ها و موکوزیت می تواند  با شروع رادیو تراپی عوارض شدیدی از جمله استئونکروز فک را موجب شود یکی از الزامات شروع رادیو تراپی در بیماران برای پیشگیری از این عارضه درمان دندان های پوسیده و یا حتی کشیدن انهاست  (8،25) به‌ نظر می‌رسد داشتن یک سطح اطلاعات پایه از وضعیت دهان قبل از شروع رادیوتراپی ضروری است چرا که این بررسی ها قبل از اقدامات درمانی می تواند دانسته های ضروری از وضعیت دهان بیمار را در اختیار کادر درمان قرار دهد تا بتوان رادیو تراپی را شروع کرد ودر صورت بروز این عوارض با اطمینان بیشتری در مورد  تاتیر رادیوتراپی بر مخاط دهان قضاوت کرد. لذا  لزوم توجه به دهان و انجام مداخلات لازم به منظور رفع یا کاهش عوارضی همچون خشکی دهان و موکوزیت بسیار با اهمیت است بدین ترتیب آموزش به این بیماران در خصوص مدیریت این عوارض و پیشگیری و تخفیف آن‌ها ضروری به‌ نظر می‌رسد چراکه باعث بهبود وضعیت سلامت و افزایش اعتماد به‌ نفس گشته که خود می تواند موجب ارتقاء کیفیت زندگی گردد. با توجه به نیازهای آموزشی و مراقبتی بیماران مبتلا به سرطان‌های سر و گردن و همچنین با توجه به این مهم که این نوع سرطان از شایع‌ترین انواع سرطان‌ها در کشور محسوب می‌شود بنابراین توجه ویژه به این گروه از بیماران از اهمیت خاص برخوردار است اجرای برنامه های اموزشی و ارایه مراقبت با کیفیت به این بیماران از اولویت های مهم در پرستاری از بیماران مبتلا به سرطان محسوب می شود. نتایج مطالعات نشان می دهد، پایبند بودن بیماران به رفتارهای مراقبتی علاوه بر پیشگیری از تشدید علائم، در کاهش مرگ و میر بیماران و احساس سلامت بیشتر، تأثیرگذار است(28،29). نتایج مطالعه شهسواری و همکاران (2015) نشان داد، آموزش مراقبتی منجر به افزایش و ارتقا کیفیت زندگی بیماران می‌شود. همچنین بیان داشتند که افزودن آموزش مراقبت از خود به مراقبت‌های روتینی که توسط پرستاران به بیماران ارائه می‌شود میتواند بر نتایج درمانی تاثیر بگذارد و اهمیت نقش پرستاران را برجسته کند(30). از این رو، ضرورت ارتقای توانایی خودمراقبتی از طریق آموزش به بیمار و اهمیت نقش پرستاران در مدیریت عوارض و پیشگیری از آنها غیر قابل انکار است. زیرا یکی از اصول پرستاری در رابطه با مراقبت و درمان بیماران، آموزش مراقبتی توسط پرستاران می‌باشد (31) با توجه به اینکه یکی از وظایف و نقش مهم پرستاران، آموزش به بیمار است، این نکته اهمیت بیشتری پیدا می‌کند به نحوی که اگر بیمار در رابطه با بیماری و فرآیند مراقبتی خود، اطلاعات دریافت کند تمایل بیشتری برای مشارکت در مراقبت‌های مورد نیاز پیدا خواهد کرد. از طرفی بیمار می‌تواند بر اساس آموزش‌های دریافتی در بیمارستان و پس از ترخیص با رعایت برخی از نکات در فرآیند بهبودی خود و تسریع آن مشارکت کند. لذا لزوم آموزش برخی از راهکارهای مناسب برای مقابله با عوارض بیماری و مدیریت آن‌ها ضروری به‌نظر می‌رسد با توجه به مطالب فوق پژوهشگر بر آن شد تا به بررسی تأثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن مراجعه کننده به بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1401-1402 بپردازد.

مرور متون :

جهت بررسی متون مرتبط با موضوع پژوهش، جستجو با واژه های فارسی شامل سرطان سروگردن—موکوزیت  -خشکی دهان _ مداخله ی آموزشی_مراقبتی و با کلید واژه های

Xerostomia- Mucositis -care educational intervention – Radiation therapy-Head and neck cancer

در محدوده سال ها 2000تا 2022و بانک های اطلاعاتی   Iran Medex ,Magiran ،SID ،IranDoc ، Pubmed ،Ovid, Science direct  انجام شد و مقالات مرتبط مورد بررسی قرار گرفت. سپس مقالاتی که بیشترین تناسب و ارتباط با موضوع مورد پژوهش داشتند انتخاب شده که در اینجا ارائه می گردند.

مقالات داخلی:

