بررسی تأثیر تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردرد بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان در سال ۱۴۰۲

سردردهای ناشی از مولتیپل اسکلروزیس باعث ناتوانی فرد در انجام فعالیت‌های روزمره زندگی می شود و این ناتوانی‌ها در نهایت می‌تواند بر ابعاد مختلف کیفیت زندگی فرد تاثیر بگذارد. کاهش کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس باعث عود بیماری، افزایش بار اقتصادی و اختلالات روانی می‌شود. از سوی دیگر، علیرغم سودمندی تکنیک آرام سازی پیشرونده عضلانی در زمینه‌های مختلف درمانی و مراقبتی، محققان مطالعه‌ای مبتنی بر این تکنیک که هر دو متغیر ناتوانی ناشی از سردرد و کیفیت زندگی را در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس بررسی کند، نیافتند. لذا مطالعه حاضر با هدف تعیین تأثیر تکنیک آرام سازی پیشرونده عضلانی بر ناتوانی ناشی از سردرد مزمن و کیفیت زندگی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان در سال 1402 انجام خواهد شد.

Headaches caused by multiple sclerosis cause a person's disability in his daily life activities, and these disabilities can ultimately affect different dimensions of a person's quality of life. Decreasing the quality of life in patients with multiple sclerosis causes disease recurrence, increasing the economic burden and psychological disorders. On the other hand, despite the usefulness of the progressive muscle relaxation technique in various fields of treatment and care, researchers did not find a study based on this technique that examined both variables of disability caused by headache and quality of life in multiple sclerosis patients. Therefore, the present study will be conducted with the aim of determining the effect of progressive muscle relaxation technique on the quality of life and disability caused by chronic headaches in patients with multiple sclerosis in Zahedan city in 2024.

مولتیپل اسکروزیس (MS)[1] نوعی بیماری ناتوان‌کننده دستگاه عصبی مرکزی است، در این بیماری سیستم ایمنی بدن به میلین‌ که اطراف فیبرهای عصبی را پوشانده‌اند حمله می‌کند و در نتیجه باعث ایجاد مشکلات ارتباطی در مغز می‌شود(1). درواقع علت اصلی مولتیپل اسکلروزیس ناشناخته است اما این بیماری نوعی بیماری خود ایمنی است(2). علائم این بیماری نظیر اختلال حرکتی در اندام ها، اختلال بینایی، عدم تعادل، سرگیجه و درد سبب بروز درجاتی از ناتوانی می‌شود(3).

طبق جدیدترین آمارها در سال 2020، شیوع مولتیپل اسکلروزیس در مناطق مختلف جهان در حال افزایش است به گونه‌ای که تخمین زده می‌شود 2.8 میلیون نفر در سراسر جهان مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس می‌باشند(4). در ایران نیز آمارها به طور چشمگیری بیشتر از میانگین جهانی می‌باشد، ایران با ابتلای تقریبا 100 نفر در 100000 نفر به بیماری مولتیپل اسکلروزیس، در بین 10 کشور اول دنیا از نظر شیوع این بیماری می‌باشد، طبق تخمین‌ها در سال 2021، 85 هزار نفر در ایران مبتلا به این بیماری بودند(5).

علائم بالینی معمولا در سنین جوانی و به صورت درگیری قسمت‌های مختلف سیستم عصبی مرکزی در زمان‌های مختلف است؛ علائم بالینی شایع شامل گزگز انگشتان، اختلال دید، دوبینی، اختلال در راه رفتن، ضعف اندام‌ها و عدم تعادل است ولی علاوه بر علائم فوق علائم متنوع دیگری از جمله درد نیز در سیر بیماری رخ می‌دهد. سردرهای مزمن یکی از شایعترین شکایت این بیماران می‌باشد، شیوع سردرد در این بیماران در مطالعات مختلف متفاوت بوده و بین 4 تا 58 درصد در مقابل 12 تا 30 درصد در جمعیت سالم گزارش شده است(6, 7, 8).سردرد تنشی و میگرنی شایع‌ترین سردردهای اولیه گزارش شده در بیماران مولتیپل اسکلروزیس است؛ سردرد تنشی توسط انقباض عضلات سر و گردن ایجاد می‌شود و علت آن بیشتر استرس، اضطراب و تنش است، این سردرد به شکل اپیزودیک می‌تواند ماهی یکبار ظاهر شود و بیشتر روزها همراه فرد باشد(6). در مقابل سردرد میگرنی، باعث دردی شدید و احساس تپش در یک طرف سر می‌شود که این درد ممکن است چندین سال طول بکشد و تا چند روز ادامه یابد، این سردرد میگرنی معمولا همراه با حالت تهوع، استفراغ، حساسیت به نور، سرگیجه و اختلالات بینایی است(9).

ســردرد از جملــه مــشکلاتی اســت کــه افــزون بــر درد ناتوان‌کننده، اثرات نامطلوب آن برهمـه ابعـاد زنـدگی فـرد از جمله کارکرد اجتماعی و زندگی خانوادگی تأثیر مـی‌گـذارد(10). احـساس بـی‌کفـایتی و ناکارآمدی در کنترل درد منجر به کاهش احـساس خودکارآمـدی مـی‌شود، از سـوی دیگـر باورها و انتظارات نادرسـت دربـاره درد، زمینـه ایجـاد خلق منفی‌ را در فرد فـراهم مـی‌آورد و گـاهی بـه خودپنـداره و عزت نفس وی نیز آسیب می‌رساند(11). افراد به سبب ناتوانی ناشی از سردرد موقعیت‌ها را تهدیدآمیزتر از اندازه واقعی خود به شمار می‌آورند و توانمندی‌های خود را برای رویارویی با تهدید کمتر از اندازه واقعی آن برآورد می‌کنند و درنتیجه توانایی‌های خود را جهت انجام فعالیت‌ها محدودتر از حد معمول تصور می‌نمایند؛ احساس محدودیت در انجام فعالیتی که فرد در حالت عادی توانایی انجام آن را دارد، ناتوانی نامیده می‌شود، ناتوانی ناشی از سردرد در دو بعد هیجانی و کارکردی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. احساسات ناخوشایند ناشی از سردرد مانند خشم، ناامیدی، نگرانی، اضطراب و غیره در بعد هیجانی و محدودیت‌هایی که سردرد در فعالیت‌ها و زندگی شخصی و اجتماعی بیمار ایجاد می‌کند، در بعد کارکردی منظور می‌گردند(12).

