تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر مدل ادغام یافته ی" نظریه رفتار برنامه ریزی شده" و "مدل تصورات-تمایلات" بر مصرف قلیان در بین دانشجویان دختر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در سال 1403

تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر مدل ادغام یافته ی" نظریه رفتار برنامه ریزی شده" و "مدل تصورات-تمایلات" بر مصرف قلیان در بین دانشجویان دختر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در سال 1403

Recently, the trend of using hookah in Iran has changed, which has led to more consumption among adolescents, especially girls. Therefore, it seems necessary to use effective educational measures to prevent hookah consumption. In this regard, the use of cognitive-behavioral models can identify the basic characteristics of behavioral patterns and thus help in the use of effective strategies. Therefore, this research aims to determine the effect of the educational intervention based on the integrated model of "theory of planned behavior" and "perceptions-tendencies model" on the  hookah consumption among female students living in Zahedan University of Medical Sciences dormitories in the year 2024

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، دخانیات یک تهدید بزرگ برای سلامت عمومی در جهان است و سالانه حدود 8 میلیون نفر را به کام مرگ می کشاند که 7 میلیون نفر از این موارد ناشی از مصرف مستقیم دخانیات است و 1.2 میلیون نفر مصرف کننده دخانیات نیستند و جان خود را بر اثر قرار گرفتن در معرض دود دخانیات از دست می دهند(1). در حالی که رایج ترین شکل مصرف تنباکو، کشیدن سیگار(82%) است؛ استفاده از آن در چند دهه اخیر کاهش یافته است اما متأسفانه، سایر اشکال غیر سیگاری استفاده از تنباکو در سرتاسر جهان رواج بیشتری یافته است. برای مثال کشیدن قلیان که shisha ,narghile, hookah hubble-bubbleنیز نامیده می شود، روش قدیمی مصرف تنباکو است که شامل دود گرم شده تنباکو است که پس از عبور از آب استنشاق می شود و به عنوان یک پدیده قابل قبول اجتماعی در سراسر جهان، به ویژه در میان نوجوانان و جوانان تلقی می شود و به گونه‌ای جدید به اپیدمی جهانی تنباکو تبدیل شده است(2-6). ایران یکی از کشورهایی است که مصرف قلیان در آن منشأ تاریخی دارد و در سال‌های اخیر الگوی مصرف قلیان تغییر کرده است و مصرف آن با انگ اجتماعی کمتر در بین جوانان ایرانی به عنوان تفریح رایج شده است(7, 8). تعداد کمی از کشورها بررسی های اپیدمیولوژیک برای تعیین شیوع مصرف قلیان انجام داده اند. بنابراین، شیوع دقیق آن تا حد زیادی ناشناخته است(6). طبق بررسی سیستماتیک در سال 2023در ایالات متحده آمریکا، شیوع مصرف قلیان در گروه سنی 10 تا 24 سال، 16/18 درصد گزارش شد(9). به طور کلی، به نظر می رسد مصرف قلیان با شیوع 20 تا 70 درصدی در مناطق مدیترانه ای در حال افزایش است(6) و2.1٪ تا 44.0٪ در ایالات متحده، 11.6٪ تا 40.1٪ در بریتانیا، و 20.0٪ تا 28.9٪ در آلمان(10) و 34.2٪ در لبنان، 32.9٪ در کرانه باختری رود اردن، 8.9٪ در کانادا (11) و 9.8٪ در ایالات متحده(12) و27.7% درصد در ایران(13) ؛همچنین نرخ شیوع بالاتر 30 تا 35 درصد در سایر نقاط جهان مانند ویتنام، اوکراین و روسیه نیز مشاهده شده است(14). همچنین در دو دهه اخیر، در بسیاری از کشورهای خاورمیانه، به دلیل مقبولیت اجتماعی، دسترسی آسان به طعم‌های مختلف تنباکو و هزینه پایین تنباکو، مصرف قلیان نزدیک به نرخ جهانی است (15). طبق نتایج مطالعه مرور سیستماتیک انجام شده در سال ۲۰۲۲ در ایران، شیوع مادام العمر مصرف قلیان در بین دانشجویان 3/32 درصد برآورد شد. همچنین فراوانی مصرف قلیان طی ماه/هفته گذشته (شیوع نقطه ای) در دانشجویان 21.5 درصد و فراوانی مصرف قلیان در سال گذشته (شیوع دوره ای) نیز 22.5 درصد گزارش شده است(16). از طرفی استان سیستان و بلوچستان (واقع در جنوب شرقی ایران) که در مسیرهای اصلی حمل و نقل مواد افیونی از افغانستان به ایران و سایر کشورهای غربی قرار دارد(8)، میزان مصرف قلیان به شدت در میان جوانان آن افزایش یافته است(17). مطالعه جوینی و همکاران (1395) در ایران نشان داد که 47.7 درصد از دانشجویان سابقه مصرف قلیان داشته اند(18). کشیدن قلیان با آسیب های جدی کوتاه مدت و بلندمدت سلامت همراه است در حالی که خطرات مصرف آن اغلب به دلیل تصورات غلط مختلفی از جمله استفاده از طعم دهنده ها در محصولات تنباکو و افکار عمومی نادرست مبنی بر سالم بودن قلیان به دلیل اینکه مواد خطرناک تنباکو از طریق آب داخل مخزن فیلتر می شود، تضعیف می شود(19). قلیان به دلیل داشتن مواد سمی از جمله 400 ماده مضر برای سلامتی که 69 مورد از این مواد سرطان زا محسوب می شود، خطرناک می باشد و همچنین شروع مصرف دخانیات در دوران جوانی میزان مرگ و میر زودرس را دو برابر می کند(20). یک بررسی سیستماتیک نشان داد که کشیدن قلیان با افزایش احتمال ابتلا به سرطان ریه، بیماری های تنفسی، بیماری پریودنتال )به بیماری بافت های نگهدارنده دندان ها گفته می شود) و وزن کم هنگام تولد مرتبط است. همچنین کشیدن قلیان برای زنان باعث کاهش وزن شیرخواران و افزایش ضربان قلب، دیابت، سرطان ریه و پانکراس می شود (21-23). عوارض بارداری در زنان باردار مصرف کننده ی قلیان از جمله پره اکلامپسی، زایمان زودرس، سقط جنین، وزن کم هنگام تولد و نمره آپگار پایین در مقایسه با سایر زنان شیوع بیشتری دارد(24). طبق نتایج بررسی سیستماتیک در یک ساعت قلیان کشیدن،حجم دود وارد شده به ریه ها تقریباً 90 لیتر است که به طور قابل توجهی بیشتر از دود یک نخ سیگار (حدود 600 میلی لیتر) است(25). همچنین قلیان از نظر ایجاد بیماری هایی مانند سرطان، ناراحتی های تنفسی و گوارشی، بیماری های مزمن ریوی و بیماری های قلبی عروقی مشابه سیگار است و می توان گفت به دلیل طولانی بودن مدت مصرف قلیان که ممکن است (30-90) دقیقه در مقایسه با مدت زمان سیگار کشیدن که (4-6) در دقیقه باشد، تعداد دفعات تنفس را در دقیقه افزایش دهد، و باعث شود که فرد بیشتر در معرض مواد سمی استنشاقی تنباکو قرار گیرد و بنابراین بیشتر در معرض بیماری قرار بگیرد (26, 27).عوامل متعددی ممکن است به محبوبیت کشیدن قلیان، به ویژه در میان جوانان منجر شود. اول اینکه وجود تنباکوی طعم‌دار مانند طعم‌های شیرین، عجیب و غریب یا میوه‌ای یا افزودنی‌های طبیعی مانند نیشکر یا عسل، این نوع مصرف را جذاب‌تر می‌کند(6). دوم، اگرچه سیدانی و همکاران (28)، هیچ رابطه ای بین مصرف قلیان و سطح تحصیلات یا وضعیت اجتماعی-اقتصادی پیدا نکردند، مطالعات دیگر در گروه های جمعیتی مختلف نشان داد که تحصیلات عالی والدین و وضعیت اقتصادی خانواده با میزان بالاتر استفاده قلیان در میان بزرگسالان جوان مرتبط است(29). سوم، به نظر می‌رسد استفاده گسترده از اینترنت و پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی کشیدن قلیان را به طور فزاینده‌ای در میان بزرگسالان جوان مد روز و محبوب می‌کند و به‌عنوان یک فعالیت اجتماعی کمتر مضر نسبت به استفاده از سیگار معمولی نشان می دهد(30). چهارم، مطالعات دیگر نشان می دهد که هیجان و کنجکاوی که از ویژگی های دوران جوانی است ،فشارهای روانی و اجتماعی مهارت های ناکافی در حل مشکل،اعتماد به نفس و خودکارآمدی پایین، ناامیدی و افسردگی، مهارت های ارتباطی پایین، ارزان بودن و دسترسی آسان به قلیان و کمبود امکانات تفریحی برای جوانان، جنسیت، سن، داشتن اعضای خانواده و دوستان سیگاری، سطح استرس، مدت زمان خواب، شغل و رفتن به رستوران یا کافه از دیگر عوامل موثر بر مصرف دخانیات در جوانان به ویژه مصرف قلیان است(8, 31).