1. اونق و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به خشکی دهان متعاقب رادیوتراپی سرطانهای سرو گردن انجام دادند. در این مطالعه ی توصیفی_ تحلیلی 44 بیمار مبتلا به سرطانهای سرو گردن که دچار خشکی دهان بودند انتخاب شده و مورد مطالعه قرار گرفتند.جهت جمع آوری داده ها از پرسشنامه های کیفیت زندگی استفاده کردند. نتایج مطالعه ی آنان نشان داد که بیشترین امتیاز کیفیت زندگی در مردان و افراد دارای تحصیلات راهنمایی و کمترین در افراد بیسواد مشاهده شد. محققان در پایان نتیجه گرفتند که خشکی دهان ثانویه به رادیوتراپی باعث کاهش کیفیت زندگی بیماران میشود که عوامل مختلفی ازجمله افزایش سن، جنس مونث و تحصیلات کم با این روند کاهشی در ارتباط است(3).
2. ملانیا و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان اثر خشکی دهان و هیپوسالیویشن بر کیفیت زندگی بیماران دریافت کننده ی شیمی درمانی انجام دادند. در این مطالعه ی توصیفی- تحلیلی 80 بیمار مبتلا به سرطان و خشکی دهان که تحت شیمی درمانی بودند انتخاب شده و مورد مطالعه قرار گرفتند. جهت جمع آوری داده ها از پرسشنامه های کیفیت زندگی استفاده کردند. در پایان محققان نتیجه گرفتند که خشکی دهان و هایپوسالیویشن  در بیماران تحت شیمی درمانی اثر منفی بر کیفیت زندگی وابسته به سلامت دهان دارد. بهبود وضعیت سلامت دهان بیماران به منظور ارتقاء کیفیت زندگی توصیه میشود(32).
3. خیرالهی  و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان بررسی توزیع فراوانی علائم و نشانه های دهانی و دندانی در بیماران دیابتی در دو گروه بیماران با و بدون مراحل انتهای بیماری های کلیوی، مراجعه کننده به مرکز دیابت یزد انجام دادند . در این مطالعه ی توصیفی – مقطعی 118 بیمار دیابتی در دو گروه مراحل انتهایی بیماری کلیوی [2](ESRD) و [3]non-ESRD انجام شد. جهت جمع آوری داده ها از پرسشنامه ی فاکس خشکی دهان و مقیاس های  vas ، mdft و cpitn  استفاده گردید . محققان در پایان نتیجه گرفتند برخی تظاهرات دهانی در بیماران کلیوی و دیالیزی بیشتر مشاهده می شود. همانطور که نتایج نشان داد رنگ پریدگی مخاط، احساس درد مخاط و همچنین مشکالت پریودنتال براساس شاخص  CPITN[4]در گروه بیماران دیالیزی به طور قابل توجهی کمتر از گروه دیگر بود(33).
4. خمر و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان بررسی تاثیر آموزش خود مراقبتی بر شدت موکوزیت دهانی بیماران مبتلا به سرطان پستان تحت شیمی درمانی مراجعه کننده به بیمارستان های آموزشی شهر زاهدان انجام دادند. در این مطالعه ی نیمه تجربی دو گروهه 74 بیمار مبتلا به سرطان پستان مراجعه کننده به بیمارستان های منتخب دانشگاه علوم پزشکی زاهدان انتخاب شده و مورد مطالعه قرار گرفتند.جهت جمع آوری داده ها از ابزار استاندارد موکوزیت دهانی استفاده کردند. محققان در پایان نتیجه گرفتند که آموزش خود مراقبتی با تاکید بر بهداشت فردی و خصوصاٌ بهداشت دهان به بیماران مبتلا به سرطان می تواند در پیشگیری از بروز موکوزیت موثر باشد . از این رو پیشنهاد می شود که کادر درمان ، آموزش  خود مراقبتی  در قالب بهداشت فردی با تاکید بر بهداشت دهان را در اولویت برنامه های آموزشی خود قرار دهند(34).
5. کامیان و همکاران (2008) مطالعه ای با عنوان تاثیر دهانشویه بنزیدامین در پیشگیری از موکوزیت ناشی از رادیوتراپی در تومورهای سروگردن انجام دادند.مطالعه ی آنان به صورت کارآزمایی بالینی دو سوکور بر روی 81 بیمار مبتلا به بدخیمی های سرو گردن انجام گرفت که به دو گروه آزمون و کنترل تقسیم شدند که به گروه آزمون دهانشویه ی بنزیدامین و به گروه شاهد پلاسبوی آن به میزان 15 سی سی 4 بار در روز از آغاز تا پایان دوره ی درمان داده شده بود.نتایج مطالعه ی آنان نشان داد که میانگین رتبه ی گرید موکوزیت در بیماران گروه شاهد بعد از هفته ی سوم درمان بیشتر از 2 بود امادر گروه آزمون در تمام طول درمان کمتر از 2 باقی مانده بود. در پایان محققان نتیجه گرفتند که بنزیدامین در پیشگیری از موکوزیت ناشی از رادیوتراپی سرو گردن نقش چشمگیری داشته و بهتر است مطالعه ی دیگری با حجم نمونه ی بیشتر در ایران جهت تایید بیشتر دارو انجام شود(27).
6.  بهادر و همکاران (2004) مطالعه ای با عنوان تاثیر ویتامین ای خوراکی در پیشگیری از ایجاد التهاب مخاطی دهان (موکوزیت) ناشی از پرتودرمانی تومورهای سرو گردن انجام دادند. مطالعه ی آنان از نوع کارآزمایی بالینی بود که بر روی 68 بیمار مبتلا به بدخیمی های سر و گردن که تحت رادیوتراپی قرار دارند انجام شد که به طور تصادفی 34 نفر در گروه کنترل و 34 نفر در گروه آزمون قرار گرفتند. گروه آزمون ویتامین ای خوراکی روزانه 200 میلی گرم به مدت 7 روز دریافت کردند و گروه شاهد هیچ دارویی دریافت نکردند.محققان در پایان نتیجه گرفتند که داروی خوراکی ویتامین ای در مقایسه با مطالعات مشابه و در پیشگیری از ایجاد موکوزیت و اختلال بلع شدید و متوسط ناشی از پرتودرمانی نقش داشته و بهتر است جهت تایید تاثیر ویتامین ای بر موکوزیت مطالعه ای با حجم نمونه ی بیشتر و دوز بالاتر و زمان طولانی تر انجام گردد(35).
7.  حداد و همکاران (2002) مطالعه ای با عنوان بررسی اثر پیلوکارپین در پیشگیری از خشکی دهان ناشی از رادیوتراپی سروگردن انجام دادند. مطالعه ی آنان به صورت کارآزمایی بالینی بود که در آن 60 نفر بیمار مبتلا به بدخیمی سرو گردن که تحت رادیوتراپی قرار دارند و پاروتید آنها در فیلد درمان است انتخاب گردیدند و به دو گروه پیلوکارپین (31 نفر) و پلاسبو (19) تقسیم شدند. گروه دریافت کننده ی پیلوکارپین، دارو را به میزان 5 میلی گرم 3 بار در روز و گروه شاهد پلاسبو را با همین شرایط از شروع رادیوتراپی تا سه ماه بعد از آن دریافت میکردند.پس از 6 ماه از پایان رادیوتراپی خشکی سابجکتیو دهان به وسیله ی تکمیل پرسشنامه ی مربوط به خشکی دهان توسط بیماران تکمیل گردید و خشکی ابجکتیو دهان به وسیله ی سیستم درجه بندی خشکی دهان توسط دو پژوهشگر اندازه گیری شد. محققان در پایان نتیجه گرفتند که پیلوکارپین سطح سرمی استاندارد ایجاد نمود و عارضه ی جدی مشاهده نشد. در مقایسه با پلاسبو مصرف همزمان پیلوکارپین با رادیوتراپی میتواند منجر به کاهش خشکی دهان ناشی از رادیوتراپی گردد(24).
8. طلائی پور و همکاران (2000) مطالعه ای با عنوان بررسی تاثیر دهانشویه ی کامومیل (بابونه) در کاهش موکوزیت دهانی ناشی از رادیوتراپی انجام دادند.مطالعه ی آنان به صورت کارآزمایی بالینی بود که بر روی 57 بیمار تحت درمان با اشعه انجام گرفته بود. بیماران به دوگروه شاهد (27 نفر) و تجربی(30 نفر) تقسیم شدند. به تمامی بیماران بعد از پذیرش شیشه ی حاوی دهانشویه و پلاسبو داده شد که از لحاظ ظاهر کاملا شبیه به هم بودند.بیماران موظف بودند دارو را روزی سه بار و هر بار 30 قطره در نصف استکان آب ولرم را 3 دقیقه در دهان خود نگه دارند و سپس دور بریزند و حداقل تا نیم ساعت بعد از مصرف چیزی نخورند و دهان خود را نشویند و سپس پرسشنامه ی مربوط به موکوزیت تکمیل گردید . در پایان محققان نتیجه گرفتند که دهانشویه ی کامومیل ، شروع موکوزیت را به تعویق می اندازد و و از شدت آن میکاهد . این دارو بر زنان و مردان تاثیر یکسانی داشت و همچنین تمامی کسانی که دندان داشتند یا فاقد دندان بودند، به یک میزان از مزایای این دهانشویه بهره بردند(36).

مقالات خارجی :

1. دب بارما و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان کیفیت زندگی در میان بیماران تحت درمان سرطان سرو گردن در جنوب هند انجام دادند. در این مطالعه ی توصیفی مقطعی 225 بیمار مبتلا به سرطان سر و گردن انجام گردیده است. بیماران به سه گروه تقسیم شده اند: گروه یک ( تحت درمان با جراحی) ، گروه دو(تحت درمان با جراحی و رادیوتراپی) و گروه سوم (تحت درمان با جراحی ، رادیوتراپی و شیمی درمانی ). جهت جمع آوری داده ها از پرسشنامه های کیفیت زندگی استفاده کردند. محققان در پایان نتیجه گرفتند که سرطان سرو گردن اثرات شدیدی بر کیفیت زندگی دارد . همانطور که از یافته های مطالعه ی نامبرده مشاهده شد، وضعیت سلامت عمومی نشان دهنده ی سطح زندگی سالم در میان بیمارانی است که به تنهایی تحت عمل جراحی قرار گرفته اند. علائم سرطان سر و گردن در بیمارانی که تحت عمل جراحی و رادیو تراپی قرار گرفته بودند، شدید تر و مشکل ساز تر بود. بنابراین ارزیابی کیفیت زندگی مرتبط با سلامت میتواند عاملی باشد که با بار درمانی ، سمیت و سود بقا سنجیده میشودکه این امر میتواند در برنامه ریزی درمان،اصلاح پروتکل های درمانی و مراقبت و پشتیبانی بهتر پس از عمل موثرتر باشد(37).