مولتیپل اسکلروزیس و سردرد هر دو شرایط مزمن ناتوان‌کننده و پرهزینه هستند و بار قابل توجهی بر بیماران و کیفیت زندگی آن‌ها وارد می‌کنند؛ علاوه بر این اخیراً ارتباطی قوی بین این دو اختلال گزارش شده است(13). افراد مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس به دنبال افزایش ناتوانی ناشی از سردردهای مزمن با بستری شدن و میزان بالاتر استفاده از مراقبت‌های بهداشتی مواجه هستند، ‌همچنین این ناتوانی در مولتیپل اسکلروزیس با تأثیر بر فعالیت‌های زندگی روزانه و کیفیت زندگی وی همراه است(14, 15). کیفیت زندگی، نشان‌دهنده میزان رضایت فرد از زندگی است که طبق موارد ذیل سنجیده می‌شود: رفاه مادی، جسمانی و عاطفی، روابط بین فردی، داشتن فرصت‌هایی جهت رشد و توسعه فردی، خودکفایتی و قدرت تصمیم‌گیری برای زندگی و مشارکت در اجتماع(16).

مورالس و همکاران (2019) در مطالعه خود مشاهده کردند بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس از کیفیت زندگی ضعیف رنج می‌برند که این کیفیت زندگی پائین تا حدود زیادی مربوط به ناتوانی‌های آنان بود(17). همچنین مطالعات متعدد در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس نشان دهنده تأثیر مستقیم سردردهای مزمن و ناتوانی‌های ناشی از آن را بر کیفیت زندگی این بیماران است(18, 19).

برای درمان ناتوانی‌های ناشی از سردردهای مزمن و بهبود کیفیت زندگی، روش‌های درمانی مختلفی از جمله مداخلات دارویی و غیردارویی وجود دارد، دارودرمانی به دلیل عوارض جانبی، برای همه بیماران مناسب نیست. بنابراین بسیاری از درمانگران از روش‌های جایگزین برای درمان این بیماران استفاده می‌کنند(20, 21).

تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی یکی از روش‌های جایگزین می‌باشد، تکنیک آرامسازی پیش رونده عضلانی یکی از روش‌های آرامسازی است که اولین بار توسط  ادموند جاکوبسون در سال 1938 معرفی شد؛ در این تکنیک فرد از طریق انقباض فعال و سپس شل کردن گروه‌های ماهیچه‌ای خاص در یک حالت پیشرونده موجب کسب احساس آرامش در خود می‌شود. مدت زمان پیشنهادی انجام این تکنیک توسط پروکووک و کروگ در یک جلسه بین 20 تا 30 دقیقه عنوان شده است(22). این تکنیک علاوه بر این که تاثیرات تسکین دهنده جسمانی دارد؛ تاثیرات مثبت دیگری بر ابعاد روانی زندگی فرد دارد، همچون افزایش تمرکز و انرژی، کاهش استرس و اضطراب، بهبود کیفیت زندگی، مقابله با بیماری و تسکین درد(22, 23, 24, 25, 26).

مسعودی و همکاران (2011) در مطالعه خود نشان دادند استفاده از تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی موجب بهبود کیفیت زندگی مراقبین بیماران مبتلا به MS می‌شود.

براساس مطالب ذکر شده می‌توان گفت که سردردهای ناشی از بیماری مولتیپل اسکلروزیس موجب ناتوانی فرد در فعالیت‌های روزمره زندگی وی می‌شود که این ناتوانی‌ها در نهایت می‌توانند ابعاد مختلف کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهند. مطالعات مختلف نشان داده‌اند که کاهش کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس موجب عود بیماری، افزایش بار اقتصادی و اختلالات روانشناختی می‌گردد. از طرف دیگر علی‌رغم سودمندی تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در زمینه‌های مختلف درمانی و مراقبتی، مطالعه‌ای مبتنی بر این تکنیک که هر دو متغییر ناتوانی ناشی از سردرد و کیفیت زندگی در خصوص بیماران مولتیپل اسکلروزیس را بررسی کرده باشد، محققان به آن دست نیافتند. بنابراین مطالعه حاضر با هدف تعیین تاثیر تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردردهای مزمن بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان در سال 1402 اجرا خواهد گردید.

مرور متون

جست و جو در پایگاه های اطلاعات داخلی و خارجی شامل پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، پایگاه مجلات ایران، مگیران، پاب مد، پروکوئست، ساینس دایرکت، گوگل اسکولار جهت دستیابی به مقالات مرتبط با موضوع مورد استفاده قرار میگیرند. مطالعات قبلی با استفاده از کلید واژه های تکنیک پیشرونده عضلانی، تکنیک جاکوبسون، تکنیک آرامسازی، مولتیپل اسکلروزیس، سردردهای مزمن، سردردهای اولیه، میگرن، سردرد تنشی،Progressive Muscle Relaxation, Jacobson Technique, Chronic Headache, Migrane, Tension Type Headache, Primary Headacheبه صورت جداگانه و ترکیبی مورد بررسی قرار می‌گیرند. مقالات از سال 2007 تا 2023 بررسی شدند که در ذیل به برخی از مقالات مرتبط با موضوع مورد پژوهش اشاره می‌شود.

مطالعات داخلی

  ایزدی‌خواه و همکاران (2020) مطالعه‌ای با عنوان 'مقایسه اثربخشی درمان ذهن‌آگاهی و ریلکسیشن بر شدت درد در بیماران مبتلا به سردردهای میگرنی' انجام دادند. این پژوهـش به صورت نیمه تجربی بـصورت پیش آزمون-پس آزمون بـا گـروه کنترل و دوره پیگیری دوماهه بود. جامعه آماری پژوهش شامل بیماران مبتلا به سردردهای میگرنی شهرستان شاهین شهر اصفهان در سه ماهه آخر سال ۱۳۹۷ بود. در این پژوهش تعداد ۴۵ بیمار مبتلا به سردردهای میگرنی با روش نمونه‌گیری داوطلبانه انتخاب و به صورت تصادفی به دو گروه کنترل و شاهد تقسیم شدند. ۱۵ بیمار در گروه کنترل و ۱۵ بیمار در گروه آزمایش ذهن آگاهی و 15 بیمار در گروه درمان ریلکسیشن قرار گرفتند. گروه‌های آزمایش مداخله ۸ جلسه‌ای درمان ذهن آگاهی کاباتزین و ۷ جلسه‌ای ریلکسیشـن کان و راتفیسچ را طـی دو مـاه در جلسـات ۹۰ دقیقـه‌ای بصورت جداگانه دریافـت نمودند. پرسشـنامه مـورد اسـتفاده در ایـن پژوهش شامل پرسشنامه شدت درد ملزاک بـود. داده‌های حاصل از پژوهـش بـه شـیوه تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر و آزمون تعقیبی بونفرنی مـورد تجزیه و تحلیل قرار گرفـت. نتایج نشان داد که درمان ذهن‌آگاهی و ریلکسیشن بـر شدت درد در بیمـاران مبتلا به سردردهای میگرنی تأثیر معنادار دارد. علاوه بر این نتایج آزمون تعقیبی نشان داد که در متغیر درد بین دو درمان تفـاوت معنادار وجود داشته و درمان ریلکسیشن نسبت بـه درمان ذهن آگاهی به میزان بیشتری در کاهش سردردهای میگرنی تاثیر داشته است. در نتیجه درمان ریلکسیشن بـه دلیل تمرکز بر فرایندهای فیزیولوژیکی می‌تواند نسبت به درمان ذهن‌آگاهی تاثیر بیشتری بر کاهش شدت درد در بیماران مبتلا به سردردهای میگرنی داشته باشد(27).