در برخی از فرهنگ ها مصرف قلیان در مقایسه با سیگار کشیدن در زنان پذیرش بهتری دارد(32). برای مثال مصرف قلیان یک چالش مهم بهداشت عمومی در ایران است و رایج‌ترین روش برای استعمال دخانیات توسط زنان نوجوان و جوان است(33, 34) و علی رغم پیامدهای بهداشتی جدی آن، مصرف و محبوبیت آن به طور قابل توجهی در میان زنان نوجوان و جوان (35, 36)افزایش یافته است. لذا طراحی و اجرای برنامه های پیشگیری کننده از مصرف دخانیات ضروری به نظر می رسد. در همین راستا سازمان بهداشت جهانی، آموزش را به عنوان یکی اساسی ترین ارکان برنامه های پیشگیری اعلام نموده است. آموزش باعث تغییر در نگرش و عملکرد افراد و در نهایت تغییر در نحوه زندگی آن ها خواهد شد(37). از طرفی تحقیقات نشان می دهد که مؤثرترین برنامه های آموزشی و تحلیلی بر رویکرد نظریه محور مبتنی هستند که از شیوه های تغییر رفتار ریشه گرفته اند(38) .همچنین یافته های مطالعات انجام شده نشان می دهند که الگوی استفاده از توتون و تنباکو، تابع فرآیندهای اجتماعی-ساختاری پیچیده ای از جمله وضعیت اقتصادی- اجتماعی پایین، فشار همسالان، نگرش ها، نرم های انتزاعی، قصد و خودکارآمدی است که این عوامل به عنوان مهمترین پیشگویی کننده های مصرف دخانیات در جوانان شناخته می شوند و جزء سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده هستند(39). این نظریه از نگرش، هنجارهای انتزاعی، کنترل رفتاری درک شده، قصد و رفتار تشکیل شده است و وقوع یک رفتار ویژه را مشروط بر اینکه فرد قصد انجام رفتار را داشته باشد، پیش بینی می کند(40). همچنین از این نظریه با موفقیت در پیش بینی و معنا بخشیدن به چندین رفتار مرتبط با سلامت از جمله مصرف قلیان استفاده شده است (41) و اعتبار آن به صورت تجربی در بسیاری از مطالعات تایید شده است(42, 43). در همین راستا، نتایج مطالعات مشابه نیز از جمله مطالعه فتحی و همکاران(38)، خانی جیهونی و همکاران(39) ، بشیریان و همکاران(44)، حاکی از اثربخشی تئوری رفتار برنامه ریزی شده می باشد. جوینی و همکاران(45) گزارش کردند مداخله آموزشی ادغام یافته بر اساس نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده و مرحله انگیزشی رویکرد فرایند رفتار بهداشتی در ایجاد قصد ترک مصرف در میان دانشجویان اثربخش است. با این وجود، برخی شواهد نشان داده اند که کاربرد چارچوب تئوری رفتار برنامه ریزی شده در پیش‌بینی رفتارهای ناخودآگاه ریسک‌پذیر ناکافی است. برخی از محققان اشاره می‌کنند که رفتارهای ریسک‌پذیر خودبه‌خود اعتبار پیش‌بینی تئوری رفتار برنامه ریزی شده را کاهش می‌دهند. در چنین شرایطی که جوانان در مواجهه با انجام یک رفتار پرخطر می باشند، مدل تصورات-تمایلات [1](PWM) ممکن است یک نظریه اجتماعی-شناختی برتر در پیش بینی چنین رفتارهایی نسبت به چارچوب تئوری رفتار برنامه ریزی شده باشد وعلاوه بر تئوری رفتار برنامه ریزی شده، ممکن است یک چارچوب مفید نیز ارائه دهد (46, 47). نمونه اولیه مدل تصورات-تمایلات یک مدل پیش‌بینی رفتار است که ماهیت اجتماعی مشارکت در رفتارهای پرخطر مانند استفاده از دخانیات را در نظر می‌گیرد. گیبونز و جرارد پیشنهاد می کنند که رفتارهای پرخطر در جوانان ممکن است برنامه ریزی نشود. از این رو، آنها نمونه اولیه مدل تمایل را توسعه دادند که علاوه بر قصد رفتاری، مسیر دومی به نام تمایل رفتاری برای رفتارهای پرخطر را پیشنهاد می کند. تمایل رفتاری با پرسش از شرکت کنندگان ارزیابی می شود که چگونه در یک موقعیت اجتماعی خاص به یک رفتار پرخطر واکنش نشان می دهند. این مدل علاوه بر قصد و تمایل رفتاری، شامل نگرش ها، هنجارهای ذهنی، نمونه های اولیه و قصد رفتاری است. وقتی افراد نسبت به یک رفتار خاص نگرش مثبت داشته باشند و درک کنند که عوامل مهمی وجود دارد که آنها را به این رفتار وسوسه می کند، تمایل بیشتری به انجام آن رفتار خواهند داشت. اگرچه تمایل رفتاری با قصد رفتاری مرتبط شده است، اما بر اساس مدل تصورات-تمایلات ، تمایل به عنوان یک ویژگی ذاتی رفتار هدفمند متمایز می شود. طبق مدل تصورات-تمایلات ، افراد نمونه های اولیه ای دارند که در رفتارهای پرخطر نقش دارند و نگرش افراد به طور مستقیم با این نمونه های اولیه یا تصاویر اولیه مرتبط است(48). مدل تصورات-تمایلات همچنین با تئوری رفتار برنامه ریزی متفاوت است، زیرا تئوری رفتار برنامه ریزی به نیت رفتاری[2] مربوط می شود در حالی که مدل تصورات-تمایلات به نیت رفتاری و تمایل رفتاری[3] مربوط می شود. بنابراین، علاوه بر در نظر گرفتن تصمیم گیری مشورتی از طریق نیات رفتاری، مدل تصورات-تمایلات همچنین یک مسیر واکنشی اجتماعی شامل تمایل رفتاری را توضیح می دهد. مدل تصورات-تمایلات تشخیص می دهد که برخی از تصمیمات نوجوانان و جوانان، به ویژه در رابطه با رفتارهای مخاطره آمیز، زمانی اتخاذ می شود که آنها خود را در موقعیت هایی می یابند (مثل گروهی از دوستان که همگی سیگار می کشند) و آنها باید در مورد رفتار خود تصمیم بگیرند(48, 49).در همین راستا، مطالعاتی وجود دارد که کارایی مدل تصورات-تمایلات را برای توضیح اینکه چرا و چگونه نوجوانان و جوانان در رفتارهای پرخطر مانند مصرف قلیان، سیگار و الکل درگیر می‌شوند را نشان می‌دهند(50-52). از طرفی متغیرهای مدل تصورات- تمایلات که در تئوری رفتار برنامه ریزی موجود نیست، ممکن است بر قصد جوانان تأثیر بگذارد و ممکن است پیش‌بینی‌های رفتار را افزایش دهد .افزون بر آن، مدل اولیه تصورات-تمایلات برخلاف تئوری رفتار برنامه ریزی شده هر دو واکنش منطقی و اجتماعی را در نظر می گیرد(53). بنابراین، در نظر گرفتن ترکیبی از مدل تصورات-تمایلات و تئوری رفتار برنامه ریزی ارزشمند است(54). در همین راستا پژوهش هایی با هدف بررسی میزان استفاده از صندلی ماشین کودک توسط والدین و بررسی تخلفات عابر پیاده با استفاده از تئوری رفتار برنامه ریزی شده، مدل تصورات-تمایلات و مدل ادغام شده انجام شده است که نتایج این مطالعات مشخص کرده که مدل ترکیبی تئوری رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات قوی‌ترین قدرت توضیحی را در مقایسه با هر کدام از مدل ها به تنهایی دارد(47, 53). Rivi و همکاران(2006) نیز در مطالعه خود به این نتیجه رسیدند که برای نوجوانان، متغیرهایی از مدل تصورات-تمایلات، به ویژه شباهت نمونه اولیه، توانایی پیش‌بینی تئوری رفتار برنامه ریزی شده را با توجه به هر دو رفتار محافظت از سلامت و خطر سلامتی افزایش می دهد(55). Spijkerman و همکاران(2004) نیز ترکیب نمونه‌های اولیه از مدل تصورات-تمایلات و متغیرهای تئوری رفتار برنامه ریزی شده را با توجه به پیش‌بینی سیگار کشیدن و نوشیدن الکل توسط جوانان بررسی کردند و تصاویر اجتماعی یا نمونه های اولیه را یافتند که سهم قابل توجهی در قصد جوانان در استفاده از مواد، یعنی سیگار کشیدن و نوشیدن الکل داشتند(56). از طرفی مطالعات انجام شده در ایران عمدتاً بر بررسی توصیفی شیوع استفاده از قلیان در دانشجویان (57-59) و به ویژه پسران (38, 42, 60, 61)متمرکز بوده است. همچنین طبق جستجوی پژوهشگر، تمامی مطالعات مداخله ای آموزشی هم بر روی یکی از مدل ها تمرکز کردند(37, 62, 63) و هیچ مطالعه ی مداخله ای آموزشی مبتنی بر ادغام این دو تئوری گزارش نشده است. بنابراین مطالعه حاضر با هدف تعیین تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر مدل ادغام یافته ی" نظریه رفتار برنامه ریزی شده" و "مدل تصورات-تمایلات" بر مصرف قلیان در بین دانشجویان دختر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در سال 1403 انجام خواهد شد.

مرور متون: در مطالعه حاضر از کلید واژه های مصرف قلیان ، قلیان، تئوری رفتار برنامه ریزی شده ، مدل تصورات-تمایلات، مداخله آموزشی، دانشجو، پیشگیری و معادل لاتین آنها شامل water pipe,preventionWater Pipes Smoking, Theory of Planned Behavior,shisha ,student, combination, hookah,Integration, Prototype Willingness Model,Educational Intervention, در پایگاه های اطلاعاتی داخلی شامل SID,magiran و پایگاههای اطلاعاتی خارجی شامل Science Direct,pubmed , Google Scholar استفاده گردید.

مطالعات خارجی:

1. Liu و همکاران(2024) پژوهشی با هدف میزان استفاده از صندلی ماشین کودک در چین، با استفاده از تئوری رفتار برنامه ریزی شده، مدل تصورات-تمایلات و مدل ادغام شده انجام دادند. در این مطالعه عوامل روان‌شناختی را بررسی کردند که بر استفاده والدین چینی از صندلی ماشین کودک تأثیر می‌گذارد. نتایج پژوهش آنان نشان داد که مدل ادغام شده دارای بالاترین قدرت توضیحی است و مدل تئوری رفتار برنامه ریزی دارای قدرت توضیحی کمی کمتر از مدل تصورات-تمایلات داشت و تأثیر تمایل رفتاری بر رفتار بیشتر از تأثیر قصد رفتاری بر رفتار بود. همچنین یافته های آنان نشان داد که نمونه اولیه، قصد رفتاری درک شده و هنجار ذهنی عوامل مهمی هستند که بر استفاده والدین از صندلی ماشین کودک تأثیر می‌گذارند(53).

2. Demirو همکاران(2019) پژوهشی با هدف مقایسه تئوری رفتار برنامه ریزی و مدل تصورات-تمایلات در تخلفات عابر پیاده با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری انجام دادند. نتایج آنان نشان داد که تئوری رفتار برنامه ریزی، مدل تصورات-تمایلات و مدل یکپارچه (ادغام دو تئوری رفتار برنامه ریزی و مدل تصورات-تمایلات) مدل های مرتبط در درک تخلفات عابر پیاده و مقاصد تخلف هستند و قدرت توضیحی مدل های تصورات-تمایلات و یکپارچه بالاتر از تئوری رفتار برنامه ریزی بود. در همین راستا یافته های آنها نشان داد که تخلفات عابر پیاده بیشتر به صورت واکنش اجتماعی (از طریق تمایل) به جای عمدی (رفتار عمدی) اتفاق می‌افتند و ادراک نمونه اولیه، تمایل و کنترل رفتاری ادراک شده مهم ترین پیش بینی کننده های تخلفات عابر پیاده بودند(47).

3. Scheinfeld و همکاران(۲۰۱۹) مطالعه ای با هدف درک استفاده از سیگار الکترونیکی در جوانان از طریق تئوری رفتار برنامه ریزی شده انجام دادند. داده ها توسط پرسشنامه محقق ساخته توسط ۱۲۶ دانشجو تکمیل و جمع آوری شد. نتایج یافته های آنان نشان داد که از بین سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده، نگرش‌ها و هنجارها به طور معنی‌داری با قصد استفاده از سیگار الکترونیکی مرتبط است(64).

4. Athamneh L و همکاران(2017) مطالعه ای، با هدف بررسی تأثیر سازه‌های تئوری رفتار برنامه‌ریزی ‌شده را بر قصد ترک قلیان با استفاده از یک طرح مطالعه مقطعی مشاهده‌ای، مبتنی بر پیمایش با نمونه‌ای مناسب از بزرگسالان عرب آمریکایی در هیوستون، تگزاس بررسی کردند. در مجموع 340 شرکت کننده نظرسنجی را تکمیل کردند. ارزیابی رفتاری، باورهای هنجاری، و انگیزه برای پیروی،از پیش‌بینی‌کننده‌های معنی‌دار قصد ترک قلیان با تعدیل سن، جنسیت، درآمد، وضعیت تأهل و تحصیلات بود و یافته های این پژوهش نشان داد که مداخلات و راهبردهایی که شامل این سازه‌ها می‌شوند به ترک قلیان در افراد کمک می‌کنند(65).