2. سیلوستری و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان کیفیت زندگی در بیماران تحت تابش در سرطان سرو گردن، مطالعه ی مقدماتی در باره ی تاثیر توانبخشی پروتز انجام دادند. در این مطالعه ی توصیفی_ تحلیلی 28 بیمار مبتلا به سرطان های سر و گردن که تحت رادیوتراپی قرار گرفته بودند و نیاز به توانبخشی پروتز داشتند مورد مطالعه قرار گرفتند.پرسشنامه ی کیفیت زندگی در سه مقطع زمانی قبل قرار دادن پروتز ، یک هفته و سه ماه پس از قرار دادن پروتز توسط بیماران تکمیل گردید.در پایان محققان نتیجه گرفتند که توانبخشی پروتز تاثیر مثبتی بر کیفیت زندگی دهان و به ویژه روابط اجتماعی و عزت نفس در افراد مورد مطالعه ی ما دارداما تاثیر آن بر درد و ناراحتی باید مشخص گردد. این مطالعه ی مقدماتی دیدگاهی آینده نگر از تاثیر توانبخشی پروتز در بیماران مبتلا به سرطان سرو گردن که تحت رادیوتراپی قرار گرفته بودندارائه میدهد(38).

3. کاواشیتا و همکاران (2021) مطالعه ای با عنوان ارتباط نسبت نوتروفیل به لنفوسیت با موکوزیت شدید ناشی از تششع در بیماران مبتلا به سرطان حلق یا حنجره انجام دادند.در این مطالعه ی گذشته نگر میزان بروز موکوزیت درجه 3 در 99 بیمار که تحت درمان قطعی رادیوتراپی یا کمورادیوتراپی برای سرطان هیپوفارنکس یا حنجره بودند را مورد مطالعه قرار داده است .نتایج مطالعه ی آنان نشان داد که بیماران با نسبت نوتروفیل به لنفوسیت بالاتر قبل از رادیوتراپی بیشتر از بیمارانی که نسبت نوتروفیل به لنفوسیت کمتری داشتند در طول پرتودرمانی دچار موکوزیت درجه 3 میشوند. در پایان محققان نتیجه گرفتند که نسبت نوتروفیل به لنفوسیت بالاتر یک عامل خطر و پیش بینی کننده ی موکوزیت شدید ایجاد شده به وسیله ی رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطان هیپوفارنکس یا حنجره است(39).

4. ا.اووشو وهمکاران (2019) مطالعه ای با عنوان نقش تابش غده ی پاروتید در ایجاد کم بزاق( خشکی دهان) پس از پرتودرمانی تعدیل شده با شدت برای سرطان سر و گردن : الگوهای زمانی ، عوامل خطر و آزمایش دستورالعمل های QUANTEC انجام دادند. مطالعه یآنان کارآزمایی بالینی بود که در آن 63 بیمار تحت درمان که حداقل سه اندازه گیری جریان بزاق کل دهان تحریک شده را در یک زمان پیگیری متوسط 11 ماهه انجام داده بودند مورد مطالعه قرار گرفتند. بیماران به سه گروه پیگیری تقسیم شدند: گروه یک ( کمتر از 6 ماه) ، گروه دو( 6 تا 11 ماه) و گروه سه ( 12 تا 24 ماه) ، عوامل خطر باالقوه و خطرات نسبی برای دو دستورالعمل QUANTEC مورد بررسی قرار گرفت. در پایان محققان نتیجه گرفتند که خشکی پس از پرتودرمانی تعدیل شده ی با شدت در عرض 6 ماه پس از رادیوتراپی به اوج خود میرسد و با گذشت زمان از بین میرود. محدود کردن دوز متوسط به هر دو غده ی پاروتید و کاهش استفاده از شیمی درمانی احتمالا میزان خشکی دهان را کاهش میدهد و هر دو دستورالعمل QUANTECدر پیشگیری از خشکی دهان موثر هستند(40).

5. چن و همکاران (2019) مطالعه ای با عنوان اختلال عملکرد دهان در بیماران دارای سرطانهای سرو گردن انجام دادند.مطالعه ی آنان مروری سیستماتیک بود که در آن با جستجو در پایگاه های اطلاعاتی  Embase ، Pub med،  CINAHL مطالعات مربوط به اختلال عملکرد دهان در بیماران دریافت کننده ی درمان برای سرطانهای سرو گردن ، طی زمان ژانویه ی 2014 تا مه 2019 مورد بررسی قرار گرفتند.محققان در پایان نتیجه گرفتند که سرطان های سرو گردن اولیه و درمان آنها به طور قابل توجهی عملکرد دهان را بدتر میکند .یک کل نگر و رویکرد بین رشته ای ممکن است عملکرد دهان را به حداکثر برساند(41).

6. چن و همکاران (2018) مطالعه ای با عنوان اثرات یک برنامه ی آموزشی تمرین بلع در مورد کیفیت زندگی مرتبط با سلامتی خاص دیسفازی در سرطان حفره ی دهان انجام دادند.مطالعه ی آنان یک کارآزمایی بالینی تصادفی کنترل شده ی آینده نگر با دو گروه با استفاده از طرح ادازه گیری های پیش و پس از تکرار بود به طوری که 76 بیمار انتخاب شدند و به دو گروه مداخله (38 نفر) و کنترل(38نفر) تقسیم شدند .گروه مداخله  در یک برنامه ی آموزشی تمرین بلع شرکت کردند و گروه کنترل مراقبت عادی دریافت نمودند. بیماران در 5 نقطه ی زمانی  T0 ( ارزیابی پایه ) و سپس 1،2،3و 6 ماه ( T1، T2، T3، T6  ) پس از شرکت در برنامه ی آموزشی تمرین بلع و یا دریافت مراقبت عادی مورد بررسی قرار گرفتند.محققان در پایان نتیجه گرفتند برنامه ی آموزشی تمرین بلع در بهبود کیفیت زندگی دیسفازی عاطفی در طی 6 ماه اولیه پس از درمان بیماران مبتلا به سرطان حفره ی دهان  موثر بود(42).
7. تامسن و همکاران (2018)مطالعه ای با عنوان درمان های کمکی برای پیشگیری از موکوزیت ناشی از کموتراپی و رادیوتراپی انجام دادند که در آن 60 مطالعه ی بالینی مرور گردیدند. مطالعات ترکیبات مختلف تغذیه ای را بررسی میکنند . محققان در پایان نتیجه گرفتند که شواهد بالینی قابل قبولی در رابطه با چندین درمان کمکی برایپیشگیری از موکوزیت ناشی از رادیوتراپی و شیمی درمانی وجوددارد. گزارش شده است که پروبیوتیکها بار موکوزیت روده و اسهال ناشی از درمان را کاهش میدهند.زغال چوب فعال و گلوتامین برای اسهال ناشی از شیمی درمانی مفید هستند در حالیکه تجویز عسل ، روی و گلوتامین خطر ایجاد موکوزیت دهانی در طول شیمی درمانی یا رادیوتراپی را کاهش میدهد(43).