طبرسی و همکاران (2018) مطالعه‌ای با عنوان 'اثربخشی آرامسازی پیشرونده عضلانی بر پریشانی روانشناختی زنان مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس' انجام دادند. در این پژوهش پیش‌آزمون_پس‌آزمون با گروه کنترل، از میان کلیه زنان مبتلا به ام.اس عضو انجمن ام.اس شهرستان بهشهر (80 نفر) تعداد 30 نفر با توجه به معیارهای ورود به پژوهش و به ‌طور تصادفی انتخاب شدند و در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. گروه آزمایش تحت آموزش تکنیک آرامسازی قرار گرفتند و در گروه مداخله آرامسازی پیشرونده عضلانی به مدت 8 جلسه 30 دقیقه‌ای انجام شد. همه بیماران در دو مرحله پیش از درمان و پس از درمان به وسیله مقیاس اضطراب و افسردگی بیمارستانی HADS و مقیاس افسردگی و اضطراب DAS مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها حاکی از اثر بخشی آموزش تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در کاهش پریشانی روان شناختی بیماران گروه مداخله در برابر کنترل بود. در نتیجه تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی همراه با ریلکسیشن از طریق تاثیرات عمیق بر سیستم اعصاب خودمختار موجب ایجاد وضعیت آرامش عمیق و افزایش توانایی فرد در تطابق با عوامل استرس‌زا می‌شود(28).

جلال‌منش و همکاران (2015) مطالعه‌ای با هدف 'بررسی تاثیر آرام‌سازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت خواب و خستگی مبتلایان به مولتیپل اسکلروزیس' انجام دادند. در این مطالعه مداخله‌ای نیمه تجربی تک گروهی که 67 بیمار مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس پس از نمونه‌گیری به صورت در دسترس انجام شد، طی 6 هفته تحت مداخله آرام‌سازی عضلانی قرار گرفتند. ابزار تحقیق در این مطالعه شامل پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک، چک لیست خود گزارش‌دهی و پرسشنامه سنجش شدت خستگی و پرسشنامه بررسی کیفیت خواب پیتزبرگ بود. چک لیست خود گزارش‌دهی شامل یک لیست بود که در آن تاریخ انجام و مراحل آرامسازی عضلانی ثبت می‌شد و در انتهای جلسه میزان آرامش ایجاد شده به صورت خودارزیابی از 0 تا 10 نمره داده می‌شد. پرسشنامه کیفیت خواب پیتزبرگ یک پرسشنامه گذشته‌نگر است و به صورت نمره‌دهی لیکرتی هفت بعد خواب را در 19 گویه بررسی می‌کند. پرسشنامه شدت خستگی که برای بیماری‌های مزمن استفاده می‌شود، دارای 9 سوال است که از 1 تا 7 امتیاز داده می‌شود. یافته‌های این پژوهش نشان داد که مداخله آرام‌سازی عضلانی می‌تواند به نحو موثری کیفیت خواب را افزایش دهد. همچنین این مطالعه نشان داد شدت خستگی در بیماران (MS) پس از مداخله آرام سازی عضلانی به صورت موثری کاهش می‌یابد(29).

ترقی و همکاران (2007)، مطالعه‌ای تحت عنوان 'کیفیت زندگی بیماران عضو انجمن مولتیپل اسکلروز مازندران' انجام دادند. این پژوهش یک مطالعه توصیفی بود و جامعه پژوهش آن را بیماران عضو انجمن MS مازندران تشکیل می‌دادند. نحوه نمونه‌گیری بصورت سرشماری بود و 101 عضو داوطلب وارد مطالعه شدند. ابزار گردآوری داده‌ها جهت تعیین کیفیت زندگی، پرسشنامه SF-36[2] بود، علائم بالینی و شدت بیماری با گرفتن شرح‌حال بالینی و انجام معاینات بالینی توسط پزشک مغز و اعصاب و با استفاده از معیار نمره بندی وضعیت ناتوانی بصورت گسترده EDDS[3] تعیین و ثبت شد. در این مطالعه کیفیت زندگی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در تمام شاخص‌ها در حد متوسط بود، این أمر می‌تواند ناشی از خفیف بودن بیماری در اکثر بیماران مورد بررسی،‌ پائین بودن سن شروع و کوتاه‌تر بودن دوره بیماری بوده باشد(30).

مطالعات خارجی

مریم نصیر بات و همکاران (2022) مطالعه ای با عنوان 'تأثیر ورزش هوازی و آرام سازی پیشرونده عضلانی بر میگرن' انجام دادند. این مطالعه نیمه تجربی دوگروهه در بیمارستان شیخ خلیفه بن زاید آل نیهان در پاکستان از فوریه تا جولای 2017 انجام شد. مطالعه شامل بیماران میگرنی از هر دو جنس 20 تا 50 ساله بود. گروه آزمایشی A پروتکل تمرینات نظارت شده شامل تمرین هوازی (دوچرخه ثابت) به مدت زمان 30 دقیقه، گرم کردن به مدت زمان 10 دقیقه، سرد کردن به مدت زمان 5 دقیقه و سپس آرام سازی پیشرونده عضلانی به مدت 15 دقیقه، به شکل 3 بار در هفته و به مدت 6 هفته همراه با داروی پیشگیری دریافت کرد. گروه کنترل داروهای پیشگیری کننده فلونارازین 5 میلی گرم دو بار در روز، ایندرال 10 میلی گرم سه بار در روز و نورتریپتیلین 25 میلی گرم در شب دریافت کردند. بیماران با استفاده از مقیاس عددی درجه بندی درد، مقیاس ارزیابی ناتوانی میگرنی، شاخص ناتوانی سردرد، ارزیابی شدند. در هر دو گروه بهبود قابل توجهی در همه پارامترها وجود داشت، اما گروه A بعد از مداخله به طور قابل توجهی نتیجه بهتری داشت (05/0p<). همچنین نتیجه ی مطالعه نشان داد که داروی پیشگیرانه، تمرینات هوازی و آرام‌سازی پیشرونده عضلانی در صورت استفاده با هم، ابزارهای مؤثری برای مداخله برای میگرن هستند(31).