5. Alanaziو همکاران(2017) مطالعه ای با هدف بررسی احتمال استفاده از قلیان که می تواند منجر به مصرف سیگار در بین مصرف کنندگان فعلی قلیان با استفاده از تئوری رفتار برنامه ریزی شود، انجام دادند. چهارصد و شش نفر مصرف کننده فعلی قلیان که در ابتدا مصرف دخانیات را با قلیان شروع کرده بودند، از 15 سالن قلیان در سال 2015 استخراج شد.سپس از مجموع 70 سالن استراحت آب در ریاض، 15 سالن استراحت به صورت تصادفی انتخاب شدند و شرکت کنندگان نیز به صورت تصادفی در داخل هر سالن پایپ بر اساس جدول یا شماره بخش انتخاب شدند. نظرسنجی با استفاده از نرم افزار بررسی آنلاین Qualtrics انجام شد و شرکت کنندگان با استفاده از آیپد نظرسنجی را انجام دادند و نتایج پژوهش نشان داد که سیگار کشیدن و قصد سیگار کشیدن با نگرش و کنترل رفتاری درک شده قابل پیش بینی می باشد وهیچ تأثیر مستقیمی از هنجار ذهنی بر رفتار مصرف سیگار وجود نداشت، اما هنجار ذهنی از طریق نگرش و کنترل رفتاری ادراک شده تأثیر غیرمستقیم آماری معنی‌داری بر نیات داشت(66).

6. Gathuru و همکاران(۲۰۱۳) مطالعه ای با هدف بررسی استفاده، نگرش و آگاهی از مصرف قلیان را در بین 943دانشجویان انجام دادند. یک پرسشنامه آنلاین ناشناس توسط پاسخ دهندگان تکمیل شد. نتایج پژوهش آنان نشان داد که 9/42 درصد از دانشجویان قلیان را امتحان کرده بودند و 40 درصد از این افراد در 30 روز گذشته از آن استفاده کرده بودند. دانشجویان پیامدهای منفی مصرف قلیان را در مقایسه با مصرف سیگار کمتر می دانستند. سن، جنس، پیشینه نژادی، مصرف ماری جوانا/سیگار، و درک عوارض جانبی به طور قابل توجهی با مصرف قلیان مرتبط بود(67).

7. در مطالعه Hukkelberg وهمکاران(2009) به بررسی سوابق شناختی عدم استعمال دخانیات در میان نوجوانان در چارچوب مدل اولیه تصورات-تمایلات پرداختند که کمتر از 1 تا 2 بار در هفته سیگار می‌کشیدند و قصد و تمایل به سیگار کشیدن نداشتند.دو موج از داده ها از یک نمونه سراسری از 760 نوجوان نروژی که به نظرسنجی مدرسه ای در مورد سیگار کشیدن پاسخ دادند، به دست آمد و نتایج مطالعه نشان داد که چارچوب مدل P/W[4] در درک عدم مصرف سیگار در میان نوجوانان کاربردی و مفید است. همچنین نتایج، اهمیت منحصر به فرد مسیر واکنش اجتماعی را هنگام بررسی رفتار سیگار کشیدن در میان نوجوانان غیرسیگاری نشان داد(68).

8. Gerrard و همکاران(2005)مطالعه ای بر اساس الگوی اولیه مدل تصورات- تمایلات در رابطه با رفتار خطر سلامت نوجوانان برای بررسی عوامل مرتبط با شروع مصرف سیگار و تصورات آنها از سیگار و سیگار کشیدن انجام دادند. دو موج داده از 742 کودک آفریقایی- آمریکایی جمع آوری شد. اندازه‌گیری‌ها شامل شناخت‌های مشخص شده توسط مدل اولیه و همچنین گزارش‌هایی در مورد سیگار کشیدن توسط والدین و خود فرزندان بود ونتایج پژوهش نشان داد که در شروع استعمال دخانیات، شناخت تأثیر عوامل دورکننده مهم (مانند زمینه، محیط خانواده و موقعیت) در کودکان اهمیت دارد(69).

مطالعات داخلی:1.       جوینی و همکاران(۱۳۹۹) مطالعه ای نیمه تجربی با ﻫﺪف ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺗﺎﺛﯿﺮﻣﺪاﺧﻠﻪ آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺮ ﻗﺼﺪ ﺗﺮک ﻣﺼﺮف ﻗﻠﯿﺎن در ﺑﯿﻦ ۱۵۰ نفر از داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن ﭘﺴﺮ ﺑﺎ ﺑﻬﺮه گیری از نظریه رفتاربرنامه ریزی شده و رویکرد فرآیند بهداشتی انجام دادند. مداخله آموزشی طی ۶ جلسه ۴۵ دقیقه ای برای گروه مداخله برگزار کردند و در نهایت نتایج پژوهش آنان نشان داد که ﻣﺪاﺧﻠﻪ آﻣﻮزﺷﯽ ﻃﺮاﺣﯽﺷﺪه ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻈﺮﯾﻪ رﻓﺘﺎر ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ریزی شده و ﻣﺮﺣﻠﻪ اﻧﮕﯿﺰﺷﯽ روﯾﮑﺮد ﻓﺮآﯾﻨﺪ رﻓﺘﺎر ﺑﻬﺪاﺷﺘﯽ در اﯾﺠﺎد ﻗﺼﺪ ﺗﺮک ﻣﺼﺮف ﻗﻠﯿﺎن درﻣﯿﺎن داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن اﺛﺮﺑﺨﺶ اﺳﺖ.(60)2.     شایگان و همکاران(۱۳۹۹) مطالعه ای مقطعی با هدف تعیین مؤلفه های مؤثر بر گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف قلیان با کاربرد تئوری رفتار برنامه ریزی شده در شهر یاسوج انجام دادند. 157 نفر از افراد 15 تا 30 ساله که در قهوه خانه ها و باغ های تفریحی منطقه گردشگری آبشار یاسوج پاتوق کرده بودند، به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و پرسشنامه سنجش ساختارهای تئوری رفتار برنامه ریزی شده را در اختیار آنان قرار دادند. نتایج مطالعه آنان نشان داد که در بیش از 70 درصد شرکت کنندگان، سابقه مصرف قلیان در بین اعضای خانواده (برادر و پدر به ترتیب با بیشترین فراوانی) ذکر شده است. بیش از 96 درصد از شرکت کنندگان دوستانی داشتند که قلیان می کشیدند و میانگین سن اول مصرف قلیان آنها 77/2±88/16 سال بود. بیش از 63 درصد از شرکت کنندگان قهوه و کافی شاپ را به عنوان مکان های معمول برای مصرف قلیان ذکر کردند. در بین سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده، قدرت پیش بینی سازه کنترل رفتاری ادراک شده برای قصد ترک مصرف قلیان بالاتر از سایر سازه ها بود(70).3.     محمودآباد و همکاران(۱۳۹۸) مطالعه ای توصیفی-تحلیلی با هدف پیش‌بینی عوامل دخیل در مصرف فست فود در پرتو مدل نمونه اولیه تصورات-تمایلات در بین ۳۵۰ نفر از دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان انجام دادند. داده های مورد نیاز را با استفاده از پرسشنامه خود مدیریتی در پرتو سازه های موجود در مدل نمونه اولیه تصورات-تمایلات و رفتار مصرف فست فود جمع آوری کردند. یافته های مطالعه آنان نشان داد که سازه های مدل اولیه تصورات-تمایلات به طور کلی توانستند 13٪ از کل واریانس رفتار مصرف فست فود را توضیح دهند و نیت رفتاری قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده رفتار بود (71).

1. فتحی و همکاران(۱۳۹۵) مطالعه ای نیمه تجربی با هدف تعیین اثربخشی برنامه آموزشی مبتنی بر نظریه رفتار برنامه ‌ریزی شده در پیشگیری و کاهش مصرف دخانیات در۱۲۶ نفر از دانشجویان پسر دانشگاه علوم پزشکی لرسـتان انجام دادند. ابزار گردآوری اطلاعات آنها شامل پرسشنامه مبتنی بـر نظریـه رفتـار برنامه ‌ریـزی و اطلاعات جمعیت ‌شناختی آزمودنی ‌ها بـود. برنامه مداخله ‌ای شـامل 4 جلسه آموزشی بود کـه در مـدت زمـان 1 مـاه بـرای شـرکت ‌کنندگان گـروه آزمـون بـه مرحلـه اجـرا درآوردند. دو گـروه آزمـون و کنتـرل سـه مـاه پـس از مداخلـه مـورد پیگیـری قـرار دادند. نتایج پژوهش آنان نشان داد که اجــرای جلســات آموزشــی مبتنــی بــر نظریــه رفتــار برنامه ریــزی شــده موجــب پیشـگیری وکاهـش مصـرف دخانیـات در دانشـجویان مـی گـردد(38).

2. مکوندی و همکاران(۱۳۹۵) مطالعه ای توصیفی ـ تحلیلی از نوع مقطعی با هدف ارزیابی عوامل مرتبط با مصرف قلیان در بین۴۰۰ نفر از دانشجویان دانشگاه شهر اسدآباد بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده (TPB) انجام دادند. داده ها را با استفاده از پرسشنامه ای مشتمل بر دو بخش سازه های نظریه رفتار برنامه ریزی شده و متغیرهای جمعیت شناختی جمع آوری کردند. نتایج پژوهش آنان نشان داد که تئوری رفتاربرنامه ریزی شده جهت پیش بینی مصرف قلیان در بین دانشجویان موثر بوده است(72).

3. مومن آبادی و همکاران(۱۳۹۴) مطالعه ای نیمه تجربی با هدف تعیین تأثیر مداخله آموزشی بر «الگوی بزنف» بر رفتار قلیان کشیدن ۸۰ نفر از دانشجویان دختر و پسر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی کرمان انجام دادند. داده ها را با پرسشنامه جمعیت شناختی و پرسشنامه پژوهشگر ساخته «مقیاس قصد رفتارقلیان کشیدن "Water Pipe Behavioral" "Intention Scale" که بر اساس سازه های "الگوی بزنف "BASNEF Model"طراحی شده بود جمع آوری کردند. نتایج پژوهش آنان نشان داد که تأثیر مداخله آموزشی بر اساس «الگوی بزنف» بر رفتار قلیان کشیدن در دانشجویان معنی دار است و مداخلات آموزشی می تواند بر روی نگرش، هنجارهای زاعی و قصد رفتاری افراد تأثیرگذار باشد.(50)

4. دهداری و همکاران(۱۳۹۲) مطالعه ای نیمه تجربی با هدف تعیین ﺍﺛﺮﺑﺨﺸﯽ ﯾﮏ ﻣﺪﺍﺧﻠﻪ آموزشی مبتنی بر تئوری رفتار برنامه ریزی شده (TPB) بر کاهش مصرف قلیان در بین۹۰ نفر از دانشجویان پسر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام دادند. مداخله آموزشی بر أساس سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده و متغیرهای دموگرافیک انجام شد .یافته های پژوهش آنان نشان داد که بین میانگین نمره نگرش، قصد رفتاری، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتاری درک شده در گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل پس از مداخله تفاوت معناداری وجود دارد. همچنین در گروه مداخله نسبت به گروه کنترل کاهش معنی داری در فراوانی مصرف قلیان مشاهده شد(42).

نقد متون:

در مطالعات خارجی، بیشتر تحقیقات بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات در مورد پیشگیری از استعمال سیگار متمرکز است و توجه کمتری به پیشگیری از مصرف قلیان به ویژه در دختران شده است. علاوه بر آن مطالعات خارجی بر اساس مدل ادغام یافته، اغلب در رابطه با رفتارهای ریسک پذیر، مانند مصرف الکل، ترافیک جاده ای، تصادفات ترافیکی و یا رانندگی با سرعت بالا بوده است. در مطالعات داخلی نیز، علی رغم وجود مطالعات متعدد مبنی بر پیشگیری از مصرف قلیان بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات، اغلب مطالعات صورت گرفته در گروه سنی بزرگسالان و پسران بوده است. از طرفی بنا بر جستجوهای انجام شده توسط پژوهشگر، در مطالعات داخلی و خارجی هیچ مطالعه ای در مورد کاربرد مدل ادغام یافته دو مدل (TPB و PWM) در رابطه با رفتارهای ضداجتماعی، مانند مصرف دخانیات در جوانان یافت نشد. لذا با توجه به کارائی مدل ادغام یافته تئوری رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات در رفتارهای پر خطر و عدم وجود مطالعه ای بر دانشجویان دختر مبتنی بر آن، و افزایش شیوع استفاده از قلیان در این گروه سنی و عوارض فراوان آن، طراحی و اجرای برنامه های پیشگیری کننده از مصرف قلیان در بین جمعیت دختران جوان کشور ضروری به نظر می رسد.