8. وانگ و همکاران (2016) مطالعه ای با عنوان پرتودرمانی تعدیل شده ی با شدت برای سرطان سر و گردن : کاهش خشکی دهان و دیسفاژی انجام دادند. این مقاله شواهدی مبنی بر نقش رادیوتراپی در خشکی دهان از طریق آسیب غدد بزاقی اصلی ( پاروتید و زیرفکی)و غدد بزاقی جزئی در داخل حفره ی دهان و سهم اثر مرتبط با پرتودرمانی بر ساختارهای مهم بلع که باعث دیسفاژی میشوند، مورد بحث قرار میدهد .توصیه هایی برای محدودیت دوز بر روی این اندام ها، بر اساس اندازه گیری خشکی دهان و دیسفاژی پس از پرتودرمانی در این مقاله ارائه شده است(44).

نقد کلی: نتایج مطالعات مورد بررسی نشان دهنده ی شیوع مشکلات دهانی در بیماران مبتلا به سرطان های سر و گردن بوده است که با گذشت زمان و ایجاد عوارض ضمن درمان تشدید میشود. بیشتر مطالعات توصیفی انجام شده در این بیماران به بررسی موکوزیت یا خشکی دهان به طور جداگانه در داخل و خارج کشور محدود شده است. اندک مداخله های انجام شده در داخل و خارج کشور به صورت کارآزمایی بالینی در حیطه ی کنترل عوارض دهانی رادیوتراپی از جمله خشکی دهان بوده است که در این راستا از انواع دمنوش های گیاهی و دهانشویه یا بعضی از داروها از جمله پیلوکارپین با اثربخشی نسبی مورد استفاده قرار گرفته است ولی مطالعه ای در خصوص بیماران مبتلا به سرطان های سر و گردن تحت رادیوتراپی که به طور خاص بر موکوزیت و خشکی دهان متمرکز باشد صورت نگرفته است ضمن آنکه با توجه به درمانهای خاص این دسته از بیماران و عوارض درمان که به شدت بیمار را تحت تاثیر قرار داده و کیفیت زندگی آنان را به مخاطره می اندازد، لزوم مطالعات جامع تر بیش از پیش احساس میشود به عبارت دیگر بررسی پیشینه ی تحقیق نشان میدهد که مطالعات مداخله ای جامع بر روی بیماران با سرطانهای سر و گردن که از موکوزیت و خشکی دهان رنج میبرند انجام نشده است ضمن آنکه سایر مطالعات از نظر متدولوژی با پژوهش حاضر متفاوت بوده است بنابراین به جای به کارگیری روش های معمول آموزشی، طراحی و اجرای مداخله ای با محتوای ترکیبی آموزشی- مراقبتی مورد نیاز میباشد. لذا با توجه به اهمیت موضوع مطالعه ی حاضر با عنوان بررسی تأثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت دهانی و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن مراجعه کننده به بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1401-1402  انجام خواهد شد.

1. شدت موکوزیت دهان بیماران مبتلا به سرطان  سر و گردن در دو گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله ی آموزشی_مراقبتی متفاوت است.
2. خشکی دهان  ذهنی بیماران مبتلا به سرطان های سر و گردن در دو گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله ی آموزش_مراقبتی متفاوت است.
3. خشکی دهان  عینی بیماران مبتلا به سرطان های سر و گردن در دو گروه مداخله و کنترل بعد از مداخله ی آموزش_مراقبتی متفاوت است.

تعیین تأثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت دهانی و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن مراجعه کننده به بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1401-1402

1. تعیین و مقایسه ی میزان شدت موکوزیت دهان  در بیماران مبتلا به سرطانهای سرو گردن قبل و بعد از مداخله در دو گروه مداخله و  کنترل

2. تعیین و مقایسه یمیانگین نمره  ذهنی خشکی دهان بیماران مبتلا به سرطان سروگردن قبل و بعد از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

        3. تعیین و مقایسه ی میزان  شدت عینی خشکی دهان بیماران مبتلا به سرطان سروگردن قبل و بعد از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

ندارد.

.

مداخله ی آموزشی - مراقبتی :

تعریف نظری: مداخله ای است که در راستای ارتقای دانش مراقبتی، تغییر نگرش از ماهیت مشکل، افزایش حمایت از افراد در موقعیت مراقبت کردن و افزایش مهارتهای شناختی و ارتباطی به کار گرفته میشود(45).  

تعریف عملی:در این مطالعه منظور برگزاری 3جلسه ی آموزشی در ارتباط با مراقبت های کلی سرطان با تاکید بر مراقبت دهان میباشد که با موضوع مشخص در هر جلسه45-60 دقیقه به بیماران آموزش خواهد داده شد.

موکوزیت دهان:

تعریف نظری: موکوزیت به عنوان یکی از اثرات منفی شیمی درمانی و رادیو تراپی میباشد که نوعی التهاب دردناک و زخم مخاطی است که دستگاه گوارش فوقانی را تحت تاثیر قرار میدهد(46).

تعریف عملی: منظور ارزیابی وضعیت موکوزیت دهانی بیماران می‌باشد. بر طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی در سال 2005 موکوزیت دهانی را به چهار درجه(صفر تا 4) تقسیم بندی کرده است. بر طبق این گزارش، افراد بدون موکوزیت دهانی(درجه صفر)، وجود اریتما و درد(درجه1)، وجود زخم و توانایی خوردن مواد جامد(درجه2)، وجود زخم و نیازمند رژیم مایع برای تغذیه به علت موکوزیت(درجه3)، وجود زخم که توانایی تغذیه فرد امکان پذیر نباشد.(درجه 4) میباشند.

خشکی دهان :

تعریف نظری: به شرایطی اطلاق میشود که درآن غدد بزاقی در دهان بزاق کافی برای مرطوب نگه داشتن دهان ایجاد نمیکند.خشکی دهان اغلب به دلیل عارضه ی برخی از داروها یا مشکلات پیری یا در نتیجه ی پرتودرمانی سرطان است (47).

تعریف عملی: منظور استفاده  از پرسشنامه های زیر میباشد:

 پرسشنامه ی استاندارد فاکس جهت اندازه گیری خشکی دهان ذهنی که حاوی10 عبارت است و حداقل نمره 1 و حداکثر نمره 10 میباشد.

چک لیست مشاهده ی استاندارد  RTOG/EORTC جهت اندازه گیری خشکی دهان عینی میباشد که حاوی 4درجه بندی است که عبارتند از: درجه 1 (دارایرطوبت نرمال) درجه 2(بزاق کم) درجه 3(فقدان رطوبت، بزاق چسبناک) درجه 4(فقدان رطوبت )

نیمه تجربی( شبه تجربی)

جامعه مورد مطالعه کلیه افراد با تشخیص سرطان سروگردن که  به  بیمارستان های علوم پزشکی شهر زاهدان در سال 1401-1402مراجعه نمایند و شرایط ورود را دارا باشند..