مینن و همکاران(۲۰۲۰) پژوهشی با عنوان ' آرامسازی پیشرونده عضلانی ارائه شده توسط گوشی هوشمند برای درمان میگرن در مراقبت های اولیه: یک کارآزمایی تصادفی' انجام دادند که یک مطالعه تصادفی و کنترل شده بر روی نمونه‌ای از بزرگسالان مبتلا به میگرن و سردرد در اسپانیا با مدت زمانی بیشتر از 4 روز در ماه بود. شرکت کنندگان واجد شرایط به زبان انگلیسی صحبت می‌کردند و یک گوشی هوشمند در اختیار داشتند. به همه شرکت کنندگان برنامه RELAXaHEAD  ارائه شد که مشمول دفتر خاطرات الکترونیکی درباره سردرد است. شرکت کنندگان برای دریافت 1 نسخه از 2 نسخه برنام -یکی با آرامسازی پیشرونده عضلانی و دیگری بدون آرامسازی پیشرونده عضلانی تقسیم شدند. و مقیاس ناتوانی میگرن (MIDAS[4]) و تغییر رخ داده در روزهای سردرد اندازه‎‌گیری شدند. یافته‌ها نشان دادند که گروه آرامسازی پیشروند عضلانی کاهش قابل توجهی در میانگین نمرات MIDAS نسبت به گروهی که فقط دفترچه یادداشت داشتند، نشان دادند و همچنین این نتیجه نیز حاصل شد که آرامسازی پیشرونده عضلانی ارائه شده توسط گوشی هوشمند ممکن است یک شکل قابل قبول و در دسترس درمان برای میگرن باشد(32).

مورالس و همکاران (2019) مطالعه‌ای با هدف بررسی 'کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به بیماری مالتیپل اسکلروز و ارتباط آن با علائم افسردگی و ناتوانی فیزیکی ' انجام دادند. در این مطالعه از 117 بیمار با تشخیص ابتلا به بیماری مالتیپل اسکروز در مکزیک، از پرسشنامه‌های MSQOL-54[5]  برای بررسی کیفیت زندگی، از پرسشنامه افسردگی بک(BDI)[6] برای بررسی علائم افسردگی  و از مقیاس وضعیت ناتوانی گسترده برای بررسی درجه ناتوانی فیزیکی گرفته شد. داده‌های بدست آمده با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 22 تجزیه و تحیل شد. نتایج بدست آمده از این مطالعه نشان داد که 29% از بیماران مبتلا به مالتیپل اسکروز برای انجام فعالیت‌های روزانه نیاز به کمک داشتند البته میانگین نمره کلی در پرسشنامه کیفیت زندگی 64.67 ± 17.52 بود که باتوجه به درجه بندی پرسشنامه MSQOL-54، نشان دهنده کیفیت زندگی ضعیف در این بیماران بود (17).

ملکون و همکاران (2018) در مطالعه ای با عنوان' تأثیر تکنیک‌های فیزیوتراپی و آرام‌سازی بر پارامترهای درد دانشجویان مبتلا به سردرد تنشی: یک کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی و کنترل شده' به طور تصادفی 152 دانشجوی دانشگاهی در دانشگاه مادرید اسپانیا را با تشخیص سردرد تنشی بر اساس معیارهای انجمن بین المللی سردرد انتخاب کردند. طرح مطالعه یک کارآزمایی تصادفی کنترل شده از یک مداخله غیردارویی با ارزیابی کور متغیرهای پاسخ بود و یکی از گروه‌ها مورد مداخله قرار گرفت و به گروه دیگرآموزش اتوژنیک،  حرکت درمانی ستون فقرات گردنی و آموزش اصلاح وضعیت ارائه شد. بیماران هرگونه تغییر در پارامترهای درد (تکرار، شدت و مدت) و مصرف دارو را در دفترچه سردرد قبل از درمان، در 4 هفته و در 3 ماهگی ثبت کردند. و نتایج نشان داد هر دو مداخله باعث کاهش در تمام پارامترهای درد شدند. با این حال، کاهش در فراوانی و شدت در گروه درمان ترکیبی معنی‌دارتر بود و در نتیجه درمان‌های فعال و غیرتهاجمی مانند آموزش اتوژنیک و حرکت‌درمانی ستون فقرات گردنی، و به‌ویژه ترکیبی از هر دو، با پیشگیری و مدیریت علل روانی بالقوه این اختلال، سردرد تنشی را کاهش می‌دهند. هدف تحقیقات آینده باید ارزیابی اثرات بلندمدت این مداخلات باشد(33).

نقد متون: نتایج مطالعات مختلف نشان‌دهنده کیفیت زندگی ضعیف تا متوسط در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس می‌باشد که یکی از ابعاد مهم کیفیت زندگی در این بیماران مربوط به سردرد و ناتوانی‌های ناشی از آن می‌باشد. اکثریت بررسی‌های انجام شده در مبتلایان به مولتیپل اسکلروزیس با هدف ارتقا سطح سازگاری و تعدیل واکنش‌های روانشناختی انجام گردیده است، علاوه بر این به صورت توصیفی بوده و غالباً به بررسی ناتوانی ناشی از سردرد یا کیفیت زندگی پرداخته است. از سوی دیگر علی‌رغم اثبات سودمندی تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر عوارض و مشکلات بیماری‌های مختلف، تاکنون تأثیر این تکنیک بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردرد در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروز بررسی نشده است، لذا مطالعه حاضر با هدف تعیین تاثیر تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردردهای مزمن بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان اجرا خواهد گردید.

1.  ناتوانی ناشی از سردرد مزمن در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس بعد از مداخله تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در دو گروه کنترل و مداخله متفاوت است.

2. کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس بعد از مداخله تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در دو گروه کنترل و مداخله متفاوت است.

تعیین تاثیر تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردرد مزمن بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان در سال 1402

1. تعیین و مقایسه میانگین نمره ناتوانی ناشی از سردرد مزمن در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس قبل و بعد از تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در دو گروه کنترل و مداخله

2. تعیین و مقایسه میانگین نمره کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس قبل و بعد از تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در دو گروه کنترل و مداخله

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

.

تعریف نظری تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی: تکنیک آرامسازی پیش رونده عضلانی یکی از روشهای آرامسازی است که اولین بار توسط  ادموند جاکوبسون در سال 1938 معرفی شد. در این تکنیک فرد از طریق انقباض فعال و سپس شل کردن گروه های ماهیچه ای خاص در یک حالت پیشرونده موجب کسب احساس آرامش در خود میشود. مدت زمان پیشنهادی انجام این تکنیک توسط پروکووک و کروگ در یک جلسه بین 20 تا 30 دقیقه عنوان شده است.(16)

تعریف عملی تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی: منظور از تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در این مطالعه، اجرای تکنیک به مدت 6 هفته هر روز می‌باشد که توسط پژوهشگر طی 3 جلسه متوالی و سپس دو جلسه بصورت هفتگی و هر جلسه 20 تا 30 دقیقه به بیمار و مراقب خانوادگی آموزش داده شده و هفتگی به صورت تلفنی کنترل می شود. آموزش ها  به صورت CD در اختیار بیمار قرار می گیرد.

تعریف نظری کیفیت زندگی: کیفیت زندگی، نشان‌دهنده میزان رضایت فرد از زندگی است که طبق موارد ذیل سنجیده می‌شود: رفاه مادی، جسمانی و عاطفی، روابط بین فردی، داشتن فرصت‌هایی جهت رشد و توسعه فردی، خودکفایتی  و قدرت تصمیم‌گیری برای زندگی و مشارکت در اجتماع(16) .