1. نگرش دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

2. هنجارهای انتزاعی دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

3. قصد رفتاری دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

4. تمایلات رفتاری دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

5. تصورات دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

6. کنترل  رفتاری درک شده دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

7. مصرف قلیان توسط دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

8. دفعات مصرف قلیان توسط دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

9. میانگین مدت مصرف قلیان توسط دانشجویان سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل متفاوت است.

تعیین تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر مدل ادغام یافته ی" نظریه رفتار برنامه ریزی شده" و "مدل تصورات-تمایلات" برمصرف قلیان در

د بین دانشجویان دختر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی زاهدان در سال 1403

1. تعیین و مقایسه میانگین نمره نگرش دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

2. تعیین و مقایسه میانگین نمره هنجارهای انتزاعی دان دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله دو گروه مداخله و کنترل

3. تعیین و مقایسه میانگین نمره قصد رفتاری دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

4. تعیین و مقایسه میانگین نمره تمایلات رفتاری دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

5. تعیین و مقایسه میانگین نمره تصورات دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

6. تعیین و مقایسه میانگین نمره کنترل رفتاری  درک شده دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

7. تعیین و مقایسه  میانگین فراوانی مصرف قلیان  توسط دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

8. تعیین و مقایسه میانگین دفعات مصرف قلیان توسط دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

9. تعیین و مقایسه میانگین مدت مصرف قلیان توسط دانشجویان قبل و سه ماه پس از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

دانشگاه علوم پزشکی و معاونت بهداشتی، آموزش و پرورش و سایر نهادهای فرهنگی-اجتماعی مربوطه

با توجه به افزایش آمار روز افزون مصرف قلیان در گروه جوانان و عوارض فراوان ناشی از مصرف آن، این طرح با هدف آموزش پیشگیری از مصرف قلیان در گروه دانشجویان دختر به دنبال کمک به حفظ سلامتی و ایمنی آنان است.

-تئوری رفتار برنامه ریزی شده:

تعریف نظری: تئوری رفتار برنامه ریزی شده در سال ۱۹۸۷ توسط فیش بنوآجزن مطرح شد. این مدل وقوع رفتاری ویژه را پیش بینی می کند، مشروط بر این که فرد قصد انجام آن را داشته باشد. طبق این مدل، قصد انجام رفتار توسط سه عامل نگرش نسبت به رفتار، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتاری درک شده، پیشبینی می شود. نگرش نسبت به رفتار، ارزشی مثبت یا منفی در مورد انجام یک رفتار است که از دو زیرسازه باورهای رفتاری و ارزیابی نتایج رفتار که باعث حصول نگرش نسبت به رفتار می شود، تشکیل شده است. هنجارهای ذهنی به فشار اجتماعی درک شده توسط فرد برای انجام یا عدم انجام رفتار هدف اشاره دارد. در این تئوری، هنجار ذهنی فرد حاصل ضرب باورهای هنجاری در انگیزه پیروی برای انجام رفتار هدف با وجود این انتظارات است. کنترل رفتاری درک شده عبارت است از درجه ای از احساس فرد در مورد این که رفتار در کنترل ارادی وی است. قصد رفتاری، بیانگر شدت نیت و اراده فردی برای انجام رفتار هدف است؛ رفتار نیز همیشه بعد از قصد رفتاری و متصل به آن است. این تئوری رفتار، منحصرا ً تحت کنترل قصد رفتاری است(73).

2- مدل تصورات- تمایلات: نمونه اولیه مدل تمایل (PWM) یک مدل پیش‌بینی رفتار است که ماهیت اجتماعی مشارکت در رفتارهای پرخطر مانند استفاده از دخانیات را در نظر می‌گیرد. گیبونز و جرارد پیشنهاد می کنند که رفتارهای پرخطر در جوانان ممکن است برنامه ریزی نشود. از این رو، آنها نمونه اولیه مدل تمایل را توسعه دادند که علاوه بر قصد رفتاری، مسیر دومی به نام تمایل رفتاری برای رفتارهای پرخطر را پیشنهاد می کند. تمایل رفتاری با پرسش از شرکت کنندگان ارزیابی می شود که چگونه در یک موقعیت اجتماعی خاص به یک رفتار پرخطر واکنش نشان می دهند. این مدل علاوه بر قصد و تمایل رفتاری، شامل نگرش ها، هنجارهای ذهنی، عوامل قادر کننده(کنترل رفتاری و عوامل محیطی)، نمونه های اولیه و قصد رفتاری است(48).

تعریف عملی مداخله آموزشی مبتنی بر مدل ادغام یافته دو تئوری رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات: منظور شرکت دانشجو در برنامه آموزشی شامل 4 جلسه 60-70 دقیقه ای می باشد که به فواصل هفته ای یک جلسه برای گروه آزمون برگزارخواهد شد. جلسات به صورت گروه های 8-10 نفره در خوابگاه و بر اساس محتوای آموزشی ارائه شده در جدول محتوای جلسات  مبتنی بر سازه های ادغام یافته خواهد بود .

مصرف قلیان

تعریف عملی: مصرف قلیان گزارش شده توسط دانشجویان دخترکه از طریق پرسشنامه اندازه گیری خواهد شد.

نیمه تجربی دو گروهه با طرح پیش آزمون-پس آزمون

- جامعه پژوهش کلیه دانشجویان دختر ساکن خوابگاه های دانشگاه علوم پزشکی شهر زاهدان می باشد که در سال تحصیلی 1404- 1403مشغول به تحصیل باشند.

معیارهای ورود:

- تمایل دانشجویان برای شرکت در مطالعه

-باقی ماندن حداقل دو ترم تحصیلی تا پایان فارغ التحصیلی

معیارهای خروج:

- عدم تمایل دانشجویان برای ادامه مشارکت در مطالعه

-عدم دسترسی به دانشجو در دوره ی آموزشی

-غیبت بیش از یک جلسه در کلاس های آموزشی

- شرکت در برنامه های آموزشی مشابه

در این پژوهش با در نظر گرفتن توان 80 درصد و سطح اطمینان 95 درصد و با در نظر گرفتن میانگین و انحراف معیار رفتارهای پیشگیری کننده از مصرف قلیان بعد از مداخله (60)حجم نمونه لازم با استفاده از فرمول زیر به دست آمد

96/1 = 84/0

M1=56.30 و M2=74.10  و S₁₌ 17.30  و S₂=23.4

برای اطمینان از حجم نمونه، در نظر داشتن ریزش احتمالی و امکان انجام آزمون های آماری، حجم نمونه در هر گروه ۵۰ نفر و در مجموع ۱۰0 نفر تعیین شد.

: با توجه به حجم نمونه محاسبه شده، ۴ خوابگاه دخترانه دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان با روش قرعه کشی، به دو گروه کنترل و مداخله تخصیص دادهخواهند شد(۲ گروه مداخله و ۲ گروه کنترل). سپس، در داخل هر خوابگاه دخترانه به روش نمونه گیری سیستماتیک بر مبنای تعداد دانشجویان ساکن در آن، سهمیه مورد نظر مشخص و سپس تعداد مشخص شده وارد مطالعه خواهند شد.

داده‌ها به روش خودگزارشی و با استفاده از پرسشنامه جمع‌آوری خواهد شد.

1-پرسشنامه اطلاعات دموگرافیک: شامل: سن، مقطع تحصیلی، تحصیلات پدر، قومیت، تحصیلات مادر، شغل مادر، شغل پدر، تعداد خواهر و برادر، سابقه مشروطی یا مشکلات تحصیلی، سابقه مصرف قلیان توسط دوستان نزدیک، سابقه مصرف قلیان توسط اعضای خانواده، سابقه مصرف قلیان توسط دانشجو، سن اولین تجربه، افرادی که با آنها قلیان مصرف شده و مکان تجربه مصرف قلیان می باشد.

2-پرسشنامه پیشگیری از مصرف قلیان مبتنی بر سازه های دو مدل: شامل: نگرش، هنجارهای انتزاعی، تصورات رفتاری، تمایلات رفتاری، قصد رفتاری، کنترل رفتاری و عوامل محیطی و مصرف قلیان می باشد.

در این مطالعه از پرسشنامه های طراحی شده توسط بشیریان و همکاران(74) برای اندازه گیری سازه های مدل تصورات- تمایلات و از پرسشنامه طراحی شده توسط خانی جیهونی و همکاران(39) برای اندازه گیری سازه های تئوری رفتار برنامه ریزی شده استفاده خواهد شد. پایایی کلی ابزار تحقیق در مطالعه خانی جیهونی و همکاران (39) با محاسبه آلفای کرونباخ، 88/0 و زیر مقیاس های آن در دامنه ی بین 86/0 الی89/0 و در مطالعه بشیریان و همکاران(74) پایایی کلی ابزار با روش همسانی درونی و زیر مقیاس های آن را در دامنه ی بین 86/0 الی73/0 گزارش شدند. بشیریان و همکاران(74) جهت سنجش روایی محتوای پرسشنامه مدل تصورات-تمایلات از شاخص روایی محتوا(CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR)استفاده کردند. پس از آن با توجه به تعداد متخصصین و بر اساس جدول لاوشه، سئوالاتی که مقادیرCVRآنها بالاتر از 49/0 بود انتخاب کردند. سپس شاخص محتوا با معیارهای مرتبط بودن، وضوح و سادگی هرسئوال بررسی و مقادیر بالاتر از 79/0 مورد پذیرش قرار دادند. خانی جیهونی و همکاران (39) نیز جهت روایی آیتم های پرسشنامه تئوری رفتار برنامه ریزی شده، با استفاده از شاخص جدول لاوشه، با محاسبه شاخص امتیاز تاثیر آیتم بالاتر از 15/0 و شاخص نسبت روایی محتوای بالاتر از 78/0 ارزیابی کردند و هر آیتم که از 56/0 بزرگتر بود، آن آیتم را ضروری و مهم تلقی و برای تحلیل بعدی حفظ کردند. در مطالعه حاضر پایایی پرسشنامه به روش آلفای کرونباخ مجددا ارزیابی خواهد شد.به این منظور، پرسشنامه توسط30نفر از دانشجویان قبل از شروع مطالعه تکمیل و ضریب آلفا محاسبه می شود. این 30 دانشجو، در مطالعه وارد نخواهند شد.

نگرش

-یکی از سازه های مشترک در نظریه رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات می باشد. -از ۱1 سئوال و مقیاس لیکرت پنج گزینه ای از یک )کاملا موافق) تا ۵ (کاملا مخالف) استفاده می شود . (با حداقل نمره ۱1 و حداکثر نمره 55)؛ برای مثال "مصرف قلیان، موجب ایجاد سرطان دهان در فرد می شود". بالاترین امتیاز در این بخش نشان دهنده نگرش مثبت دانشجویان به مصرف قلیان است.

هنجارهای ذهنی

ـ سازه مشترک در دو مدل و شامل 6 سوال می باشد. سؤالات و دامنه نمرات این ساختار از حداقل نمره 6 تا حداکثر 30 متغیر می باشد. از 6 سؤال، سه سؤال در مورد دیدگاه دوستان درباره مصرف قلیان می باشد که در مقیاس 5 امتیازی رتبه بندی خواهند شد.(هرگز نباید استفاده کنم، باید مصرف کنم). سه سوال دیگر در مورد دیدگاه دوستان در مورد مصرف قلیان و تاثیر آنها بر موضوع می باشد که در مقیاس 5 درجه ای لیکرت از "همیشه" تا "هرگز" رتبه بندی خواهد شد. نتایج نمرات نشان دهنده دیدگاه مثبت دوستان در مورد مصرف قلیان و تأثیر آنها بر افراد است.

قصد رفتاری

ـ سازه مشترک در دو مدل و شامل 3 سوال می باشد که به صورت مقیاس لیکرت 5 امتیازی "بسیار زیاد" تا "هرگز" اندازه گیری می شود. (با حداقل نمره 3 و حداکثر نمره ۱5)؛ مانند "این احتمال وجود دارد که من در یک ماه آینده قلیان بکشم". نمره بالاتر در این پرسشنامه نشان دهنده تمایل بالای فرد به مصرف قلیان خواهد بود.

تصورات

یک فرد مصرف کننده قلیان را ارائه می کند و شامل 5 سوال می باشد که فرد را از نظر هوش، بی تجربگی، اعتماد به نفس، استقلال، و خودخواهی توصیف خواهد کرد. پاسخ ها بر اساس مقیاس لیکرت 5 درجه ای از «بسیار زیاد» تا «هرگز» رتبه بندی خواهد شد. نمره بالاتر نشان‌دهنده نمونه اولیه مثبت در مورد مصرف قلیان می باشد. و نمونه اولیه یک فرد غیرمصرف کننده قلیان شامل 5 سوال می باشد که فرد را از نظر هوش، بی‌تجربه، اعتماد به نفس، استقلال و خودخواهی توصیف خواهد‌کرد. پاسخ ها در مقیاس لیکرت 5 درجه ای از «بسیار زیاد» تا «هرگز» رتبه بندی خواهند شد. نمره بالاتر نشان دهنده نمونه اولیه مثبت نسبت به افراد غیر مصرف کننده قلیان است.

تمایلات رفتاری

دخانیات شامل سناریویی می باشد که فرد در آن فکر می کند، در میان دوستانش که مصرف کننده قلیان هستند، درگیر است و آنها او را متقاعد می کنند که قلیان مصرف کند. در این بخش، احتمال واکنش نوجوان به این سناریو مشخص خواهد شد. واکنش احتمالی شرکت کنندگان به پیشنهادات در مورد مصرف قلیان به 4 روش منعکس می شود: الف) من قلیان را می گیرم و یک یا چند پاف می کشم؛ ب) با دوستانم تا لحظه آخر قلیان می کشم. ج) از آنها تشکر می کنم و از کشیدن قلیان خودداری می کنم. د) آن مکان را ترک می کنم. پاسخ ها در مقیاس لیکرت 5 درجه ای از «هرگز» تا « خیلی زیاد» اندازه گیری خواهد شد. حداقل و حداکثر امتیاز به ترتیب 4 و 20 خواهد بود. نمره بالاتر نشان دهنده تمایل بیشتر برای مصرف قلیان به پیشنهاد یکی از دوستان می باشد.

مصرف قلیان

با 4 سئوال، فراوانی مصرف، دفعات مصرف، میانگین مدت مصرف و افرادی که با آنها قلیان مصرف شده، مورد سنجش قرار می گیرد و به صورت درصد گزارش خواهد شد.

کنترل رفتاری درک شده

1- کنترل رفتاری : سازه مشترک در دو مدل و شامل۱0 سئوال می باشد. با مقیاس 5 گزینه ای لیکرت اندازه گیری خواهد شد. (با حداقل نمره ۱0 و حداکثر نمره 5۰) -به عنوان مثال "اگر به قلیان دسترسی داشته باشم، قلیان خواهم کشید". نمره بالا نشان دهنده خودکنترلی پایین برای مصرف قلیان خواهد بود.

2- عوامل محیطی: عوامل محیطی با 4 سوال و با مقیاس 5 گزینه ای خیلی زیاد (5) تا اصلا (1) اندازه گیری خواهد شد.

( دامنه نمرات بین 4 تا 20 خواهد بود.) - به عنوان مثال : دسترسی آسان به قلیان، ارزان بودن قلیان. -نمره بالا نشان دهنده تاثیر عوامل محیطی در گرایش به مصرف قلیان خواهد بود.

پس از تصویب پروپوزال و کسب معرفی نامه های مربوط از معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه، پس از هماهنگی با اداره امورخوابگاه دانشگاه علوم پزشکی زاهدان مجوز لازم دریافت خواهد شد. ابتدا پایائی پرسشنامه توسط آلفای کرونباخ سنجیده خواهد شد. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه کتبی به روش خودگزارش دهی با تاکید بر اینکه شرکت در مطالعه داوطلبانه است و کلیه پرسشنامه ها بدون نام یا هر گونه کد رهگیری خواهد بود و داده های استخراج‌شده صرفاً به‌صورت کلی و به ‌منظور طراحی برنامه‌های آموزشی و ارزیابی پیشرفت فرایند آموزش مورد استفاده قرار خواهد گرفت. پس از اخذ رضایت نامه آگاهانه از دانشجویان و معرفی خود (پژوهشگر) به افراد دارای معیار ورود به مطالعه و توضیح اهداف، مطالعه آغاز خواهد شد. پرسشنامه شامل دو بخش می باشد: بخش اول فرم مشخصات جمعیت شناختی و بخش دوم سئوالات، مربوط به مدل ادغام یافته نظریه رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات که شامل نگرش، هنجارهای ذهنی،  کنترل رفتاری درک شده، تصورات رفتاری، تمایلات رفتاری، قصد رفتاری و  مصرف قلیان می باشد. ادغام سوالات پرسشنامه در نظریه رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات بدین صورت انجام گرفت که سوالات در سازه های متفاوت از هم در دو مدل ( عوامل محیطی، تصورات رفتاری، تمایلات رفتاری) به طور کامل در پرسشنامه نهائی گنجانده شد و سوالات مربوط به سازه های مشترک در دو مدل (نگرش، هنجارهای انتزاعی، کنترل رفتاری، قصد رفتاری و مصرف قلیان)، به صورت ترکیبی، با پوشش کامل سوالات مشترک و اضافه کردن سایر سوالات در پرسشنامه نهائی انجام شدکه در نهایت توسط دانشجویان دختر در هر دو گروه مداخله و کنترل تکمیل خواهد شد. سپس برای دانشجویان گروه مداخله ابتدا توضیحاتی درباره نحوه انجام کار داده خواهد شد. برنامه آموزشی مطالعه حاضر بر مبنای نظریه رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات و با هدف بهبود نگرش و هنجارهای انتزاعی، مصرف قلیان و همچنین ارتقاء کنترل رفتاری پیشگیری از مصرف قلیان می باشد که طی4 جلسه به فواصل هفته ای یک جلسه و در گروه های آزمون15-18نفره و طی70- 60 دقیقه در خوابگاه دخترانه برگزار خواهد شد. محتوای جلسات به تائید اساتید مربوطه رسانده و بیشتر با تکیه بر تکنیک بحث گروهی، ایفای نقش و بارش افکار و به شیوه سخنرانی و پرسش و پاسخ، ارائه اسلاید، تهیه فیلم آموزشی اداره خواهد ‌شد و به دانشجویان انتهای هر جلسه خلاصه‌ای از مباحث داده خواهد شد و در پایان جلسات آموزشی کتابچه آموزشی مصور که بر اساس متون معتبر علمی زیر نظر متخصصین این حوزه تهیه خواهد شد، در اختیار شرکت کنندگان قرار خواهد گرفت. اندازه گیری متغیرهای مطالعه (نگرش هنجارهای ذهنی، عوامل کنترل کننده رفتاری ، قصد رفتاری و  مصرف قلیان، تصورات رفتاری و تمایلات رفتاری) سه ماه پس از پایان مداخله جلسات آموزشی انجام خواهد شد. اندازه گیری در گروه کنترل نیز با همین فواصل انجام خواهد شد. در طی پر نمودن پرسشنامه پژوهشگر در کنار دانشجویان حضور خواهد داشت تا در صورت داشتن سوال جهت پر نمودن پرسشنامه همکاری نماید. پرسشنامه ها پس از تکمیل از نظر پاسخ دهی به تمام سوالات بررسی خواهند شد. پس از جمع آوری داده ها اطلاعات جهت استخراج نتایج مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار خواهد گرفت. برای پیگیری فعالیت ها در طی سه ماه، در پیام رسان شاد گروهی برای تبادل اطلاعات، پاسخ به سوالات و چالش های احتمالی دانشجویان تشکیل خواهد شد. در پایان جلسات آموزشی جهت رعایت نکات اخلاقی، کتابچه، اسلاید های ارائه شده و فیلم های آموزشی در اختیار شرکت کنندگان گروه کنترل نیز قرار خواهد گرفت.

دیاگرام مدل ادغام یافته

دیاگرام مدل تصورات-تمایلات

دیاگرام تئوری رفتار برنامه ریزی شده

جلسات و اهداف آموزشی

هدف آموزشی جلسه اول(60-70 دقیقه)

هدف آموزشی جلسه دوم(60-70 دقیقه)

هدف آموزشی جلسه سوم(60-70 دقیقه)

هدف آموزشی جلسه چهارم

تجزیه و تحلیل داده‌ها با استفاده از21 SPSS انجام خواهد یافت. تجزیه و تحلیل پایایی با استفاده از آلفای کرونباخ انجام خواهد شد. جهت داده های توصیفی از آمار توصیفی شامل فراوانی، میانگین، انحراف معیار استفاده خواهد شد. هم چنین داده ها از نظر نرمال بودن با استفاده از آزمون آماری کولموگروف- اسمیرنف بررسی خواهند شد و در صورت نرمال بودن داده ها از آزمون های پارامتریک مانند تی مستقل، تی زوجی، کای دو، فیشر و در صورت عدم نرمالیتی از معادل های ناپارامتریک آنها در سطح معنی داری کمتر از 05/0 استفاده خواهد شد. با توجه به طرح پیش آزمون- پس آزمون از آنالیزکوواریانس استفاده خواهد شد.

طبق راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی در جمهوری اسلامی ایران1392

1- هدف اصلی پژوهش ارتقای سلامت انسان ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

2- در پژوهش بر آزمودنی انسانی، سلامت و ایمنی فرد فرد آزمودنی‎ها در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد.

3- پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه پذیر است که منافع بالقوهی آن برای هر فرد آزمودنی بیشتر از خطرهای  آن باشد.

4- مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه ی پایین تر و/ یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

11-کمیته ی اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب طرحنامه و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح ها را در حین و بعد از اجرا را از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته ی اخلاق درخواست می شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.  

12- انتخاب آزمودنی های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه ها) و منافع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض آمیز نباشد.

13- کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا میشود، الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه ی کتبی غیر ممکن یا قابل صرف نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته ی اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته ی اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

15- پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذشده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش های پزشکی، اعم از درمانی و غیردرمانی، پژوهشگر موظف است فرد در نظر گرفته شده بهعنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که میتوانند در تصمیم گیری او مؤثر باشند، به نحو مناسبی آگاه سازد.

16- پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی میشود.

19- عدم قبول شرکت در پژوهش، یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچگونه تأثیری بر خدمات درمانی که در همان مؤسسه – نظیر بیمارستان – به فرد ارائه می شود، داشته باشد. این موضوع باید در فرایند اخذ رضایت آگاهانه، به آزمودنی اطلاع داده شود.

25- پژوهشگر مسؤول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. همچنین، پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هرگونه انتشار داده ها یا اطلاعات به دست آمده از بیماران باید بر اساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

27- در پایان پژوهش، هر فردی که به عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش هایی که سودمندیشان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهرهمند شود.

31- روش پژوهش نباید با ارزش های احتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

از محدودیت های این مطالعه، جمع آوری داده ها به صورت خودگزارش دهی خواهد بود. با توجه به ماهیت موضوع مطالعه، ممکن است دانش آموزان واقعیت ها را بیان نکنند. البته تلاش خواهیم کرد با توجه به طرح پژوهش، با تاکید بر این نکته که اطلاعات محرمانه خواهد بود، اعتماد دانش آموزان را جلب نمائیم. همچنین یکی دیگر از محدودیت‌های پژوهش حاضر این خواهد بود که این مطالعه در بین نوجوانان دختر مدرسه‌ای انجام خواهد شد. بدیهی است که انجام مطالعه ای در بین دختران ترک تحصیل می تواند تخمین دقیق تری از مصرف قلیان در بین نوجوانان این شهر باشد، لذا توجه به نکات فوق در مطالعات آتی پیشنهاد می شود.

قلیان، تئوری رفتار برنامه ریزی شده، دانش آموز، مدل تصورات-تمایلات،

hookah،shisha،Integration ,prevention، Water Pipes Smoking،

 female high-school ، water pipe، students

، Theory of Planned Behavior ،Prototype Willingness Model  ،Educational Intervention،

منایع

1.            Shrivastava SR, Shrivastava PS. Discouraging the use of tobacco among men globally: World Health Organization. BLDE University Journal of Health Sciences. 2021;6(2):217.

2.            Fakhreddine HMB, Kanj AN, Kanj NA. The growing epidemic of water pipe smoking: health effects and future needs. Respiratory medicine. 2014;108(9):1241-53.

3.            Kadhum M, Sweidan A, Jaffery AE, Al-Saadi A, Madden B. A review of the health effects of smoking shisha. Clinical Medicine. 2015;15(3):263.

4.            Qasim H, Alarabi AB, Alzoubi KH, Karim ZA, Alshbool FZ, Khasawneh FT. The effects of hookah/waterpipe smoking on general health and the cardiovascular system. Environmental health and preventive medicine. 2019;24(1):1-17.

5.            Badran M, Laher I. Waterpipe (shisha, hookah) smoking, oxidative stress and hidden disease potential. Redox Biol. 2020;34:101455.

6.            Darawshy F, Abu Rmeileh A, Kuint R, Berkman N. Waterpipe smoking: a review of pulmonary and health effects. Eur Respir Rev. 2021;30(160).

7.            Abdollahifard G, Vakili V, Danaei M, Askarian M, Romito L, Palenik CJ. Are The Predictors of Hookah Smoking Differ From Those of Cigarette Smoking? Report of a population-based study in Shiraz, Iran, 2010. Int J Prev Med. 2013;4(4):459-66.

8.            Rajabalipour M, Khoshab H, Baneshi MR, Nakhaee N, Sharifi H, Tavakoli F, Iranpour A. Using social cognitive theory to investigate the risk factors of waterpipe smoking among southeastern Iranian adolescents. International Journal of Pediatrics. 2019;7(10):10243-53.

9.            Bhargava SS, Das S, Priya H, Mishra D, Shivabasappa S, Sood A, et al. The Burden and Correlates of Waterpipe (Hookah) Smoking among Adolescents and Youth: A Systematic Review. Substance Use & Misuse. 2023:1-12.

10.          Jawad M, Charide R, Waziry R, Darzi A, Ballout RA, Akl EA. The prevalence and trends of waterpipe tobacco smoking: A systematic review. PloS one. 2018;13(2):e0192191.

11.          Abdullah P, Costanian C, Khanlou N, Tamim H. Prevalence and characteristics of water-pipe smoking in Canada: results from the Canadian Tobacco Use Monitoring Survey. Public Health. 2017;148:102-8.

12.          Salloum RG, Thrasher JF, Kates FR, Maziak W. Water pipe tobacco smoking in the United States: findings from the National Adult Tobacco Survey. Preventive medicine. 2015;71:88-93.

13.          Karimi Jaberi M, Shahabi N, Mohseni S, Karimi Jaberi Z, Abbaszadeh S, Zarei F, Dadipoor S. Smoking waterpipe, cigarette, and heart disease: a cross-sectional analysis of baseline data from the Kong Cohort Study in the South of Iran. J Ethn Subst Abuse. 2023:1-14.

14.          Pratiti R, Mukherjee D. Epidemiology and adverse consequences of hookah/waterpipe use: a systematic review. Cardiovascular & Hematological Agents in Medicinal Chemistry (Formerly Current Medicinal Chemistry-Cardiovascular & Hematological Agents). 2019;17(2):82-93.

15.          Collaborators GT. Spatial, temporal, and demographic patterns in prevalence of smoking tobacco use and attributable disease burden in 204 countries and territories, 1990–2019: a systematic analysis from the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet (London, England). 2021;397(10292):2337.

16.          Kargar S, Ansari-Moghaddam A. Prevalence of cigarette and waterpipe smoking and associated cancer incidence among adults in the Middle East. East Mediterr Health J. 2023;29(9):749-56.

17.          Afrashteh S, Ansarifar A, Vali M, Nami Nazari L, Keshtkar N, Memar S, et al. Geographic distribution and time trends of water-pipe use among Iranian youth and teenage students: a meta-analysis and systematic review. Journal of Ethnicity in Substance Abuse. 2023;22(2):285-315.

18.          Roohafza H, Kasaei Z, Heidari K, Omidi R, Alinia T, Naji M, et al. Better view on attitudes and perceived parental reactions behind waterpipe smoking among Iranian students. J Res Med Sci. 2015;20(11):1032-8.

19.          Ziaei R, Mohammadi R, Dastgiri S, Viitasara E, Rahimi VA, Jeddi A, Soares J. The prevalence, attitudes, and correlates of waterpipe smoking among high school students in Iran: a cross-sectional study. International journal of behavioral medicine. 2016;23:686-96.

20.          Badpa K, Fardin MA. Study of Effective Factors in the Tendency of Young People to Smoke Hookah in Teahouses in Deprived Areas of Zahedan in 2018 - 2019. Ann Mil Health Sci Res. 2021;19(4):e118830.

21.          Sutfin EL, McKelvey K, Soule E, Glasser A, Kim H, Wiseman KD, Grana R. Measuring waterpipe tobacco smoking in survey research. Tob Control. 2020;29(5):593-600.

22.          Bhargava SS, Das S, Priya H, Mishra D, Shivabasappa S, Sood A, et al. The Burden and Correlates of Waterpipe (Hookah) Smoking among Adolescents and Youth: A Systematic Review. Subst Use Misuse. 2024;59(1):29-40.

23.          Aslam HM, Saleem S, Afzal R, Iqbal U, Saleem SM, Shaikh MWA, Shahid N. Risk factors of birth asphyxia. Italian journal of pediatrics. 2014;40(1):1-9.

24.          Babaie J, Ahmadi A, Abdollahi G, Doshmangir L. Preventing and controlling water pipe smoking: a systematic review of management interventions. BMC Public Health. 2021;21:1-12.

25.          Waziry R, Jawad M, Ballout RA, Al Akel M, Akl EA. The effects of waterpipe tobacco smoking on health outcomes: an updated systematic review and meta-analysis. Int J Epidemiol. 2017;46(1):32-43.

26.          Mosharraf S, Allahdadian M, Reyhani M. Comparison of adverse Pregnancy Outcomes between Hookah and Non-smoking Women. Journal of Midwifery & Reproductive Health. 2019;7(1).

27.          Primack BA, Carroll MV, Weiss PM, Shihadeh AL, Shensa A, Farley ST, et al. Systematic Review and Meta-Analysis of Inhaled Toxicants from Waterpipe and Cigarette Smoking. Public Health Rep. 2016;131(1):76-85.

28.          Al Ali R, Vukadinović D, Maziak W, Katmeh L, Schwarz V, Mahfoud F, et al. Cardiovascular effects of waterpipe smoking: a systematic review and meta-analysis. Reviews in Cardiovascular Medicine. 2020;21(3):453-68.

29.          Travers MJ, Rivard C, Sharma E, Retzky S, Yucesoy B, Goniewicz ML, et al. Biomarkers of exposure among USA adult hookah users: results from Wave 1 of the Population Assessment of Tobacco and Health (PATH) Study (2013–2014). International journal of environmental research and public health. 2020;17(17):6403.

30.          Sidani JE, Shensa A, Yabes J, Fertman C, Primack BA. Waterpipe tobacco use in college and non-college young adults in the USA. Family practice. 2019;36(2):103-9.

31.          Niazi AU, Shayan NA, Ozgur S, Joya SA, Ozcebe H. Waterpipe Smoking among Herat University Students: Prevalence, Attitudes, and Associated Factors. Addict Health. 2020;12(4):235-43.

32.          Maziak W, Taleb ZB, Bahelah R, Islam F, Jaber R, Auf R, Salloum RG. The global epidemiology of waterpipe smoking. Tobacco control. 2015;24(Suppl 1):i3-i12.

33.          Danaei M, Jabbarinejad-Kermani A, Mohebbi E, Momeni M. Waterpipe Tobacco Smoking Prevalence and Associated Factors in the Southeast of Iran. Addict Health. 2017;9(2):72-80.

34.          Akl E, Ward K, Bteddini D, Khaliel R, Alexander A, Lotfi T, et al. The allure of the waterpipe: a narrative review of factors affecting the epidemic rise in waterpipe smoking among young persons globally. Tobacco control. 2015;24(Suppl 1):i13-i21.

35.          Baheiraei A, Sighaldeh SS, Ebadi A, Kelishadi R, Majdzadeh SR. Psycho-social needs impact on hookah smoking initiation among women: A qualitative study from Iran. International journal of preventive medicine. 2015;6.

36.          Mojahed K, Navidian A. The effect of motivational interviewing on craving and dependence on hookah in suburban pregnant women in south east of Iran. Issues in mental health nursing. 2018;39(8):693-9.

37.          Daou KN, Bou-Orm IR, Adib SM. Factors associated with waterpipe tobacco smoking among Lebanese women. Women & health. 2018;58(10):1124-34.

38.          Maziak W, Taleb ZB, Jawad M, Afifi R, Nakkash R, Akl EA, et al. Consensus statement on assessment of waterpipe smoking in epidemiological studies. Tobacco control. 2017;26(3):338-43.

39.          Mohammad-Alizadeh-Charandabi S, Mirghafourvand M, Tavananezhad N, Karkhaneh M. Prevalence of cigarette and water pipe smoking and their predictors among Iranian adolescents. International journal of adolescent medicine and health. 2015;27(3):291-8.

40.          Bashirian S, Barati M, Karami M, Hamzeh B, Ezati E. Prevalence of water pipe smoking and associated risk factors among female adolescents. Journal of Education and Health Promotion. 2021;10.

41.          Heidarnia A, Barati M, Niknami S, Allahverdipour H, Bashirian S. Effect of a web-based educational program on prevention of tobacco smoking among male adolescents: an application of prototype willingness model. Journal of Education and Community Health. 2016;3(1):1-11.

42.          Fathi Y, Moeini B, Bazvand A, Barati M, Roshanaei G. The effectiveness of educational program based on theory of planned behavior on preventing and decreasing tobacco smoking among post-secondary students. Journal of Education and Community Health. 2016;3(2):54-61.

43.          Khani-Jeihooni A, Razavi M, Kashfi M, Ansari M, Gholami T. Effect of educational intervention based on the theory of planned behavior on preventing water pipe smoking in secondary school students. Journal of Education and Community Health. 2020;7(1):13-21.

44.          Glanz KE, Lewis FME, Rimer BK. Health behavior and health education: Theory, research, and practice: Jossey-Bass/Wiley; 1990.

45.          Dadipoor S, Heydari G, Abu-Rmeileh NM, Mohseni S, Kakhaki HES, Aghamolaei T, Shahabi N. A predictive model of waterpipe smoking cessation among women in southern Iran: application of the theory of planned behavior. BMC Public Health. 2023;23(1):1151.

46.          Joveyni H, Dehdari T, Gohari M. Waterpipe smoking in the male college students: an education intervention using theory of planned behavior. Journal of Research and Health. 2013;3(4):497-503.

47.          Mokarrami E, Jalili Z, Tavakoli Ghouchani H. The effect of education based on the theory of planned behavior on preventive behaviors of vaginitis in health ambassadors. Iranian Journal of Health Education and Health Promotion. 2019;7(2):211-9.

48.          Bashirian S, Barati M, Karami M, Hamzeh B, Ezati E. The Effect of a Web-based Educational Program on Perevention of Hookah Smoking among Adolescent Girls: Application of Theory of Planned Behavior. Addict Health. 2021;13(4):259-67.

49.          Joveini H, Dehdari T, Hashemian M, Maheri M, Shahrabadi R, Rohban A, et al. Effects of an Educational Intervention on Male Students’ Intention to Quit Water Pipe Smoking: an Application of the Theory of Planned Behavior (TPB) and Health Action Process Approach (HAPA). J Educ Community Health. 2020;7(2):73-80.

50.          Tang T, Wang H, Zhou X, Gong H. Understanding electric bikers’ red-light running behavior: Predictive utility of theory of planned behavior vs prototype willingness model. Journal of advanced transportation. 2020;2020:1-13.

51.          Demir B, Özkan T, Demir S. Pedestrian violations: Reasoned or social reactive? Comparing theory of planned behavior and prototype willingness model. Transportation research part F: traffic psychology and behaviour. 2019;60:560-72.

52.          Gibbons FX, Gerrard M, Blanton H, Russell DW. Reasoned action and social reaction: willingness and intention as independent predictors of health risk. Journal of personality and social psychology. 1998;74(5):1164.

53.          Frater J, Kuijer R, Kingham S. Why adolescents don’t bicycle to school: Does the prototype/willingness model augment the theory of planned behaviour to explain intentions? Transportation research part F: traffic psychology and behaviour. 2017;46:250-9.

54.          Bashirian S, Barati M, Karami M, Hamzeh B, Ezati E. Effectiveness of E-Learning Program in Preventing WP Smoking in Adolescent Females in West of Iran by Applying Prototype-Willingness Model: A Randomized Controlled Trial. J Res Health Sci. 2020;20(4):e00497.

55.          Armenta BE, Whitbeck LB, Gentzler KC. Interactive effects within the prototype willingness model: Predicting the drinking behavior of indigenous early adolescents. Psychology of addictive behaviors. 2016;30(2):194.

56.          Liu J, Liu L. Child restraint system use in China, comparing theory of planned behavior, prototype willingness model, and integrative model. Journal of Transport & Health. 2024;34:101741.

57.          Frater JM. Influences on cycling to school among teenagers: An investigation using the theory of planned behaviour and the prototype willingness model in Christchurch, New Zealand. 2015.

58.          Rivis A, Sheeran P, Armitage CJ. Augmenting the theory of planned behaviour with the prototype/willingness model: Predictive validity of actor versus abstainer prototypes for adolescents' health‐protective and health‐risk intentions. British journal of health psychology. 2006;11(3):483-500.

59.          Spijkerman R, van den Eijnden RJ, Vitale S, Engels RC. Explaining adolescents' smoking and drinking behavior: The concept of smoker and drinker prototypes in relation to variables of the theory of planned behavior. Addictive behaviors. 2004;29(8):1615-22.

60.          Moemen Nasab M, Najafi S, Kaveh M, Ahmadpoor F. Revalence of risk behaviour in students of academy centers of Khoramabad city in 2005. J Lorestan Uni Med Sch. 2006;8(2):23-8.

61.          Dehdari T, Jafari A, Joveyni H. Students' perspectives in Tehran University of Medical Sciences about factors affecting smoking hookah. Razi Journal of Medical Sciences. 2012;19(95).

62.          Mohammadi M, Rampal L, Sidik SM, Ibrahim N, Rahman HA, Ghaleiha A. Prevalence and Predictors of Water Pipe (Shisha) Use among Iranian High School Children. Malaysian Journal of Medicine & Health Sciences. 2017;13(1).

63.          Karimy M, Niknami S, Heidarnia AR, Hajizadeh E, Shamsi M. Refusal self efficacy, self esteem, smoking refusal skills and water pipe (Hookah) smoking among iranian male adolescents. Asian Pacific Journal of Cancer Prevention. 2013;14(12):7283-8.

64.          Khodadost M, Maajani K, Abbasi-Ghahramanloo A, Naserbakht M, Ghodusi E, Sarvi F, et al. Prevalence of hookah smoking among university students in Iran: A meta-analysis of observational studies. Iranian Journal of Public Health. 2020;49(1):1.

65.          Hosseini J, Shojaeefar E, Pooladgar P, Aliakbari F, Ganji M, Hamdieh M, et al. Prevalence of substance use among Iranian male adolescents: Systematic review and meta‐analysis. Health Science Reports. 2022;5(6):e885.

66.          Tapera R, Mbongwe B, Mhaka-Mutepfa M, Lord A, Phaladze NA, Zetola NM. The theory of planned behavior as a behavior change model for tobacco control strategies among adolescents in Botswana. PLoS One. 2020;15(6):e0233462.

67.          Zhao X, White KM, Mc DYR. A TPB-Based Smoking Intervention among Chinese High School Students. Subst Use Misuse. 2019;54(3):459-72.

68.          Athamneh L, Essien EJ, Sansgiry SS, Abughosh S. Intention to quit water pipe smoking among Arab Americans: Application of the theory of planned behavior. J Ethn Subst Abuse. 2017;16(1):80-90.

69.          Alanazi NH, Lee JW, Dos Santos H, Job JS, Bahjri K. The use of planned behavior theory in predicting cigarette smoking among Waterpipe smokers. Tobacco induced diseases. 2017;15(1):1-8.

70.          Brinker TJ, Owczarek AD, Seeger W, Groneberg DA, Brieske CM, Jansen P, et al. A medical student-delivered smoking prevention program, education against tobacco, for secondary schools in Germany: randomized controlled trial. Journal of medical Internet research. 2017;19(6):e199.

71.          Krist L, Lotz F, Bürger C, Ströbele‐Benschop N, Roll S, Rieckmann N, et al. Long‐term effectiveness of a combined student—parent and a student‐only smoking prevention intervention among 7th grade school children in Berlin, Germany. Addiction. 2016;111(12):2219-29.

72.          Acarli DS, Kasap MY. An examination of high school students’ smoking behavior by using the theory of planned behavior. Journal of Baltic Science Education. 2014;13(4):497.

73.          Hukkelberg SS, Dykstra JL. Using the Prototype/Willingness model to predict smoking behaviour among Norwegian adolescents. Addictive behaviors. 2009;34(3):270-6.

74.          Gerrard M, Gibbons FX, Stock ML, Lune LSV, Cleveland MJ. Images of smokers and willingness to smoke among African American pre-adolescents: An application of the prototype/willingness model of adolescent health risk behavior to smoking initiation. Journal of Pediatric Psychology. 2005;30(4):305-18.

75.          Bashirian S, Barati M, Karami M, Hamzeh B, Ezati E. Predictors of shisha smoking among adolescent females in Western Iran in 2019: Using the Prototype-Willingness Model. Tobacco prevention & cessation. 2020;6.

76.          Hassani L, Aghamolaei T, Ezati Rad R, Ahmadzadeh K, Ghanbarnejad A. Effect of Educational Intervention Based on Theory of Planned Behavior on the Reduction of Water Pipe Smoking in Women. Health Education and Health Promotion. 2019;7(4):191-5.

77.          Rahimi T, Javadi A. Using prototype willingness model to predict waterpipe smoking among high school adolescents in Birjand, Iran. Iranian Journal of Psychiatry and Behavioral Sciences. 2018;12(1).

78.          Abedini S, MorowatiSharifabad M, Chaleshgar Kordasiabi M, Ghanbarnejad A. Predictors of non- hookah smoking among high-school students based on prototype/willingness model. Health Promot Perspect. 2014;4(1):46-53.

79.          Sharma M. Theoretical foundations of health education and health promotion: Jones & Bartlett Learning; 2021.

80.          Rosenstock IM. The health belief model and preventive health behavior. Health education monographs. 1974;2(4):354-86.

81.          Last JM. Dictionary of public health. American Journal of Preventive Medicine. 2002;23(3):235.

82.          Bashirian S, Barati M, Ezati E, Mohammadi Y, Mostafaei H. The effect of an educational program for hookah use prevention among high school male students: application of the prototype willingness model. Pneumon. 2022;35(2):15.

83.          Bashirian S, Barati M, Karami M, Hamzeh B, Ezati E. Effectiveness of e-learning program in preventing WP smoking in adolescent females in west of Iran by applying Prototype-Willingness Model: A Randomized Controlled Trial. Journal of Research in Health Sciences. 2020;20(4):e00497.

باتوجه به شیوع مصرف قلیان در نوجوانان و به ویژه دختران و محدود بودن مطالعات و آموزش ها در این زمینه ، این مطالعه با هدف آموزش در پیشگیری از مصرف قلیان در دانش آموزان دختر دبیرستان های زاهدان، درسال 1403 طراحی شده است.پرسشنامه مربوط به مدل ادغام یافته تئوری رفتار برنامه ریزی شده و مدل تصورات-تمایلات توسط شزکت کنندگان تکمیل خواهد شد. سپس 4 جلسه آموزشی به قواصل هفته ای یکبار در کلاس درس مدارس دانش آموزان، برگزار خواهد شد و پرسشنامه مجددا بعد از 3 ماه توسط گروه کنترل و مداخله تکمیل خواهد شد.

ندارد

با توجه به افزایش آمار روز افزون مصرف قلیان در گروه نوجوانان و عوارض فراوان ناشی از مصرف آن، این طرح با هدف آموزش پیشگیری از مصرف قلیان در گروه دانش آموزان دختر به دنبال کمک به حفظ سلامتی و ایمنی آنان است.

این پژوهش هیچ گونه خطری برای افراد شرکت کننده در مطالعه نخواهد داشت.

این پژوهش هیچ گونه خطری برای افراد شرکت کننده در مطالعه نخواهد داشت. با این وجود پژوهشگر در کنار شما و پاسخگوی سوالات شما خواهد بود.

در این پژوهش هزینه ی مداخلات به عهده مجری یا مجریان خواهد بود و دانش آموزان هیچ هزینه ای پرداخت نخواهند کرد

ندارد

در جریان پژوهش تیم تحقیق پاسخگوی کلیه‌ سؤالات شماست

شرکت من/ دانش آموز در مطالعه کاملا اختیاری است و آزاد خواهم بود که از شزکت در مطالعه امتناع نموده یا هر زمان که مایل بودم از پژوهش مذکور خارج شوم.

فرم رضایت آگاهانه کتبی توسط دانش آموز و والدین آنها تکمیل خواهد شد

الف –  اطلاعات دموگرافیک:

1.  سن : ...... سال   

2. پایه تحصیلی:              هفتم O هشتم O  نهم O              

3. نوع دبیرستان محل تحصیل:  دولتی O    غیر انتفاعی O     

4. قومیت: فارس O بلوچ O سایر O                  

5. محل زندگی:           با پدر و مادرم O         با افرادی به غیر از پدر و مادرO

6.تحصیلات پدر:        بی سواد O     زیردیپلم O         دیپلم O         دانشگاهی O     

7. تحصیلات مادر:      بی سواد O     زیردیپلم O         دیپلم O         دانشگاهی O     

8. شغل مادر:          شاغل  O           خانه دار O         

9. شغل پدر:  کارمند O  کارگر O  آزاد   O    بیکار O    بازنشسته O          

10.تعداد خواهر و برادر:   ..............

11. آیا در دوران تحصیل خود سابقه مشروطی یا مشکلات تحصیلی داشته اید؟                  بلی O             خیر O

12. آیا سابقه مصرف قلیان در اعضای خانواده شما وجود دارد؟  بلی O خیر O         اگر بلی چه کسانی؟.................

13. آیا دوستان نزدیک شما تا به حال قلیان مصرف کرده اند؟  بلی O خیر O  

14. آیا شما در طول عمر خود تجربه مصرف قلیان(حتی یک یا دو پک) را داشته اید؟  بلی O خیر O   اگر بلی سوالات زیر را پاسخ دهید:

15. اولین تجربه شما در چه سنی بوده است؟...........

16. تجربه مصرف قلیان شما در چه مکانی بوده است؟

 چایخانه (سفره خانه) O     پارک یا اماکن عمومی O   خانه خودتان O    خانه دوستان/ فامیل O       سایر موارد O  

 17. تجربه مصرف شما با چه کسانی بوده است؟

دوستان O    اعضای خانواده O         به تنهایی O                سایر موارد O

نگرش نسبت به مصرف قلیان

1. تبلیغات جذاب تنباکو باعث می شود من قلیان مصرف کنم.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O        کاملا مخالف O

 2. مقبولیت قلیان در خانواده باعث می شود من قلیان مصرف کنم.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم O

3. مصرف قلیان اضطرابم را کم می کند.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم O

4. مصرف قلیان باعث افزایش تمرکز و هوشیاری من می شود.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم O

5. اگر قلیان مصرف کنم جلوه اجتماعی بدی مثل سیگار ندارد.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم O

6. من برای پر کردن اوقات فراغت خود قلیان مصرف می کنم.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم O

7. مصرف قلیان باعث کنترل وزن و تناسب اندام من  می شود.                                      

  کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم0

8. قلیان کشیدن به من کمک خواهد کرد که بیشتر با دوستانم باشم.

  کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم0

9. قلیان کشیدن برای من لذت بخش است.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم0

10. خطر قلیان از سیگار کمتر است.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم0

11. قلیان کشیدن باعث می شود من جذاب تر به نظر برسم.

کاملا موافقم O         موافقم O      نظری ندارم O        مخالفم O         کاملا مخالفم0

هنجارهای ذهنی

دانش آموز گرامی؛ سوالات ذیل دیدگاه اطرافیان شما نسبت به مصرف قلیان و میزان پذیرش دیدگاه اطرافیان توسط شما را می سنجد. لطفا با صداقت پاسخ دهید.

دانش آموز گرامی؛ سوالات ذیل دیدگاه اطرافیان شما نسبت به مصرف قلیان و میزان پذیرش دیدگاه اطرافیان توسط شما را می سنجد. لطفا با صداقت پاسخ دهید.

1. نظر بهترین دوستم / دوستانم در خصوص مصرف قلیان این است که من:

الف. اصلا مصرف نکنم□   ب. بدش می آید که مصرف کنم□    ج. اهمیتی نمی دهد□    د. گاهی اوقات مصرف کنم□   ح.حتما مصرف کنم□

2. با توجه به پاسخ سوال قبل ، من نظر بهترین دوستم در خصوص مصرف قلیان می پذیرم.

الف. همیشه □       ب. خیلی اوقات□      ج.  بعضی اوقات□      د. بندرت□          ح. هرگز□

3. نظر والدینم در خصوص مصرف قلیان این است که من:

الف. اصلا مصرف نکنم□   ب. بدش می آید که مصرف کنم□    ج. اهمیتی نمی دهد□    د. گاهی اوقات مصرف کنم□   حتما مصرف کنم□

4. با توجه به پاسخ سوال قبل ، من نظر والدینم در خصوص عدم مصرف قلیان را می پذیرم.

الف. همیشه □       ب. خیلی اوقات□      ج.  بعضی اوقات□      د. بندرت□          ح. هرگز□

5.نظر معلم هایم در خصوص مصرف قلیان این است که من:

الف. اصلا مصرف نکنم□   ب. بدش می آید که مصرف کنم□    ج. اهمیتی نمی دهد□    د. گاهی اوقات مصرف کنم□   حتما مصرف کنم□

6. با توجه به پاسخ سوال قبل ، من نظر معلم هایم در خصوص عدم مصرف قلیان را می پذیرم.

الف. همیشه □       ب. خیلی اوقات□      ج.  بعضی اوقات□      د. بندرت□          ح. هرگز□

قصد رفتاری

  1. این احتمال وجود دارد که در یکماه آینده چند پک قلیان بکشم.

بسیار زیاد O              زیادO                      تا حدودیO                    کمO                     هرگزO

2 . این احتمال وجود دارد که در 6 ماه آینده چند پک قلیان بکشم.

بسیار زیاد O              زیادO                      تا حدودیO                    کمO                     هرگزO

3. این احتمال وجود دارد که در یکسال آینده چند پک قلیان بکشم.

بسیار زیاد O              زیادO                      تا حدودیO                    کمO                     هرگزO

- سوالات زیر کنترل رفتاری شما در برابر مصرف قلیان را مورد ارزیابی قرار خواهد داد، لطفا با دقت پاسخ دهید:

1-هرچند وقت، شما وضعیت روحی روانی خوب داشته و سرحال هستید؟

                      همیشه O                خیلی اوقاتO             بعضی اوقاتO            بندرتO               هرگزO

2- هرچند وقت، وضعیت روحی روانی شما به هم ریخته و آشفته می شود؟

                      همیشه O                خیلی اوقاتO             بعضی اوقاتO            بندرتO               هرگزO

3- هرچند وقت، بیرون از دانشگاه با دوستان دور هم هستید؟

                      همیشه O                خیلی اوقاتO             بعضی اوقاتO            بندرتO               هرگزO

4- هرچند وقت، برای مصرف قلیان وسوسه می شوید؟

                      همیشه O                خیلی اوقاتO             بعضی اوقاتO            بندرتO               هرگزO

5- هرچند وقت، به قلیان دسترسی دارید؟

                      همیشه O                خیلی اوقاتO             بعضی اوقاتO            بندرتO               هرگزO

6- اگر به قلیان دسترسی داشته باشم، قلیان خواهم کشید.

به احتمال خیلی زیادO   به احتمال زیادO        شایدO               به احتمال کمO             به احتمال خیلی کمO

7-اگر از نظر وضعیت روحی روانی، سرحال باشم، قلیان خواهم کشید.

به احتمال خیلی زیادO   به احتمال زیادO         شایدO               به احتمال کمO             به احتمال خیلی کمO

8- اگر از نظر وضعیت روحی روانی به هم ریخته و آشفته باشم، قلیان خواهم کشید.

به احتمال خیلی زیادO    به احتمال زیادO          شایدO               به احتمال کمO             به احتمال خیلی کمO

9- اگر در جمع دوستان باشم، قلیان خواهم کشید.

به احتمال خیلی زیادO     به احتمال زیادO          شایدO               به احتمال کمO             به احتمال خیلی کمO

10- اگر به مصرف قلیان وسوسه شوم، قلیان خواهم کشید.

به احتمال خیلی زیادO     به احتمال زیادO           شایدO               به احتمال کمO             به احتمال خیلی کمO

تمایلات رفتاری

تصور کنید در جمع دوستان خود هستید و در این جمع قلیان نیز وجود دارد و برخی دوستان مشغول قلیان کشیدن هستند. اگر یکی از دوستان به شما قلیان تعارف کند تا چه حد احتمال دارد که یکی از کارهای زیر را انجام دهید.

الف) شیلنگ قلیان را گرفته و دو یا سه پک بکشید. به احتمال خیلی زیاد O            به احتمال زیاد O     شاید O     به احتمال کم O        هرگز O

ب) قلیان را تا آخر با دوستان خود بکشید.              به احتمال خیلی زیاد O            به احتمال زیاد O     شاید O     به احتمال کم O        هرگز O

ج) تشکر کرده و جواب نه بدهید.           به احتمال خیلی زیاد O            به احتمال زیاد O     شاید O     به احتمال کم O        هرگز O

د) آن موقعیت یا محل را ترک نمایید.     به احتمال خیلی زیاد O            به احتمال زیاد O     شاید O     به احتمال کم O        هرگز O

تصورات نوجوانان در مورد افراد قلیانی

در این بخش ویژگی های شخصیتی نوجوانان مصرف کننده قلیان را تصور نمایید (صرفا به ویژگیهای یک فرد خاص توجه نکنید بلکه منظور این است که نوجوانان مصرف کننده قلیان به نظر شما چگونه افرادی هستند).صفات زیر تا چه حد برای توصیف این افراد مناسب می دانید.

1.باهوش: بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

2.بی تجربه و خام:  بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

3.دارای اعتماد به نفس:          بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

4.مستقل: بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

5.خود خواه:            بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

تصورات نوجوانان در مورد افراد غیر قلیانی

در این بخش ویژگیهای شخصیتی نوجوانان غیر مصرف کننده قلیان را تصور نمایید (صرفا به ویژگیهای یک فرد خاص توجه نکنید بلکه منظور این است که نوجوانان مصرف کننده قلیان به نظر شما چگونه افرادی هستند).صفات زیر تا چه حد برای توصیف این افراد مناسب می دانید.

1.باهوش: بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

2.بی تجربه و خام:  بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

3.دارای اعتماد به نفس:          بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

4.مستقل: بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

5.خود خواه:           بسیار زیاد O           زیاد O     تا حدودی O             کم O        هرگز O

عوامل محیطی

به نظر شما عوامل زیر تا چه اندازه در گرایش به مصرف قلیان موثر می باشد؟   خیلی زیاد O            زیاد O     نظری ندارم O         کمی O     اصلا O

1. عرضه(وجود) طعم های متنوع تنباکوهای میوه ای            خیلی زیاد O            زیاد O     نظری ندارم O         کمی O     اصلا O

2. دسترسی آسان به قلیان در پارک ها، مراکز تفریحی و چایخانه ها     خیلی زیاد O            زیاد O     نظری ندارم O         کمی O     اصلا O

3. قبول کردن و پذیرش  قلیان از طرف جامعه      خیلی زیاد O            زیاد O     نظری ندارم O         کمی O     اصلا O

4. ارزان بودن تنباکو و سرویس قلیان     خیلی زیاد O            زیاد O     نظری ندارم O         کمی O     اصلا O

رفتار مصرف:

1ـ آیا طی یک ماه/ دو ماه گذشته قلیان مصرف کرده اید؟   بلی O   خیر O   اگر بلی؛ لطفا پاسخ سوالات بعدی را بدهید.

2- بطور میانگین دفعات مصرف یک ماه/ دو ماه گذشته چه میزان بوده است؟

هر روز O             دو الی سه بار در هفته O              دو الی سه بار در ماه O                 بندرت O

3-بطور میانگین هربار مصرف قلیان شما چند دقیقه به طول می‌انجامد ؟ 

O کمتر از 10 دقیقه          O   20-10 دقیقه         O   40-20دقیقه       O  بیش از 40 دقیقه 

 4ـ  تجربه مصرف قلیان شما در چه مکانی بوده است؟

 چایخانه (سفره خانه) O    پارک یا اماکن عمومی O    خانه خودتان O    خانه دوستان/ فامیل O       سایر موارد O 

  5- تجربه مصرف شما با چه کسانی بوده است؟

دوستان O    اعضای خانواده O        به تنهایی  O               سایر موارد O