معیارهای ورود:

1. سن 20 تا60ساله
2. عدم وجود متاستاز
3. حداقل سواد خواندن و نوشتن
4. عدم وجود بیماری اعصاب و روان
5. عدم شرکت در جلسات اموزشی مشاوره ای در گذشته و حال حاضر
6. عدم مصرف داروهای  تاتیز گذار بر بزاق
7. عدم وجود عفونت دهانی در شروع مطالعه و سلامت دندان ها
8. از جلسه ی اول شروع شیمی درمانی

معیارهای خروج:

1. عدم رضایت برای ادامه پژوهش.
2. متاستاز یا شدت گرفتن بیماری سرطان حین مطالعه
3. فوت بیمار در طی پژوهش
4. عدم شرکت در یک جلسه از جلسات آموزشی

حجم نمونه بر اساس مطالعه حداد و همکاران (2002) و با حدود اطمینان 95 درصد و توان آزمون آماری 80 درصد و بر اساس فرمول زیر در هر گروه تعداد 27 نفر برآورد گردید(24). با توجه به حجم مطالعات مشابه، در نظر گرفتن ریزش احتمالی و به منظور اطمینان از کفایت حجم نمونه تعداد 30 نفر در هر گروه در مجموع 60  نفر تعیین شد.

n =    = 27

= 21.53                             = 40.42

 = 22.04                           = 57.05

روش نمونه گیری براساس معیارهای ورود به شیوه در دسترس وسپس تخصیص تصادفی  ساده به دو گروه خواهد بود. به برای تخصیص تصادفی ابتدا به تعداد کل افراد مورد مطالعه پاکت‌های ‌حاوی کارت‌های نام گروه تهیه و به صورت تصادفی مرتب می‌شود و با مراجعه و انتخاب تدریجی افراد به ترتیب یکی از این کارت‌ها  که نام گروه بر روی آن آمده است بدان‌ها اختصاص خواهد یافت که تعیین‌کننده گروه فرد خواهد بود و بعد از تخصیص تصادفی بیماران به دو گروه (کنترل و مداخله) تقسیم می‌شوند.

در این پژوهش از 4 ابزار به شرح زیر استفاده شده است؛

فرم اطلاعات دموگرافیک بیماران

مقیاس استاندارد موکوزیت      WHO

پرسشنامه ی خشکی ذهنی دهان فاکس

چک لیست مشاهده ی خشکی عینی دهان  RTOG/EORTC

فرم اطلاعات دموگرافیک بیماران: شامل اطلاعاتی در خصوص متغیرهای دموگرافیک از جمله: سن، میزان تحصیلات، وضعیت تأهل، وضعیت اشتغال، مرحله بیماری، مراقب اصلی بیمار ، محل زندگی، تعداد فرزندان، طول مدت ابتلا به سرطان و سابقه ی ابتلا به بیماری زمینه ای(دیابت،قلبی)  می‌باشد.

مقیاس استاندارد موکوزیت WHO: جهت بررسی وجود موکوزیت از ابزار NCI CTCAE v5 mucositis oral  که معیار استاندارد جهانی ارزیابی موکوزیت دهانی می باشد، استفاده شده است در واقع به صورت چک لیست مشاهده می باشد. بر طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی در سال 2005 موکوزیت دهانی را به 4 درجه (0-4) تقسیم بندی کرده است. بر طبق این گزارش افراد بدون موکوزیت دهانی (درجه صفر)، وجود اریتما و درد (درجه 1)، وجود زخم و توانایی خوردن مواد جامد (درجه 2)، وجود زخم و نیازمند رژیم مایع برای تغذیه به دلیل موکوزیت (درجه 3)، وجود زخم که توانایی تغذیه فرد امکان پذیر نباشد (درجه 4) می‌باشند(48) بر اساس ابزار فوق در ایران مطالعه عامری و همکاران  انجام شده است (49). روایی ابزار فوق در بسیاری از مطالعات تایید شده است  (50،51) .پایای ابزارفوق در مطالعه حاضر  بعد از تایید پوروپوزال تعیین خواهد شد .

پرسشنامه ی خشکی دهان  ذهنی فاکس: برای ارزیابی خشکی دهان ذهنی از پرسشنامه ی 10 سواله ی فاکس استفاده شد، این پرسشنامه نوعی ابزار استاندارد میباشد و اعتبار و قابلیت تعمیم پذیری آن قبلا اثبات شده است. این ابزاردر ایران  در مطالعه ی زاهد و همکاران (2021)(52) و مطالعه ی اربابی و همکاران(2014)(53) استفاده شده است. تحلیل این پرسشنامه به این صورت است که چنانچه پاسخ دهنده ( بیمار) به 4 سوال از 10 سوال پرسشنامه پاسخ مثبت دهد میتوان نتیجه گرفت که زروستومی دارد. منابع متعدد استفاده از این پرسشنامه را با اهداف پیگیری وضعیت بیمار، فالوآپ درمانی یا پاسخ به دارودرمانی و مداخله ی کارآزمایی بالینی  قبل و پس از درمان استفاده کرده اند(54،55،56). پایایی این ابزار در این مطالعه پس از تایید پروپوزال انجام خواهد شد.

چک لیست مشاهده ی عینی RTOG/EORTC: جهت تعیین خشکی عینی دهان از چک لیست استاندارد RTOG/EORTC استفاده خواهد شد.این ابزار دارای 4 درجه یا گرید است که به شکل زیر درجه بندی شده است:

در بسیاری از مطالعاتی که داخل و خارج کشور انجام شده است آمده است(53،52). در مطالعه ی حاضر پایایی همه ی ابزار های فوق بعد از تایید پروپوزال انجام خواهد شد.

پژوهشگر پس از تصویب طرح واخذ مجوز از دانشگاه و انجام هماهنگی‌های لازم به بخش‌های شیمی‌درمانی بیمارستان‌های آموزشی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان مراجعه خواهد کرد و واحدهای پژوهش گروه مداخله وکنترل از این بیمارستان‌ها به تدریج انتخاب خواهد نمود به این گونه که  بعد از توضیح هدف طرح و اخذ رضایت کتبی از بین بیماران واجد شرایط،ابتدا با استفاده از شاخص استاندارد MDFT،CPITN وشاخص جهانی موکوزیت دهانی با کمک دانشجوی دندانپزشکی وضعیت دهان بیمار ارزیابی میشود، در صورتی که موکوزیت نداشته باشدوارد مطالعه خواهد شد.افراد به صورت در دسترس انتخاب می‌شوند و برای تخصیص تصادفی ساده ابتدا به تعداد کل افراد مورد مطالعه پاکت‌های ‌حاوی کارت‌های نام گروه تهیه و به صورت تصادفی مرتب می‌شود و با مراجعه و انتخاب تدریجی افراد به ترتیب یکی از این کارت ها که نام گروه روی آن آمده است بدان‌ها اختصاص خواهد یافت که تعیین‌کننده گروه فرد خواهد بود و بعد از تخصیص تصادفی بیماران به دو گروه (کنترل و مداخله) تقسیم می‌شوند. در هر دو گروه مداخله و کنترل قبل از انجام کار پژوهشی پرسشنامه‌های اطلاعات دموگرافیک و مقیاس ارزیابی موکوزیت جهانی ،پرسشنامه ی خشکی دهان ذهنی فاکس و  چک لیست مشاهده ی عینی RTOG/EORTC توسط پزوهشگر تکمیل خواهد شد.  از ابتدای شروع شیمی درمانی ، مداخله آغاز خواهد شد و در طی سه هفته شیمی درمانی معاینات  دهان و دندان به صورت هفتگی انجام خواهد شد و از آنجایی که قبل از شروع رادیوتراپی بیمارباید به طور کامل فاقد دندان پوسیده باشد، حتما معاینات دندان در پایان هفته ی سوم و قبل از شروع رادیوتراپی به دقت انجام خواهد شد. به موازات بررسی کامل وضعیت دهان و شاخص های ارزشیابی موکوزیت سه جلسه ی آموزش هفتگی به مدت 45 تا 60 دقیقه در سه جلسه ی کموتراپی قبل از رادیوتراپی انجام خواهد شد.    