تعریف عملی کیفیت زندگی: منظور از کیفیت زندگی در پژوهش حاضر، نمره‌ای است که آزمودنی با استفاده از پرسشنامه HIT6[1] کسب می‌کند و دارای حداقل نمره 36 و حداکثر نمره 68 است.

تعریف نظری ناتوانی ناشی از سردرد: احساس محدودیت در انجام فعالیتی که فرد در حالت عادی توانایی انجام آن را دارد، ناتوانی نامیده می‌شود. ناتوانی ناشی از سردرد در دو بعد هیجانی و کارکردی مورد ارزیابی قرار می گیرد. احساسات ناخوشایند ناشی از سردرد مانند خشم، ناامیدی، نگرانی، اضطراب و غیره در بعد هیجانی و محدودیت هایی که سردرد در فعالیتها و زندگی شخصی و اجتماعی بیمار ایجاد می‌کند، در بعد کارکردی منظور می گردند(13).

تعریف عملی ناتوانی ناشی از سردرد: منظور از سردرد، دردهای مزمن و تکرارشونده و منظور از ناتوانی ناشی از سردرد در پژوهش حاضر، نمره‌ای است که آزمودنی با استفاده از پرسشنامه ناتوانی ناشی از سردردHDI[2]  کسب می‌کند و دارای حداقل نمره 0 و حداکثر نمره 88 است.

این پژوهش از نوع نیمه تجربی دو گروهه با طرح پیش آزمون ، پس آزمون است.

جامعه مورد مطالعه:

کلیه بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس مراجعه کننده عضو انجمن ام اس زاهدان و کلینیک های مغز و اعصاب سطح شهر زاهدان در سال 1402

معیارهای ورود بیماران شامل:

سن بالای 18 سال

رضایت آگاهانه

عدم ابتلا به اعتیاد

سردرد تکرار شونده

معیارهای خروج بیماران شامل:

عدم رضایت بیمار برای ادامه پژوهش

غیبت در یکی از جلسات آموزشی

عدم توانایی و عدم اجرای تکنیک بطور مستمر طی دو روز

پیشرفت و عود بیماری حین اجرای پژوهش

حجم نمونه بر اساس میانگین و انحراف معیار نمره کیفیت زندگی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس به دنبال تاثیر یک برنامه کاهش استرس در مطالعه قزاق و همکاران(2019) و با حدود اطمینان 95 % وتوان آزمون آماری95 % و بر اساس فرمول زیر در هر گروه 15 برآورد گردید(34). برای اطمینان از حجم نمونه، در نظر داشتن ریزش احتمالی و امکان انجام آزمون های آماری، حجم نمونه در هر گروه 30 نفر و در مجموع 60 نفر تعیین شد.

n = (Z1-α2+Z1-β)2(S12+S22)(X1-X2)2 =14.06

Z1-α2  = 1.96                        S1 = 7.52                                    X1 = 56.04

Z1-β  = 1.64                         S2 = 6.09                                X2 = 65.33

ابتدا نمونه های واجد شرایط به شیوه در دسترس انتخاب و سپس به طور تخصیص تصادفی (RANDOM ALLOCATION) به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم خواهند شد.

در این پژوهش از 3 پرسشنامه به شرح زیر استفاده خواهد شد:

فرم اطلاعات دموگرافیک بیماران

پرسشنامه کیفیت زندگی (HIT-6)

پرسشنامه ناتوانی ناشی از سردرد (HDI)

فرم اطلاعات دموگرافیک: این فرم شامل، سن، جنس، مدت بیماری، نوع MS، وضعیت تأهل، شغل بیمار، نوع سردرد، میزان تحصیلات و محل سکونت است.

پرسشنامه کیفیت زندگی (HIT-6)[1]: به منظور بررسی کیفیت زندگی از پرسشنامه HIT-6 که توسط کوسینسکی و همکاران (2003) طراحی و روانسنجی شده است، استفاده خواهد شد. این پرسشنامه تأثیر سردرد را بر کیفیت زندگی در 1 ماه گذشته اندازه‌گیری می‌کند(35) و به عنوان معیار سنجش تأثیر سردرد بر کیفیت زندگی شناخته می‌شود که با سوالاتی در مورد شدت، مدت و طول اپیزودهای سردرد تنظیم شده است. پرسشنامه HIT6 یک پرسشنامه‌ کوتاه شامل 6 سؤالی است که نمرات آن بین 36 تا 78 است و نمرات بالاتر نشان‌دهنده شدت بالاتر سردرد و اثرگذاری بیشتر سردرد بر کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سردرد است. طریقه نمره‌دهی به سوالات بدین صورت است که «هرگز» نمره 6، «به ندرت» نمره 8، «گاهی اوقات» نمره 10، «خیلی اوقات» نمره 11 و «همیشه» نمره 13 می‌گیرد. در این پرسشنامه افراد با نمره 49 یا کمتر شدت 1، با نمره 50-55  شدت 2، با نمره 59-56 شدت 3 و بـا نمـره 60 و یـا بالاتر شدت 4 در نظر گرفته می‌شوند. روایی و پایایی این پرسشنامه توسط زندی‌فر و همکاران تأیید شد و تجزیه و تحلیل همسانی درونی نشان داد که آلفای کرونباخ به ترتیب 77/0 و 73/0 است (36). پایایی این پرسشنامه در مطالعه حاضر به کمک آلفای کرونباخ تعیین خواهد شد

پرسشنامه ناتوانی ناشی از سردرد (HDI)[2]: این پرسشنامه شامل 25 سؤال می‌باشد که در سال 1994 توسط جکوبسون و همکارانش تهیه شد. پرسشنامه مشکلات فرد مبتلا به سر درد را در دو بعد عاطفی و کارکردی مورد سنجش قرار می‌دهد و دارای 3 گویه (بله، خیر و گاهی اوقات) می‌باشد که بله شامل نمره 4، گاهی اوقات نمره 2 و خیر نمره 0 می‌شود. امتیازات کلی بالاتر نشان دهنده ناتوانی ناشی از سردرد بالاتر فرد پاسخ دهنده خواهد بود و برعکس. این پرسشنامه توسط سجادی‌نژاد و همکاران (1386) به فارسی بازگردانده و روایی و پایایی آن محاسبه شد. در این فرایند چند سؤال به دلیل داشتن بار مشترک حذف شدند و نمره ای که فرد کسب می‌کند بین 0 تا 88 می‌باشد. اعتبار این پرسشنامه به وسیله ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شد که این مقدار برای کل آزمون، خرده مقیاس عاطفی و خرده مقیاس کارکردی به ترتیب، 0.86، 0.68 و 0.83 بود. آلفای کرونباخ برای کل آزمون 0.89، خرده مقیاس عاطفی 0.80 و خرده مقیاس کارکردی 0.81 محاسبه شد(37). پایایی این ابزار در مطالعه حاضر به کمک آلفای کرونباخ تعیین خواهد شد.

پژوهشگر پس از تصویب طرح و اخذ مجوز از دانشگاه و انجام هماهنگی های لازم، به انجمن ام اس زاهدان و کلینیک‌های مغز و اعصاب سطح شهر زاهدان مراجعه خواهد کرد و واحدهای پژوهش گروه مداخله و کنترل را از این مراکز انتخاب خواهد نمود و پس از اخذ رضایت آگاهانه از بیماران واجد شرایط ورود به پژوهش، افراد به صورت در دسترس انتخاب میشوند. برای تخصیص تصادفی ابتدا به تعداد کل افراد مورد مطالعه، پاکت حاوی کارت های آ برای گروه مداخله و ب برای گروه کنترل تهیه و به صورت تصادفی مرتب میشوند. با مراجعه و انتخاب تدریجی افراد به ترتیب یکی از این کارت ها به آنها اختصاص خواهد یافت که تعیین کننده گروه فرد خواهد بود. در هر دو گروه کنترل و مداخله قبل از انجام کارهای پژوهشی، پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک و پرسشنامه ناتوانی ناشی از سردرد و پرسشنامه HIT6 تکمیل خواهد شد. به تمامی شرکت کنندگان در مطالعه توضیحات کامل در مورد مطالعه داده خواهد شد و به آن‌ها گفته می شود که هر زمان که بخواهند می‌توانند از مطالعه خارج شوند و کلیه اطلاعات این بیماران محرمانه خواهد ماند. با توجه به ماهیت بیماری در صورت عود علائم که در مداخله تأثیرگذار باشد، بیمار از مطالعه خارج خواهد شد. برای گروه مداخله، واحدهای پژوهش در حضور مراقب خانوادگی خود، ابتدا آموزش تکنیک آرامسازی عضلانی به صورت گروهی، به مدت 3 جلسه متوالی و سپس دو جلسه هفتگی دریافت خواهند نمود. این مداخلات توسط پژوهشگر که دوره آرامسازی را گذراده است انجام میشود. طی جلسه اول که در مراکز اشاره شده و در اتاقی با شرایط مناسب برگزار خواهد گردید در مورد بیماری مولتیپل اسکلروزیس و علل و علائم آن و درمان های مناسب و سردردهای اولیه و مزمن و ابعاد کیفیت زندگی و سپس توضیحات کامل در مورد تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی ارائه خواهد شد. در جلسه دوم با توجه به استانداردهایی که برای انجام تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی در نظر گرفته می‌شود(شامل محیط با نور ملایم، عدم وجود سر و صدا در محیط اطراف، پوزیشن نیمه نشسته و تا حد امکان لباس راحت بدون وسایل اضافی)، محیطی ویژه برای این بیماران تعبیه خواهد شد.  سپس متن تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی جاکوبسون توسط پژوهشگر به مدت30 دقیقه خوانده می‌شود و بر نحوه انجام صحیح تکنیک توسط بیمار نظارت انجام می‌گیرد. روش آرامسازی به این صورت اجرا خواهد شد که بیمار با بستن چشمانش تمام توجه خود را روی تنفس معطوف کند. 5 بار تنفس و هربار یک دم عمیق و یک بازدم عمیق بکشد (4 ثانیه دم و 6 ثانیه بازدم) و به ترتیب انقباض و انبساط عضلانی را برای 14 گروه عضلات شامل : عضلات صورت ( پیشانی، پلک، آرواره ها، لب ها)، عضلات گردن، انگشتان و کف دستها، ساعد، بازو، شانه، پشت، کمر، سینه، شکم، نشینمنگاه، ران، ساق پاها و کف پاها انجام بدهد. انقباض هر عضله 5 ثانیه و انبساط آن 10 ثانیه طول خواهد کشید و در انتها بیمار تمام بدن خود را شل کرده و 5 بار دم و بازدم عمیق میکشد و به آرامی چشمانش را باز خواهد کرد و به وضعیت عادی برخواهد گشت (17) . جلسه سوم نیز به تکرار عملی تکنیک آرامسازی و پاسخ به سوالات بیماران و رفع اشکال در اجرای عملی پرداخته خواهد شد. سپس تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی به صورت تکالیف خانگی توسط بیمار در منزل روزانه 20 دقیقه، به مدت 6 هفته اجرا می‌گردد. سی دی آموزشی تکنیک در اختیار بیماران قرار خواهد گرفت. جهت نظارت بر اجرای تکنیک پیگیری‌های تلفنی بصورت هفتگی توسط پژوهشگر انجام می‌شود و چنانچه بیماران هر سؤالی در زمینه اجرای تکنیک داشتند می‌توانند تلفنی تماس حاصل نمایند، [M1] همچنین آموزش‌های مربوط به این تکنیک به مراقب خانوادگی بیمار نیز ارائه می‌گردد و نظارت بر اجرای صحیح تکنیک از سوی مراقبین خانوادگی با توجه به چک لیست ارائه شده از سوی پژوهشگر مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. برای گروه کنترل هیچگونه مداخله‌ای انجام نخواهد شد و بیماران مراقبت‌های روتین دریافت می نمایند. پس‌آزمون نیز 3 ماه پس از ورود واحد پژوهش در مطالعه در هر دو گروه مداخله و کنترل برگزار خواهد شد. پس از پایان مطالعه سی دی آموزشی در اختیار گروه کنترل قرار خواهد گرفت.

داده ها پس از جمع‌آوری و کدگذاری توسط نرم افزار SPSS26 مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت. ابتدا فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر به کمک آمار توصیفی تعیین می‌شود و در ادامه برای مقایسه میانگین‌های قبل و بعد در هر گروه از مداخله تی زوجی، مقایسه میانگین‌ها و تغییرات میانگین بین دو گروه مداخله و کنترل از مداخله تی‌مستقل، مقایسه فراوانی متغیرهای کیفی دو گروه از مداخله کای دو و برای تعیین اثربخشی مداخله با کنترل همزمان برخی متغیرهای مخدوش‌کننده از مداخله تحلیل کوواریانس استفاده خواهد شد. قبل از شروع تجزیه و تحلیل اصلی داده‌ها و ارائه یافته‌های اصلی، ابتدا به منظور تعیین برخورداری متغیرهای کمی از توزیع نرمال از آزمون‌ آماری شاپیروویلک استفاده خواهد شد. در صورت برقرار نبودن شرط نرمالیتی داده‌ها، از آزمون‌های معادل استفاده خواهد شد. سطح معناداری در این مطالعه کمتر از  0.05 مد نظر است.

'راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران سال 1392'

 2-در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام میگیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزماییهای بالینی  بر روی بیماران یا داوطلبهای سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

13-کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانهی کتبی غیر ممکن یا قابل صرفنظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیتهی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

 16-پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشد – نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده - داده شود. همچنین، در پژوهشهایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی  داشته باشد، دلایل این شیوهی جذب آزمودنی، باید توسط کمیتهی اخلاق  تأیید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

 25-پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنیها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنیها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار دادهها یا اطلاعات بهدست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

 28-پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهشهای خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته هایی که از نظر حمایت کنندهی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند

میزان مصرف داروهای بیماران و عدم توانایی در اجرای صحیح تکنیک بر داده ها ممکن است تاثیر گذار باشد که با رعایت معیارهای ورود و خروج سعی در کاهش تورش در مطالعه خواهد شد. 

1.           Brunner LS. Brunner & Suddarth's textbook of medical-surgical nursing: Lippincott Williams & Wilkins; 2010.

2.           Gilden DH. Infectious causes of multiple sclerosis. The Lancet Neurology. 2005;4(3):195-202.

3.           Kister I, Bacon TE, Chamot E, Salter AR, Cutter GR, Kalina JT, et al. Natural history of multiple sclerosis symptoms. International journal of MS care. 2013;15(3):146-56.

4.           Walton C, King R, Rechtman L, Kaye W, Leray E, Marrie RA, et al. Rising prevalence of multiple sclerosis worldwide: Insights from the Atlas of MS. Multiple Sclerosis Journal. 2020;26(14):1816-21.

5.           Mirmosayyeb O, Shaygannejad V, Bagherieh S, Hosseinabadi AM, Ghajarzadeh M. Prevalence of multiple sclerosis (MS) in Iran: a systematic review and meta-analysis. Neurological Sciences. 2022;43(1):233-41.

6.           La Mantia L, Prone V. Headache in multiple sclerosis and autoimmune disorders. Neurological Sciences. 2015;36:75-8.

7.           D'Amico D, La Mantia L, Rigamonti A, Usai S, Mascoli N, Milanese C, et al. Prevalence of primary headaches in people with multiple sclerosis. Cephalalgia. 2004;24(11):980-4.

8.           Pöllmann W, Feneberg W, Erasmus L. Pain in multiple sclerosis--a still underestimated problem. The 1 year prevalence of pain syndromes, significance and quality of care of multiple sclerosis inpatients. Der Nervenarzt. 2004;75(2):135-40.

9.           Mirmosayyeb O, Barzegar M, Nehzat N, Shaygannejad V, Sahraian MA, Ghajarzadeh M. The prevalence of migraine in multiple sclerosis (MS): A systematic review and meta-analysis. Journal of Clinical Neuroscience. 2020;79:33-8.

10.         Solomon GD, Dahlöf C. Impact of headache on the individual sufferer. The headaches Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2000:25-31.

11.         Linton SJ, Shaw WS. Impact of psychological factors in the experience of pain. Physical therapy. 2011;91(5):700-11.

12.         SAJADINEZHAD M, MOHAMMADI N, Ashjazadeh N. The evaluation of psychometric properties of headache disability inventory in the headache patients. 2007.

13.         Mitra S. Disability, health and human development: Springer Nature; 2017.

14.         Vickrey B, Hays R, Harooni R, Myers L, Ellison G. A health-related quality of life measure for multiple sclerosis. Quality of life research. 1995;4(3):187-206.

15.         Ehde DM, Gibbons LE, Chwastiak L, Bombardier CH, Sullivan MD, Kraft GH. Chronic pain in a large community sample of persons with multiple sclerosis. Multiple Sclerosis Journal. 2003;9(6):605-11.

16.         Heckman-Stone C, Stone C. Pain management techniques used by patients with multiple sclerosis. The Journal of Pain. 2001;2(4):205-8.

17.         VandenBos GR. APA dictionary of psychology: American Psychological Association; 2007.

18.         Ochoa-Morales A, Hernández-Mojica T, Paz-Rodríguez F, Jara-Prado A, Trujillo-De Los Santos Z, Sánchez-Guzmán M, et al. Quality of life in patients with multiple sclerosis and its association with depressive symptoms and physical disability. Multiple sclerosis and related disorders. 2019;36:101386.

19.         Svendsen KB, Jensen TS, Overvad K, Hansen HJ, Koch-Henriksen N, Bach FW. Pain in patients with multiple sclerosis: a population-based study. Archives of Neurology. 2003;60(8):1089-94.

20.         Marck CH, De Livera AM, Weiland TJ, Jelinek PL, Neate SL, Brown CR, et al. Pain in people with multiple sclerosis: associations with modifiable lifestyle factors, fatigue, depression, anxiety, and mental health quality of life. Frontiers in neurology. 2017;8:461.

21.         Chaibi A, Tuchin PJ, Russell MB. Manual therapies for migraine: a systematic review. The journal of headache and pain. 2011;12(2):127-33.

22.         Luedtke K, Allers A, Schulte LH, May A. Efficacy of interventions used by physiotherapists for patients with headache and migraine—systematic review and meta-analysis. Cephalalgia. 2016;36(5):474-92.

23.         McCallie MS, Blum CM, Hood CJ. Progressive muscle relaxation. Journal of human behavior in the social environment. 2006;13(3):51-66.

24.         Torales J, O’Higgins M, Barrios I, González I, Almirón M. An overview of jacobson’s progressive muscle relaxation in managing anxiety. Revista Argentina de Clinica Psicologica. 2020;29(3):17-27.

25.         Akmeşe ZB, Oran NT. Effects of progressive muscle relaxation exercises accompanied by music on low back pain and quality of life during pregnancy. Journal of midwifery & women's health. 2014;59(5):503-9.

26.         Hassanpour-Dehkordi A, Jalali A. Effect of progressive muscle relaxation on the fatigue and quality of life among Iranian aging persons. Acta Medica Iranica. 2016:430-6.

27.         Izadi Khah A, Ansari Shahidi M, Rezaei Jamaloei H, Haghayegh A. Comparing the Effectiveness of Mindfulness Therapy and Relaxation on Painin Patients with Migraine. Anesthesiology and Pain. 2020;11(3):28-42.

28.         Tabarsi S, Zakeri MM, Rezapur R, Ebrahimi L. Effectiveness of progressive muscle relaxation training on psychological distress of woman's with multiple sclerosis. J Rehab Med. 2019;7(4):71-9.

29.         Jalal manesh S-o-m, zargarani f. Effectsofprogressivemusclerelaxationtechniqueonfatigueandsleepquality in patientswithmultiplesclerosis. Avicenna Journal of Nursing and Midwifery Care. 2015;23(3):5-14.

30.         Z. Taraghi,  EI, M. Abedini, A. Zarvani, I. Khoshnama, RA. Mohammadpour, et al. Quality of Life among Multiple Sclerosis Patients. Iran Journal of Nursing. 2007;20(50):51-9.

31.         Butt MN, Maryum M, Amjad I, Khan OJ, Awan L. Effects of aerobic exercise and progressive muscle relaxation on migraine. JPMA The Journal of the Pakistan Medical Association. 2022;72(6):1153-7.