گروه مداخله سه جلسه برنامه آموزشی – مراقبتی در مورد بیماری سرطان و درمان‌های تجویز شده  و مراقبت های اختصاصی دهان مطابق با جدول محتوای آموزشی بصورت فردی به مدت 45 تا 60 دقیقه هفتگی و قبل از شروع برنامه رادیوتراپی  انجام خواهد شد که بخشی از برنامه ی آموزشی انجام مراقبت مستقیم توسط پژوهشگر میباشد .بدین صورت که پس از بررسی دقیق دهان پزوهشگر چگونگی شستشوی دهان و استفاده از انواع دهان شویه ها ( کلرهگزیدین ، محلول مجیک ) و مسواک علاوه برآموزش  به وسیله مولاژ عملا برای بیمار انجام خواهد داد محتوای آموزشی  مراقبتی شامل مروری بر بیماری و پیشگیری و به حداقل رساندن موکوزیت و خشکی دهان ناشی از رادیوتراپی خواهد بود. جلسه آموزشی بصورت هفتگی برگزار خواهد شد و در جلسه سوم بعد از آموزش، محتوای آموزشی بصورت کتابچه آموزشی در اختیار بیماران قرار خواهد گرفت.از انجا که این بیماران به مدت 6 هفته تحت درمان رادیو تراپی روزانه قرار می گیرند پزوهشگر با مراجعه حضوری به بخش رادیو تراپی این بیماران را  هفتگی طی 6 هفته بررسی و مجددا به بیماران جهت  اجرای برنامه تاکید و پیگیری می‌شود ولذا طی این مدت پژوهشگر از اجرای مسائل آموزش داده شده اطمینان حاصل می‌نماید و نیز به سوالات بیمار طی این مدت پاسخ داده می‌شود و در انتها مجددا ارزیابی وضعیت دهان وموکوریت و خشکی دهان با ابزار های مربوطه انجام خواهد شد  

گروه کنترل آموزش روتین بخش را دریافت خواهند داشت و پس از گذشت6 هفته مجددا همان ارزیابی ها مانند گروه مداخله برایشان انجام خواهد شد  به منظور رعایت مسائل اخلاقی پس از پایان تحقیق محتوای آموزشی بصورت جزوه در اختیار گروه کنترل قرار خواهد گرفت.

داده‌ها پس از جمع‌آوری و کدگذاری، توسط نرم‌افزار SPSS-26، مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهدگرفت. ابتدا فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر، به کمک آمار توصیفی، تعیین می‌شود و در ادامه برای مقایسه میانگین‌های قبل و بعد در هر گروه، از آزمون تی زوجی، مقایسه میانگین‌های دو گروه مداخله و کنترل، از آزمون تی مستقل، مقایسه فراوانی متغیرهای کیفی دو گروه، از آزمون کای دو استفاده خواهد شد. به منظور تعیین تاثیر مداخله همزمان با کنترل برخی عوامل مخدوش‌کننده،  از آزمون تحلیل کوواریانس استفاده می‌شود. جهت مقایسه متغیرهای وابسته کیفی رتبه ای قبل و بعد از مداخله از آزمون ناپارامتری ویلکاکسون استفاده می شود . در صورت برقرار نبودن شرط نرمالیتی داده‌ها به کمک آزمون شاپیروویلک، آزمون‌های ناپارامتریک معادل، به کار گرفته خواهد شد. سطح معناداری در این مطا لعه کمتر از 05/0 مدنظر است.

جدول...: مقایسه میانگین و انحراف معیار نمره خشکی ذهنی دهان بیماران مبتلا به سرطان سر و گردن قبل و بعد از اجرای مداخله آموزشی-مراقبتی  دردو  گروه مداخله و کنترل

' راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران سال 1392'

1- هدف اصلی هر پژوهش‌ باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

2- در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می‌گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند.

3- پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌پذیر است که منافع بالقوه‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش‌تر از خطرهای آن باشد. در پژوهش‌های دارای ماهیت غیر درمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می‌گیرد نباید بیش‌تر از آن‌چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌ی خود با آن مواجه می‌شوند. حصول اطمینان از این امر برعهده‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌کننده‌ی پژوهش از جمله کمیته‌ی اخلاق در پژوهش‌ است.

4- مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌ی پایین‌تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

5- قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی ، باید اقدامات اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌ها و تامین سلامت آن‌ها انجام گیرد.

7- اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای آزمودنی‌ها بیش از فواید بالقوه‌ی آن است، باید آن پژوهش بلافاصله متوقف شود.

11-کمیته‌ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرح‌نامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح‌‌ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته‌ی اخلاق درخواست می‌شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.

12- انتخاب آزمودنی‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به‌نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض‌آمیز نباشد.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می‌شود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه‌ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف‌نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته‌ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته‌ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

14- پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می‌شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. هم‌چنین، در پژوهش‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوه‌ی جذب آزمودنی، باید توسط کمیته‌ی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

1.  عادات بهداشتی بر میزان بهداشت دهان و بروز و ابتلا به موکوزیت موثر است.
2. شرایط  اقتصادی  که  دسترسی و استفاده از خدمات دندانپزشکی را تحت تاثیر قرار میدهد برمیزان بهداشت دهان و بروز و ابتلا به موکوزیت به دنبال رادیوتراپی و حتی قبل از آن موثر است.

رادیوتراپی- موکوزیت دهانی- خشکی دهان- سرطان سرو گردن- مداخله ی آموزشی_مراقبتی

1. World Health Organization. Latest global cancer data: Cancer burden rises to 18.1 million new cases and 9.6 million cancer deaths in 2018. International agency for research on cancer. Geneva: World Health Organization. 2018 Sep 12.
2. Gupta B, Johnson NW, Kumar N. Global epidemiology of head and neck cancers: a continuing challenge. Oncology. 2016;91(1):13-23.
3. Rettig EM, D’Souza G. Epidemiology of head and neck cancer. Surgical Oncology Clinics. 2015 Jul 1;24(3):379-96.
4. Chu C-N, Chen S-W, Bai L-Y, Mou C-H, Hsu CY, Sung F-C. Increase in stroke risk in patients with head and neck cancer: a retrospective cohort study. British journal of cancer. 2011;105(9):1419-23.
5. Zhang B, Yang Y, Shi X, Liao W, Chen M, Cheng AS, Yan H, Fang C, Zhang S, Xu G, Shen S. Proton pump inhibitor pantoprazole abrogates adriamycin-resistant gastric cancer cell invasiveness via suppression of Akt/GSK-β/β-catenin signaling and epithelial–mesenchymal transition. Cancer letters. 2015 Jan 28;356(2):704-12.
6. Zamanzadeh M, Asgari S, Moosazadeh M, Moslemi D, Torabi M. Assessment of quality of life in patients with head and neck cancers. Journal of Mazandaran University of Medical Sciences. 2018 Mar 10;27(158):132-42.
7. Novin K, Mortazavi N, Fadavi P. Quality of life in head and neck cancer patients. Iranian Journal of Nursing Research. 2019 Dec 10;14(5):1-4.
8. Courbiere B, Decanter C, Bringer-Deutsch S, Rives N, Mirallié S, Pech J, et al. Emergency IVF for embryo freezing to preserve female fertility: a French multicentre

        cohort study. Human Reproduction. 2013;28(9):2381-8.

9. Gibson RJ, Keefe DM. Cancer chemotherapy-induced diarrhoea and constipation: mechanisms of damage and prevention strategies. Supportive care in cancer. 2006;14(9):890.
10. Rodgers 3rd G, Becker P, Bennett C, Cella D, Chanan-Khan A, Chesney C, et al. National Comprehensive Cancer N (2008) Cancer-and chemotherapy-induced anemia. J Natl Compr Cancer Netw.6:536-64.
11. Hijiya N, Hudson MM, Lensing S, Zacher M, Onciu M, Behm FG, et al. Cumulative incidence of secondary neoplasms as a first event after childhood acute lymphoblastic leukemia. Jama. 2007;297(11):1207-15.
12. Taheri J, Razavi M, Hazhir S, Vaziri P, Bakhtiari S. Evaluation of oral hypothermia effect on prevention or reduction of chemotherapy induced mucositis symptoms. Shahid Beheshti Dent Facul Med Univ. 2010;3(27):146-54.
13. Sonis ST. Oral mucositis in cancer therapy. The journal of supportive oncology. 2004;2(6 Suppl 3):3-8.
14. Ilgenli T, Ören H, Uysal K. The acute effects of chemotherapy upon the oral cavity: prevention and management. Turk J Cancer. 2001;31(3):93-105.
15. Logan RM, Stringer AM, Bowen JM, Yeoh AS-J, Gibson RJ, Sonis ST, et al. The role of pro-inflammatory cytokines in cancer treatment-induced alimentary tract mucositis: pathobiology, animal models and cytotoxic drugs. Cancer treatment reviews. 2007;33(5):448-60.
16. Köstler WJ, Hejna M, Wenzel C, Zielinski CC. Oral mucositis complicating chemotherapy and/or radiotherapy: options for prevention and treatment. CA: a cancer journal for clinicians. 2001;51(5):290-315.
17. F Mashhadi A, HR M, AR A. Microscopic assessment of the effects of chemoradiotherapy on normal oral mucosa in patients with head and neck cancer.
18. MOSALAEI A, LARIZADEH M, SALBIAN M, OMIDVARI S, MOHAMMADIANPANAH M, AHMADI KJ. COMPARISON OF RADIOTHERAPY WITH CHEMORADIOTHERAPY FOR TREATMENT OF SQUAMOUS CELL CARCINOMA OF HEAD AND NECK: A RANDOMIZED CLINICAL TRIAL
19. Jameson JL, Kasper DL, Longo DL, Fauci AS, Hauser SL, Loscalzo J. Harrison's principles of internal medicine: McGraw-hill education New York; 2018.
20. Meyer F, Fortin A, Gélinas M, Nabid A, Brochet F, Têtu B, Bairati I. Health-related quality of life as a survival predictor for patients with localized head and neck cancer treated with radiation therapy. Journal of Clinical Oncology. 2009 Jun 20;27(18):2970-6.
21. Ehrsson YT, Langius-Eklöf A, Laurell G. Nutritional surveillance and weight loss in head and neck cancer patients. Support Care Cancer. 2012;20(4):757- 765.
22. So WKW, Chan RJ, Chan DNS, Hughes BGM, Chair SY, Choi KC, et al. Quality-of-life among head and neck cancer survivors at one year after treatment- A systematic review. Eur J Cancer. 2012;48(15):2391-2408.
23. Rabiei M, Rahimi A, Jalalian B. Complication of post radiation in patients with head and neck cancer. Journal of Gorgan University of Medical Sciences. 2014 Jun 10;16(2):114-20.
24. Hadad P, Karimi MA. A Randomized, Double-Blind, Trial Of Pilocarpine With Head And Neck Irradiation For Prevention Of Radiation-Induced Xerostomia. Tehran University Medical Journal TUMS Publications. 2002 Apr 10;60(1):25-30.
25. Hashemipour M, Kakoei SH, Bahador MO, Solghar MA. The prevalence of oral complications in head and neck radiotherapy. مجله دانشکده دندانپزشکی اصفهان. 2008 Nov 15:95-1014.
26. Semba SE, Mealey BL, Hallmon WW. The head and neck radiotherapy patient: Part 1--Oral manifestations of radiation therapy. Compendium 1994; 15(2):250-260.
27. Kazemian A, Kamian S, Aghili M, Hashemi FA, Haddad P. Benzydamine for prophylaxis of radiation‐induced oral mucositis in head and neck cancers: a double‐blind placebo‐controlled randomized clinical trial. European journal of cancer care. 2009 Mar;18(2):174-8.
28. Abazadeh T, Banaye Jeddi M, Shariat F, Moradi F, Kiani A. The effect of self-care behaviors education on quality of life in patients with type 2 diabetes: A randomized clinical trial. Journal of Fasa University of Medical Sciences. 2017;6(4):538-47.
29. Holden RJ, Schubert CC, Mickelson RS. The patient work system: An analysis of self-care performance barriers among elderly heart failure patients and their informal caregivers. Applied ergonomics. 2015;47:133-50.
30. Shahsavari H, Matory P, Zare Z, Taleghani F, Kaji MA. Effect of self-care education on the quality of life in patients with breast cancer. Journal of education and health promotion. 2015;4.
31. Scully C, Sonis S, Diz P. Oral mucositis. Oral diseases. 2006;12(3):229-41.
32. Molania T, Janbabaei G, Esmaeili P, Moosazadeh M, Aryana M, Salehi M. Effect of Xerostomia and Hyposalivation on Quality of Life in Patients Receiving Chemotherapy. Journal of Mazandaran University of Medical Sciences. 2021 Feb 10;30(194):108-14.
33. Kheirollahi K, zadeh ZR, Jafarinia A, Anari AG, Heidary A. Evaluation of the Frequency Distribution of Oral and Dental Signs and Symptoms in Diabetic Patients with and Without End Stage Renal Disease Referring to Yazd Diabetes Center in 2020. Journal of Mashhad Dental Faculty. 2022;46(4):337-45.
34. ArbabiSarjou A, Khamar M, Sasanpour P, Kiani F. The Effect of Self-care Training on the Severity of Oral Mucositis in Breast Cancer Patients Undergoing Chemotherapy. Medical-Surgical Nursing Journal. 2021 Nov 30;10(4).
35. Bahador MO. The Impact Of Oral Vitamin E In Preventing Mucositis (Bucal Mucous Inflammation) Resulting From The Radiotherapy In Tumors Of Head And Neck. Tehran University Medical Journal TUMS Publications. 2004 May 10;62(2):131-8.
36. Talaipour AR, Hadad P, Sahba S, Sakhdari S. Chamomile mouth rinse effects on mucositis reduction after radiotherapy. Journal of Dental Medicine. 2000 Apr 10;13(1):57-62.
37. Barma MD, Indiran MA, Kumar P, Balasubramaniam A, Kumar MS. Quality of life among head and neck cancer treated patients in South India: A cross-sectional study. Journal of Oral Biology and Craniofacial Research. 2021 Apr 1;11(2):215-8.
38. Silvestri F, Saliba-Serre B, Graillon N, Fakhry N, Ruquet M, Maille G. Quality of life in irradiated patients with head and neck cancer: A preliminary study about the impact of prosthetic rehabilitation. Journal of Clinical and Experimental Dentistry. 2021 Sep;13(9):e906.
39. Kawashita Y, Kitamura M, Soutome S, Ukai T, Umeda M, Saito T. Association of neutrophil-to-lymphocyte ratio with severe radiation-induced mucositis in pharyngeal or laryngeal cancer patients: a retrospective study. BMC cancer. 2021 Dec;21(1):1-7.
40. Owosho AA, Thor M, Oh JH, Riaz N, Tsai CJ, Rosenberg H, Varthis S, Yom SH, Huryn JM, Lee NY, Deasy JO. The role of parotid gland irradiation in the development of severe hyposalivation (xerostomia) after intensity-modulated radiation therapy for head and neck cancer: Temporal patterns, risk factors, and testing the QUANTEC guidelines. Journal of Cranio-Maxillofacial Surgery. 2017 Apr 1;45(4):595-600.
41. Shu-Ching CH. Oral dysfunction in patients with head and neck cancer: a systematic review. Journal of Nursing Research. 2019 Dec 1;27(6):e58.
42. Chen SC, Huang BS, Chung CY, Lin CY, Fan KH, Chang JT, Wu SC. Effects of a swallowing exercise education program on dysphagia-specific health-related quality of life in oral cavity cancer patients post-treatment: a randomized controlled trial. Supportive Care in Cancer. 2018 Aug;26(8):2919-28.
43. Thomsen M, Vitetta L. Adjunctive treatments for the prevention of chemotherapy-and radiotherapy-induced mucositis. Integrative Cancer Therapies. 2018 Dec;17(4):1027-47.
44. Wang X, Eisbruch A. IMRT for head and neck cancer: reducing xerostomia and dysphagia. Journal of radiation research. 2016 Aug 16;57(S1):i69-75.
45. Jaarsma T, Halfens R, Tan F, Abu-Saad HH, Dracup K, Diederiks J. Self-care and quality of life in patients with advanced heart failure: the effect of a supportive educational intervention. Heart & Lung. 2000 Sep 1;29(5):319-30.
46. Taheri J, Razavi M, Hazhir S, Vaziri P, Bakhtiari S. Evaluation of oral hypothermia effect on prevention or reduction of chemotherapy induced mucositis symptoms. Shahid Beheshti Dent Facul Med Univ. 2010;3(27):146-54
47. Sreebny LM, Vissink A. Dry mouth, the malevolent symptom: a clinical guide: John Wiley & Sons; 2010.
48. Lalla R, Sonis S, Peterson D. Management of Oral Mucositis in Patients Who Have Cancer. Dental clinics of North America. 2008;52:61-77, viii.
49. Ameri A, Abbasinazari M, Fazeli A, Sarafzadeh F, Mahboubi A. The effect of oral selenium on radiotherapy induced mucositis in patients with head and neck cancer: A pilot double-blind study. Journal of Kerman University of Medical Sciences. 2016;22(1):13-20.
50. Lalla RV, Bowen J, Barasch A, Elting L, Epstein J, Keefe DM, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2014;120(10):1453-61.
51. Hajisalem T. Affect of Achillea millefolium in Prophylaxis of oral mucositis induced by chemotherapy in AML patients: Tabriz University of Medical Sciences, Faculty of Pharmacy; 2016.
52. Zahed M, Azad A, Qapanchi J, Ranjbar Z, Mansourabadi P, Farpour N, Mansouri Z. Prevalence of dry mouth (xerostomia) and hyposalivation in individuals with no oro-dental complications in Shiraz, Iran. Armaghane danesh. 2021 Dec 10;26(6):969-81.
53. Arbabi-Kalati F, Mohammadi A, Ghaemi Hesaroeeh S. Assessment the relationship between osteoporosis and oral dryness in postmenopausal women. Journal of Mashhad Dental School. 2015;39(2):117-22.
54. Alves C, Brandão M, Andion J, Menezes R. Use of graduated syringes for measuring salivary flow rate: a pilot study. Brazilian dental journal. 2010;21:401-4.
55. Stragierowicz J, Mikołajewska K, Zawadzka-Stolarz M, Polańska K, Ligocka D. Estimation of cutoff values of cotinine in urine and saliva for pregnant women in Poland. BioMed Research International. 2013 Jan 1;2013.
56. Ramirez Martinez-Acitores L, Hernandez Ruiz de Azcarate F, Casañas E, Serrano J, Hernández G, López-Pintor RM. Xerostomia and salivary flow in patients taking antihypertensive drugs. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2020 Apr;17(7):2478.