32.         Minen MT, Adhikari S, Padikkala J, Tasneem S, Bagheri A, Goldberg E, et al. Smartphone-Delivered Progressive Muscle Relaxation for the Treatment of Migraine in Primary Care: A Randomized Controlled Trial. Headache. 2020;60(10):2232-46.

33.         Álvarez-Melcón A, Valero-Alcaide R, Atín-Arratibel M, Melcón-Álvarez A, Beneit-Montesinos J. Effects of physical therapy and relaxation techniques on the parameters of pain in university students with tension-type headache: a randomised controlled clinical trial. Neurología (English Edition). 2018;33(4):233-43.

34.         Ghazagh M, Zadhasan Z. The Effect of Group Mindfulness-Based Stress Reduction Program on the Quality of Life and Fatigue in Patients with Multiple Sclerosis. Avicenna Journal of Nursing and Midwifery Care. 2019;27(1):35-44.

35.         Yang M, Rendas-Baum R, Varon SF, Kosinski M. Validation of the Headache Impact Test (HIT-6™) across episodic and chronic migraine. Cephalalgia. 2011;31(3):357-67.

36.         Zandifar A, Banihashemi M, Haghdoost F, Masjedi SS, Manouchehri N, Asgari F, et al. Reliability and validity of the Persian HIT‐6 questionnaire in migraine and tension‐type headache. Pain Practice. 2014;14(7):625-31.

37.         F M, SH P, M D. The Association of Catastrophizing and Pain-Related Anxiety with Headache-Related Disability in Patients Suffering from Migraine. Journal of Research in Behavioural Sciences. 2015;13(4):609-16.

این پژوهش به منظور ببررسی تاثیر تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردردهای مزمن بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان در سال 1402 می‌باشد. محتوای آموزشی با زبانی قابل فهم توسط پژوهشگر ارائه می‌شود و سپس ناتوانی ناشی از سردرد و کیفیت زندگی بیماران 6 هفته پس از آخرین جلسه مداخله و از طریق پرسشنامه بررسی می‌گردد. درگروه کنترل پس از اتمام مطالعه آموزش‌های مورد نظر بصورت کتابچه آموزشی ارائه خواهد شد.

ندارد

1. ارتقاء کیفیت زندگی

2. کاهش ناتوانی ناشی از سردرد

ندارد

با توجه به نداشتن عوارض جانبی این پژوهش ، این بخش هم در مطالعه مصداق ندارد.

.شرکت در این طرح هیچ هزینه ای برای شما ندارد.

ندارد

کلیه اطلاعات بیماران بصورت محرمانه حفظ می شود. و انتشار نتایج تحقیق نیز به صورتی می‌باشد که اطلاعات فرد فاش نشود.

به تمام سوالات بیماران در طول مطالعه و پس از آن از طریق شماره تماس  09156054824 بصورت واضح و شفاف پاسخ داده می‌شود.

بیماران در هر مرحله از پژوهش این حق را  دارند که از مطالعه خارج شوند ، بدون اینکه لازم باشد جریمه یا خسارتی را پرداخت کنند یا درمان معمول ایشان تحت تاثیر قرار گیرد. و شرکت در آن کاملا اختیاری است.

با توجه به اطلاعات موجود در این فرم و توضیحات حضوری مجری طرح، موافقت خود را با شرکت در این مطالعه اعلان می‌نمایم. یک نسخه از این فرم به من داده شده و فرصت خواندن آن را داشته‌ام.

فرم اطلاعات دموگرافیک

ضمن تشکر از همکاری شما

شما واجد شرایط لازم جهت شرکت در این پژوهش هستید، سؤالاتی که پیش روی شماست مربوط به پژوهشی با عنوان  ' بررسی تاثیر تکنیک آرامسازی پیشرونده عضلانی بر کیفیت زندگی و ناتوانی ناشی از سردردهای مزمن بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس در شهر زاهدان در سال 1402' می‌باشد. اطلاعات این پرسشنامه صرفاً برای انجام پژوهش مورد استفاده قرار گرفته و کمال امانتداری در این رابطه مد نظر خواهد بود. دقت و صداقت شما در جوابگویی به این سؤالات بر اعتبار این پژوهش خواهد افزود.

با کمال تشکر و قدردانی از مساعدت ومشارکت شما درانجام این تحقیق.

دانشکده پرستاری و مامائی، دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

• شماره فرد مورد پژوهش: ........                                        تاریخ: ........                                                        بیمارستان: .......
• گروه مورد پژوهش:             1. مداخله                2. کنترل
• بخش اول) مشخصات:

1. سن بیمار (بر حسب سال): .....            
2. جنس: ......
3. وضعیت تأهل:.....
4. مدت ایتلا به بیماری: ........
5. شغل:         بیکارo        خانه‌دارo        کارمندo         آزادo            سایرo
6. میزان تحصیلات:        ابتدایی o         دیپلمo          تحصیلات دانشگاهیo
7. محل زندگی:    شهرo      روستاo

• بخش دوم (ثبت اطلاعات از پرونده):

1. مرحله بیماری:       مرحله 1o            مرحله 2o              مرحله 3o               مرحله 4o       
2. نوع MS:   عود کننده و فروکنش یابندهo         سندروم یک علامت مجزا بالینی o              پیشرونده اولیه o         پیشرونده ثانویه o
3. نوع سردرد:          تنشیo        میگرنیo      خوشه‌ایo

پرسشنامه ناتوانی ناشی از سردرد

پرسشنامه HIT6

5. در مواقعی که سردرد دارید، هر چند وقت یکبار سردرد شما شدید است؟!

1. هرگز
2. به ندرت
3. گاهی اوقات
4. خیلی اوقات
5. همیشه

5. هر چند وقت یکبار سردرد توانایی شما را برای فعالیت‌های روزانه مانند کار خانگی، مدرسه یا فعالیت‌های اجتماعی محدود می‌کند؟!

1. هرگز
2. به ندرت
3. گاهی اوقات
4. خیلی اوقات
5. همیشه

5. در مواقعی که سردرد دارید، هر چند وقت یکبار تمایل دارید که دراز بکشید؟!

1. هرگز
2. به ندرت
3. گاهی اوقات
4. خیلی اوقات
5. همیشه

5. در 4 هفته گذشته، هر چند وقت یکبار برای انجام فعالیت‌های روزانه خود، بیش از حد احساس خستگی کرده‌اید؟!

1. هرگز
2. به ندرت
3. گاهی اوقات
4. خیلی اوقات
5. همیشه

5. در 4 هفته گذشته، هر چند وقت یکبار بخاطر سردردتان عصبی و رنجیده خاطر شده‌اید؟!

1. هرگز
2. به ندرت
3. گاهی اوقات
4. خیلی اوقات
5. همیشه

در 4 هفته گذشته، سردرد ، توانایی تمرکز شما بر روی فعالیت‌های روزمره را محدود کرده است؟!​​​​​​​​​​​​​​

1.هرگز

2.به ندرت

3.گاهی اوقات

4.خیلی اوقات

​​​​​​​5.همیشه