یک پژوهش نیمه تجربی با عنوانبررسی تأثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت دهانی و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن مراجعه کننده به بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1401-1402 و هدف  تعیین تأثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت دهانی و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن مراجعه کننده به بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1401-1402با توجه به شیوع زیاد سرطان و به ویژه سرطانهای سرو گردن در ایران و استان س و ب و به ویژه شهر زاهدان  و همچنین مشکلاتی که بیماران در اثر درمان با آن مواجه هستند از جمله موکوزیت و خشکی دهان و ... نیازمند انجام و اجرای  مداخلاتی در جهت کاهش و بهبود این مشکلات هستیم.

ندارد

افزایش آگاهی بیماران در رابطه با مراقبت های موردنیاز در جهت کاهش و بهبود موکوزیت و خشکی دهان بیماران تحت رادیوتراپی سروگردن

کمک به کم شدن و بهبود خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران تحت رادیوتراپی سرو گردن

ندارد

عارضه ای ندارد

بر عهده ی خودمان است و بیمار هزینه ای نمیدهد.

ندارد

محرمانه بودن اطلاعات بیماران حفظ میگردد.

توسط بیمار انجام میشود

این حق را دارند

داشتن رضایت آگاهانه جهت ورود به طرح الزامی است

مشارکت کننده گرامی؛ ضمن تشکر از همکاری شما

شما واجد شرایط لازم جهت شرکت در این پژوهش هستید، سؤالاتی که پیش روی شماست مربوط به پژوهشی با عنوان  بررسی تاثیر مداخله آموزشی-مراقبتی بر موکوزیت دهانی و خشکی دهان مرتبط با رادیوتراپی در بیماران مبتلا به سرطانهای سر و گردن مراجعه کننده به بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی زاهدان سال 1401-1402 می‌باشد. اطلاعات این پرسشنامه صرفاً برای انجام پژوهش مورد استفاده قرار گرفته و کمال امانتداری در این رابطه مد نظر خواهد بود. دقت و صداقت شما در جوابگویی به این سؤالات بر اعتبار این پژوهش خواهد افزود.

با کمال تشکر و قدردانی از مساعدت ومشارکت شما درانجام این تحقیق.

دانشکده پرستاری و مامائی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

• شماره فرد مورد پژوهش: ........                                        تاریخ: ........                                                        بیمارستان: .......
• گروه مورد پژوهش:             1. مداخله                2. کنترل
• بخش اول (مشخحصات):

1. سن بیمار (بر حسب سال): .....                      
2. BMI (kg/m2): .....
3. جنس: ......
4. شغل:         بیکارo        خانه‌دارo        کارمندo         آزادo            سایرo
5. میزان تحصیلات :        ابتدایی o         دیپلمo          تحصیلات دانشگاهیo
6. مراقب اصلی بیمار:             همسرo         فرزندانo        دوستانo          اقوامo
7. محل زندگی:    شهرo      روستاo

• بخش دوم (ثبت اطلاعات از پرونده):

1. مرحله بیماری:       مرحله 1o            مرحله 2o                  مرحله 3o

بررسی موکوزیت NCI CTCAE v5 MUCOSITIS ORAL:

پرسش نامه استاندارد جهت بررسی وجود خشکی ذهنی دهان فاکس :

آیا در زمان خوردن غذا احساس خشکی دهان دارید؟

بلی             خیر     

آیا در بلع دذاهای مختلف مشکل دارید؟

بلی             خیر     

آیا برای بلع دذاهای خشک نیاز به نوشیدن آب دارید؟

بلی             خیر     

آیا احساس میکنید میزان بزاق در دهان شما کم شده است؟

بلی             خیر     

آیا در شب یا هنگام بیدار شدن احساس خشکی دهان دارید؟

بلی             خیر     

آیا در طی سفر احساس خشکی دهان دارید؟

بلی             خیر     

آیا برای بهبود احساس خشکی دهان از جویدن آدامس یا شکال استفاده میکنید؟

بلی             خیر     

آیا در طی شب به علت تشنگی از خواب بیدار میشوید؟

بلی             خیر     

آیا در احساس مزه دذاها مشکل دارید؟

بلی             خیر     

آیا احساس سوزش زبان دارید؟

بلی             خیر     

بررسی خشکی عینی دهان: