تعیین اقدامات جهت مبارزه با اطلاعات سلامت نادرست منتشر شده در شبکه های اجتماعی: یک مرور نظام مند

حجم عظیم اطلاعات و قابل دسترس بودن آن از طریق اینترنت باعث می شود افراد به دنبال یافتن موضوعات مربوط به سلامت در محیط آنلاین باشند. سرعت و پیچیدگی انتقال اطلاعات غلط/جعلی با استفاده از اینترنت موجب انتقال اخبار جعلی و اطلاعاتی می شود که می تواند منجر به آسیب شود. با توجه به رشد روافزون اطلاعات غلط/جعلی سلامت در شبکه های اجتماعی و اهمیت تصحیح این گونه اطلاعات جهت کاهش پیامدهای آسیب زا، این مطالعه با هدف بررسی اقدامات انجام شده در حوزه تصحیح اطلاعات سلامت جعلی و غلط منتشر شده در شبکه های اجتماعی می پردازد. در این مطالعه تمامی مقالات که به تصحیح اطلاعات غلط/جعلی سلامت در شبکه های اجتماعی پرداخته اند از سه پایگاه اسکوپوس، وب آف ساینس، پاپمد و موتور جستجوی گوگل اسکالر با راهبرد جستجوی مناسب و دقیق بازیابی می شوند. معیار ورود به این مطالعه، شامل مطالعاتی است که در حوزه تصحیح اطلاعات سلامت غلط و جعلی در شبکه های اجتماعی منتشر شده اند. داده های کتابشناختی  و توصیفی مقالات شامل نام نویسنده، عنوان مقاله، کشور و یا وابستگی سازمانی نویسنده، نام مجله، ناشر، سال انتشار، روش‌شناسی پژوهش استخراج و به نرم افزار اکسل انتقال داده می شود. در ادامه با توجه به اهداف پژوهش با بررسی متن مقالات موضوعات و اطلاعات سلامت غلط و جعلی که در شبکه های اجتماعی منتشر و اقداماتی جهت اصلاح این اطلاعات و تاثیر تصحیح اطلاعات استخراج خواهد شد. تحلیل مقالات مورد بررسی با رویکرد تحلیل محتوای مرسوم^[1] که به وسیله گرانهیم و لاندمن ارائه شده است، تحلیل خواهد شد.

The huge amount of information and its accessibility through the Internet makes people seek to find health-related topics in the online environment. The speed and complexity of transmitting false/fake information using the Internet causes the transmission of fake news and information that can lead to harm. Considering the increasing growth of false/fake health information in social networks and the importance of correcting such information to reduce harmful consequences, this study aims to investigate the measures taken in the field of correcting false/false health information published in social networks. In this study, all the articles that have addressed the correction of false/fake health information in social networks are retrieved from Scopus, Web of Science,  PubMed, and google scholar Search engine,  using an appropriate and accurate search strategy. The inclusion criteria for this study include studies that have been published in the field of correcting false and fake health information in social networks. The bibliographic and descriptive data of the articles, including the author's name, article title, author's country or organizational affiliation, journal name, publisher, year of publication, research methodology are extracted and transferred to Excel software. In the following, according to the objectives of the research, by examining the text of articles on false and fake health topics and information published in social networks, measures to correct this information and the effect of correcting the information will be extracted. The analyzed articles will be analyzed with the traditional content analysis approach presented by Granheim and Lundman.

امروزه با توجه به توسعه فناوری‎های مختلف و کاربردهای وسیع آنها در حوزه سلامت حجم اطلاعات منتشر شده به ویژه اطلاعات غلط و جعلی افزایش یافته است. از طرفی شواهد گذشته نیز نشان می دهد که گسترش اطلاعات نادرست، مسئله جدیدی نبوده و حتی در روزهای اولیه چاپ نیز رخ داده است. به علاوه اصطلاح «اخبار جعلی» اولین بار در سال 1925 ابداع شد و در تحقیقات منتشر شده در مجله هارپر نیز با عنوان «اخبار جعلی و عمومی» از انتشار سریع اطلاعات نادرست ابراز نگرانی شده بود(1).  مفاهیم مرتبط دیگر misinformation و disinformation ، با توجه به قصد و نحوه انتشار بین آنها تفاوت وجود دارد به نحوی که misinformation شامل اطلاعاتی می‎باشد که سهوا نادرست است و بدون قصد آسیب به اشتراک گذاشته می شود، در حالی که disinformation در بردارنده اطلاعات نادرستی بوده که آگاهانه ایجاد و با هدف آسیب رسانی  به اشتراک گذاشته می شوند(2).

از جمله فناوری های مورد استفاده در نشر اطلاعات رسانه های اجتماعی می باشند. تحلیل گزارشات بیانگر آن است که رسانه‎های اجتماعی به بخش مهمی از روند مراقبت‎های بهداشتی در برخی از کشورها تبدیل شده، به نحوی که تعداد زیادی ازافراد در جوامع غربی از آن به عنوان یک منبع اولیه برای دریافت اطلاعات بهداشتی استفاده می کنند. افراد جامعه علاوه بر حمایتهای روانی اجتماعی همتایان، پشتیبانی و هشدار در مورد شیوع بیماری های عفونی، رفتار های مختلف دیگری نظیر جستجو و به اشتراک گذاری اطلاعات در مورد رژیم های غذایی تغییر دهنده زندگی و راههای تماس با کلینیک ها و بیمارستان ها را از طریق پلتفرم‎های رسانه‎های اجتماعی مانند ایکس(توییتر سابق) و فیس بوک جهت کسب اطلاعات سلامتی بهره می‎برند. به عنوان نمونه تحقیقات نشان می‎دهد که در ایالات متحده، هفت نفر از هر ده بزرگسال به دنبال اطلاعات سلامتی برخط بودند و تعداد فزاینده‎ای از کاربران رسانه‎های اجتماعی در مورد مسائل مرتبط با سلامت، اطلاعات منتشر کرده و با گروه های اجتماعی سلامت در ارتباط بوده و بروزرسانی‎های منتشر شده در زمینه سلامت را دنبال می‎کنند(3). علاوه بر این استفاده از رسانه‎های اجتماعی از سوی بیماران، می‎تواند به عنوان یک ابزارکارآمد جهت تقویت جایگاه موسسه سلامت مورد استفاده واقع شود و علاوه بر آن با تسهیل گفتگوهای بین بیمار و پزشک زمینه ارتقاء خدمات سلامت را فراهم نماید(4). نظرسنجی های صورت گرفته در زمینه استفاده از رسانه های اجتماعی نیز نشان داده که این رسانه ها توسط مراجعین سلامت برای پاسخگویی به سوالات، نیازهای اطلاعاتی و علایق به کار گرفته شده اند. طبق گزارشات موسسه تحقیقات بهداشتی پرایس واترهاوس کوپرز، 42 درصد از کاربران این رسانه ها را جهت دستیابی به اطلاعات مرتبط با سلامتی در مورد درمانها یا پزشکان استفاده نموده و 30 درصد از یک عامل بهداشتی حمایت نموده و 25 درصد جهت ارسال تجارب و 20 درصد به انجمن سلامت از طریق این رسانه های اجتماعی پیوسته اند(5).

از طرفی در عین حال که رسانه های اجتماعی می توانند پشتیبانی از مسایل مرتبط با  سلامت را تسهیل کنند و باعث توانمندسازی بیماران شوند. سیل اطلاعات نادرست و گمراه کننده در این شبکه های اجتماعی تهدیدی اساسی برای سلامت عمومی است(4). علاوه بر سردرگمی و کاهش اعتماد به متخصصان سلامت، مواجهه شدن با اطلاعات نادرست می‌تواند سبب تاخیر در مراقبت مؤثر شده و در برخی موارد زندگی افراد را تهدید نماید(6). مواردی از قبیل جنبش ضد واکسن(7)، گسترش درمانهای طبیعی سرطان(8)، و شایعات راجع به بیماریهای عفونی و از همه بیشتر در زمان کووید از طریق شبکه های اجتماعی رخ داده است.

همانطور که استفاده از شبکه های اجتماعی روند فزاینده ای داشت، نظام های مراقبت بهداشت و درمان نیز با چالشهای مختلفی مواجه شدند.

در راستای رفع چالشهای مذکور، اقدامات یا فعالیتهای متعددی از سوی سازمانهای مرتبط با سلامت برای انتشار اطلاعات حقیقی صورت گرفته است. به عنوان نمونه بسیاری از موسسات سلامت ارتباط بیشتری در رسانه های اجتماعی در دوران کووید ایجاد کردند و در پلتفرم فیس بوک رابط کاربری خود را با محور اطلاعات  COVID-19 بروزرسانی نموده و تلاش‌های را جهت واکاوی محتوا و بررسی حقایق انجام دادند(9). سازمان جهانی بهداشت نیز ابزارهای مدیریت اطلاعات جدید برای حمایت از برنامه ریزی همه گیر و آمادگی برای آنفولانزای همه گیر و بیماریهای تنفسی را توصیه نمود(10).

از طرف دیگر استفاده افراد مشهور، اینفلوئنسرها ودیگر شخصیت‌های عمومی از رسانه‌های اجتماعی برای انتشار پیام‌های اطلاعاتی بهره برده‎اند. با این حال این روند رو به افزایش  فعالیت در شبکه های اجتماعی، اطلاعات نادرست و جعلی را افزایش داده است. خطر فزاینده اطلاعات نادرست مرتبط با سلامت در رسانه‌های اجتماعی،  منجر به تلاش‌هایی جهت توسعه مداخلات مختلف برای گسترش اطلاعات درست و حفظ اعتماد عمومی به مراقبت مبتنی بر شواهد شده است. شناسایی نوع اقدامات در حوزه تصحیح اطلاعات نادرست مرتبط با سلامت در سطوح مختلف در شبکه های اجتماعی می تواند زمینه مدیریت بهتر محتوای اطلاعات سلامت از سوی فراهم کنندگان سلامت و سیاست گذاران را فراهم آورد. در این راستا پژوهش حاضر بر آن شد به بررسی ابعاد  مختلف موضوعات و اطلاعات سلامت غلط و جعلی تصحیح شده، منبع تولید کننده(کشور، سازمان، فرد) اطلاعات سلامت غلط و جعلی و اقدامات انجام شده در تصحیح اطلاعات سلامت جعلی بویژه در شبکه های اجتماعی بپردازد.

نمونه های مطالعات داخلی

ضیاء پور و همکاران در سال در مطالعه‎ای با عنوان «نقش سواد رسانه اجتماعی در مدیریت اینفودمیولوژی اطلاعات» در یک مطالعه نظام مند منابع مرتبط از پایگاه های اطلاعاتی جهاد دانشگاهی،مگ ایران، اسکوپوس، پابمد و گوگل اسکالر و وب او ساینس را تحلیل نمودند. نتایج پژوهش آنان نشان داد که اینفدمیک مرتبط با سلامت ناشی از کمبود دانش رسانه‎ای کاربران، بی اعتمادی به سیستم های خدمات دولتی، تأثیرگذاران محلی و همتایان، گردش سریع اطلاعات از طریق پیام‎های رسانه‎های جمعی، ضعف راه‎حل‎های ارائه شده توسط ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی، عدم پرداخت هزینه است. توجه به نیازهای مخاطب، مدیریت عمودی و هماهنگی پیام های منتشر شده باید مورد توجه بیشتر قرار گیرد(11).

مهدی زاده و سعادت در سال 1402 در مطالعه ای با عنوان «رسانه های اجتماعی و اخبار جعلی در عصر پسا حقیقت» در پژوهشی کیفی دیدگاه 29 متخصص و صاحب نظر حوزه ارتباطات اجتماعی، رسانه ها و خبر را  در زمینه اطلاعات نادرست و جعلی مورد واکاوی قرار داده‎اند. نتایج تحلیل مضمون نشانگر آن بوده که 4 موضوع کلی و 36 مضمون سازمان یافته در زمینه مولفه های اخبار جعلی رسانه های اجتماعی در ایران استخراج شدند که درصد تفاوت اخبار جعلی با اطلاعات واقعی، میزان مشابهت اخبار جعلی با اطلاعات واقعی، هدف اشاعه خبر جعلی و پیامدهای مصرف این اخبار در زمره مهمترین عوامل شناسایی شدند(12).

طاوسی شیرشاهی و ریاحی نیا در سال ۱۴۰۲ در پژوهشی با عنوان «ترسیم ساختار علم نگاشتی اینفودمیک حوزه کووید-19(مطالعه کاربردی)» در یک مطالعه کاربردی محتوای اطلاعاتی تولید شده در حوزه اینفودمیک برخط ویروس کووید-19 و واکسن آن را طی یک دوره سه ساله ۲۰۱۹  تا ۲۰۲۲ که در وبگاه علوم (وب‌آو‌ساینس) و پابمد نمایه شده بودند مورد واکاوی قرار دادند. نتایج مطالعه آنان حاکی از بود که  موضوعات بهداشت حرفه‌ای و عمومی، ارتباطات، تجارب روان‌شناسی و علوم کامپیوتر و سیستم‌های اطلاعاتی در زمره مهترین حوزه ها در زمینه اینفودمیک مرتبط با همه‌گیری کووید-19 شناسایی شدند(13).

شعبانی، گرانمایه و هاشمی در سال 1401 در مطالعه ای با عنوان «عوامل تشخیص اخبار جعلی در رسانه های نوین به خصوص شبکه های اجتماعی» با رویکرد کیفی و نمونه گیری هدفمند از مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان حوزه علوم ارتباطات، رسانه و خبررسانی بدین نتیجه رسید که مضمون های اصلی «شاکله محتوایی»، «عامل نشر»، «منبع خبر»، «قوانین» و «الگوریتم های ماشینی» به عنوان عوامل تشخیصی می توانند مورد استفاده واقع شوند بعلاوه بیان نموده اند که  شناسایی اخبار جعلی در رسانه و شبکه های اجتماعی در کشور ما نیازمند تهیه پایگاه داده ای جهت تطبیق و ایجاد الگوی مناسب و سبک نگارش خبر جعلی و تشخیصی است تا متناسب با زبان فارسی صورت گیرد(14).

با شکوه و دهقانی(۱۴۰۱) در پژوهشی با عنوان « عوامل موثر بر اشتراک گذاری اخبار جعلی کرونا در رسانه های اجتماعی: با تاکید بر نقش تعدیلگر دانش مصرف کننده از اخبار جعلی» در یک مطالعه پیمایشی از نوع کاربردی به تحلیل عوامل موثر بر انتشار و اشتراک گذاری خبر جعلی در حوزه کرونا در رسانه‎های اجتماعی از دیدگاه ۲۱۹ نفر از جامعه استفاده کننده این رسانه پرداختند. نتایج مطالعه آنان بیانگر آن است که مهمترین عوامل از جمله جستجوی اطلاعات، کنش متقابل اجتماعی، وقت گذراندن، نوع‌دوستی و سرگرمی بر اشتراک‌گذاری اخبار جعلی کرونا در رسانه‌های اجتماعی اثر مثبت و معناداری داشته‎اند.  عامل مهم دانش اخبار جعلی می تواند تاثیر جستجوی اطلاعات بر اشتراک‌گذاری اخبار جعلی کرونا در رسانه‌های اجتماعی و همچنین تاثیر کنش متقابل اجتماعی بر اشتراک‌گذاری اخبار جعلی کرونا در رسانه‌های اجتماعی را تعدیل کند(15).

محمدی، اباذری و سپهر در سال1400 در مطالعه‎ای با عنوان « تعیین مؤلفه های شبکه اجتماعی اطلاعات سلامت بر اساس یک مطالعه به روش دلفی» دیدگاه 28 نفر از افراد صاحب نظر در حوزه فناوری اطلاعات سلامت را مورد واکاوی قرار دادند. نتایج مطالعه آنان نشان داد که شبکه اجتماعی اطلاعات سلامت دارای 6 بعد خدمات، هسته اصلی کاربران، الزامات، امنیت اطلاعاتی، ارزشیابی و نظارت و ویژگی های فنی هستند(16).

سیف و همکاران در سال 1399 مطالعه‎ای با عنوان «اخبار جعلی و بحران کرونا با تاکید بر دیدگاه صاحب نظران حوزه ارتباطات و بحران» از طریق رویکرد کیفی و مصاحبه با متخصصین رسانه انجام دادند. یافته های مطالعه آنان بیانگر این مهم است که برای مقابله با اینفودمیک اطلاعات در حوزه سلامت اعتباربخشی رسانه های رسمی در مقابل رسانه های اجتماعی و فراهم اوری زمینه مشارکت متخصصان حوزه سلامت در تدوین محتوای سلامت کارآمد حیاتی است(17).

صفری در سال۱۴۰۰ در پژوهشی با عنوان « اینفودمی کرونا در رسانه های اجتماعی فارسی» در یک مطالعه‎ی تحلیلی به بررسی سازوکارهای گسترش اخبار جعلی و نادرست در شبکه های اجتماعی و نحوه انتشار آنها ذیل نمونه هایی از رسانه های اجتماعی تلگرام، ایکس و اینستاگرام پرداخته است. وی در راستای پیشگیری از گسترش شایعات و اخبار غلط مرتبط با بیماری نظارت و کنترل بیشتر، ارزیابی اعتبار نهادهای رسمی و مراجع خبری و استفاده از تمامی ظرفیت های موجود را ضروری ذکر نموده است(18).

سیدحسینی، عاصمی و شعبانی در سال) در مطالعه‎ای با عنوان « اینفودمیولوژی در پایش الکترونیک سلامت عمومی: ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در قرن 21» چگونگی به کارگیری اپیدمیولوژی اطلاعات و همچنین داده‌های کلان مرتبط با آن در حوزة سلامت عمومی را مورد بررسی قرار داده‎اند. نتایج مطالعه مرور نظام مند آنها حاکی از آن است که اپیدمیولوژی اطلاعات مجموعه روش‌های جدیدی را با استفاده از رایانه، اینترنت، خدمات مبتنی ‌بر وب 2.0، و فناوری اطلاعات برای پشتیبانی از مراقبت‌های بهداشتی، سلامت بیمار، کمک به حل مسائل پزشکی فراهم می نماید(19).

نمونه های مطالعات خارجی

یی و هو[1] در سال 2024در پژوهشی با عنوان «عوامل مؤثر بر شکل‌گیری اطلاعات نادرست سلامت و نقش سواد رسانه‌های اجتماعی در کاهش اثرات آن» در یک مطالعه تحلیلی نقش سواد رسانه ای را در این زمینه بررسی نمودند. آنان چهار راهبرد ممکن را برای مقابله با اثرات منفی اطلاعات نادرست بهداشتی شناسایی نمودند که شامل پیش‌خرید، رد کردن، قانون‌گذاری و سواد رسانه‌ای می باشند. به علاوه چنین استدلال نموده اند که بهبود مهارت‌های سواد رسانه‌های اجتماعی مردم یکی از مؤثرترین راه‌ها برای رسیدگی به این موضوع است(20).

لیلی[2] و همکاران در سال ۲۰۲۴ نیز در تحقیقی با عنوان « استفاده از روایات برای تصحیح اطلاعات نادرست بهداشتی دارای بار سیاسی و پرداختن به پژواک باورهای عاطفی»  در یک مطالعه پیمایشی کارآیی یک اصلاح روایت با پایانی تسکین‎دهنده را برای تصحیح اطلاعات نادرست در مورد CDC  را بررسی نمودند. نتایج آنان نشان داد که تصحیح روایت منجر به تأیید کمتر اطلاعات غلط در مقایسه با کنترل و اصلاح آموزشی شده است. هم‎چنین تصحیح روایت تأثیر غیرمستقیم مثبتی بر صلاحیت درک شده CDC و مقاصد پوشیدن ماسک برای شرکت کنندگان سیاسی میانه رو و محافظه کار از طریق امداد داشت(21).

بلاکریشان[3] و همکاران در سال 2022 در مطالعه ای با عنوان «آیا راه حلی برای اطلاعات غلط بهداشتی پیدا کرده ایم؟ بررسی سیستماتیک ده ساله متون اطلاعات نادرست سلامت 2013-2022» با روش تحلیلی به این نتیجه رسید که انگیزه‌های اصلی اشتراک‌گذاری اخبار جعلی عبارتند از آگاهی کم، عدم برخورداری از دانش و سلامت/سواد رسانه‌ای کافی، سرگرمی، وقت گذراندن و اجتماعی بودن، نوع دوستی، و اعتماد کم به دولت یا رسانه‌های خبری دولتی. بعلاوه این پدیده در میان افراد با تحصیلات پایین، مردان و افراد جوان تر بیشتر مشهود بوده است. یادگیری ماشینی و عمیق به عنوان تکنیک‌های مناسب در شناسایی اخبار جعلی مطرح شدند و موضوعات جعلی بیشتر مربوط به واکسن، ویروس، درمان/درمان‌ها و پیشگیری بود(22).

آلوارز و سوارزلیدو[4] در سال 2021 در پژوهشی با عنوان شیوع اطلاعات سلامت ناصحیح در رسانه‎های اجتماعی به شناسایی موضوعات اصلی اطلاعات نادرست بهداشتی و شیوع آنها در پلتفرم های مختلف رسانه‎های اجتماعی، با تمرکز بر کیفیت روش‎شناختی و راه حل‎های متنوعی که برای رفع این نگرانی در زمینه سلامت پرداخته‎اند. نتایج مطالعه آنان نشان داد که موضوعاتی که دارای اطلاعات ناصحیح بوده‎اند حول شش محور واکسن، داروها یا سیگار کشیدن، بیماریهای غیرواگیر، بیماریهای همه گیر، اختلالات خوردن و درمان‎های پزشکی قرار داشتند و از طرفی بیشترین میزان شیوع اطلاعات نادرست بهداشتی در ایکس(توییتر سابق) و در مورد مسائل مربوط به سیگار کشیدن و مواد مخدر بوده‎اند(23).

 برنین[5] و دیگران در سال 2020 در مطالعه ای با عنوان « انواع، منابع و ادعاهای اطلاعات نادرست COVID-19» به تقسیم‎بندی نمونه‎های ۲۵۵ تایی از اخبار جعلی مرتبط با کرونا از مجموعه داده‎های واقعیت سنجی اولین پیش نویس خبر از رسانه‎های اجتماعی ایکس، فیسبوک و نمونه های دیگر پرداختند. نتایج مطالعه آنان نشان داد که اخبار جعلی به ندرت کاملا ساختگی بوده و از طریق مختلف پیچیده کردن، جابجایی زمینه، تقطیع و تغییر اخبار واقعی شکل ناصحیح گرفته اند(24).

والتر[6] و همکاران در سال 2020  در پژوهشی با عنوان «ارزیابی تأثیر تلاش‌ها برای تصحیح اطلاعات نادرست سلامت در رسانه‌های اجتماعی» در یک مطالعه فراتحلیلی به ارزیابی تأثیر نسبی مداخلات رسانه‌های اجتماعی پرداخته اند. نتایج مطالعه آنان بیانگر آن است که میانگین اندازه اثر تلاش‌ها برای تصحیح اطلاعات نادرست در رسانه‌های اجتماعی مثبت و معنی‌دار بوده است. بعلاوه بیان داشتنند که سوگیری انتشار را نمی‌توان حذف کرد. مداخلات در مواردی که شرکت‌کنندگان با موضوع سلامت درگیر بودند، و همچنین زمانی که اطلاعات نادرست توسط سازمان‌های خبری (در مقابل همتایان) توزیع می‌شده و توسط کارشناسان (در مقابل غیرمتخصصان) افشاگری می‌شدند، مؤثرتر بوده‎اند(25).

پولیدو[7] و همکاران در سال 2020 در مطالعه ای با عنوان«کاربرد جدید تاثیر اجتماعی در رسانه های اجتماعی برای غلبه بر اخبار جعلی در سلامت» در یک مطالعه تحلیلی  تأثیر اجتماعی جهت شناسایی نوع اطلاعات بهداشتی نادرست و این امر که چه نوع اطلاعاتی شواهدی از تأثیر اجتماعی به اشتراک گذاشته اند را مورد واکاوی قرار دادند. تجزیه و تحلیل رسانه های اجتماعی شامل ردیت، فیسبوک و ایکس نشان داده است که پیام‌های متمرکز بر اطلاعات جعلی سلامت عمدتاً تهاجمی هستند، پیام‌های مبتنی بر شواهد تأثیر اجتماعی محترمانه و دگرگون‌کننده هستند و در نهایت، زمینه‌های مشورتی ترویج‌شده در رسانه‌های اجتماعی بر اطلاعات نادرست درباره سلامت غلبه می‌کنند(26).

وافیادز[8] و همکاران در سال 2020 در پژوهشی با عنوان «رد اخبار جعلی در رسانه‌های اجتماعی: سازمان‌های غیرانتفاعی، استراتژی‌های واکنش به بحران و دخالت در مسائل» اثربخشی استراتژی‌های پاسخ به بحران انکار و حمله در پرداختن به شایعات در مورد حریم خصوصی مصرف‌کننده زمانی که سازمان‌های غیرانتفاعی در رسانه‌های اجتماعی هدف قرار می‌گیرند؛ را بررسی نمودند. نتایج نشان داد که میزان درگیری فرد در این موضوع، اثربخشی استراتژی واکنش به بحران را تعیین می‌کند. داده ها نشان داد که حمله به منبع اخبار جعلی (به عنوان پاسخ به بحران) اعتبار پیام را بیش از انکار اخبار جعلی کاهش می دهد. علاوه بر این، افراد بسیار درگیر به احتمال زیاد اطلاعات را به صورت متمرکز پردازش می کنند و اهداف حمایتی مثبتی را نسبت به برند غیرانتفاعی تحت تاثیر قرار می دهند. درگیری با موضوع بالا نیز اعتبار سازمانی و پاسخگویی را پیش‌بینی نموده و در مقابل، یک پیام رد حمله اعتبار شایعات مخرب منتشر شده را برای افراد کم درگیر افزایش داده است(27).

گیسیر-ادلبروگ[9] و همکاران در سال 2018 در پژوهشی با عنوان « اصلاح اطلاعات نادرست سازمان های بهداشتی در هنگام سرخک شیوع: یک تجربه کنترل شده» به بررسی راه‌های مناسب جهت سازمان‌های بهداشتی برای تصحیح اطلاعات نادرست در مورد واکسیناسیون سرخک در شبکه‌های اجتماعی برای دو گروه: طرفدار واکسیناسیون و مردد؛ شناخت  انواع واکنش های دو زیر گروه (طرفدار واکسیناسیون، مردد) به تصحیح اطلاعات نادرست و  تأثیر تصحیح اطلاعات نادرست بر این دو زیر گروه در مورد قابلیت اطمینان، رضایت، خودکارآمدی پرداختند. یافته‎های مطالعه آنان بیانگر آن است که تفاوت آماری معنی داری در سطح پایایی منتسب به تصحیح اطلاعات توسط وزارت بهداشت بین شرایط کنترل و شرایط تجربی مشاهده شده است که میانگین سطح پایایی افراد در شرایط نوع دوم (تصحیح اطلاعات (مبتنی بر تئوری) توصیه شده که عمدتاً اطلاعات را به طور شفاف منتقل نموده و به نگرانی‌های عمومی رسیدگی می‌نماید) بطور قابل توجهی بالاتر بوده است به طور مشابه، وقتی گروه‌های طرفدار و مردد را جداگانه آزمایش کردند، متوجه شدند که هر دو پاسخ ارائه‌شده در شرط دوم را ترجیح می‌دهند(28).

1.ویژگی های توصیفی مطالعاتی که به تصحیح اطلاعات سلامت جعلی/غلط در شبکه های اجتماعی پرداخته اند(از نظر سال انتشار، نویسنده، کشور، روش پژوهش و غیره) به چه صورت است؟

2. چه موضوعات و اطلاعات سلامت غلط و جعلی منتشر شده در شبکه های اجتماعی تصحیح شدند؟

3. کدام کشور، سازمان/موسسه یا افرادی منبع تولید کننده اطلاعات سلامت غلط و جعلی در شبکه های اجتماعی هستند؟

4. چه اقداماتی جهت مبارزه با اطلاعات سلامت غلط و جعلی در شبکه های اجتماعی انجام شده است؟

5. کدام کشور، سازمان/ موسسه و متخصصی اطلاعات سلامت غلط و جعلی موجود در شبکه های اجتماعی را تصحیح نمودند؟

6. تصحیح اطلاعات سلامت غلط و جعلی موجود در شبکه های اجتماعی چه تاثیراتی را به همراه داشته است؟

تعیین اقدامات جهت مبارزه با اطلاعات سلامت نادرست پزشکی منتشر شده در شبکه های اجتماعی

تعیین ویژگی های توصیفی مطالعاتی که به تصحیح اطلاعات سلامت نادرست در شبکه های اجتماعی پرداخته اند (از نظر سال انتشار، نویسنده، کشور، روش پژوهش و غیره)

شناسایی موضوعات و اطلاعات سلامت نادرست تصحیح شده در شبکه های اجتماعی

شناسایی منبع تولید کننده(کشور، سازمان، فرد) اطلاعات سلامت نادرست در شبکه های اجتماعی

شناسایی اقدامات انجام شده جهت تصحیح اطلاعات سلامت نادرست موجود در شبکه های اجتماعی

شناسایی کشور، سازمان/موسسه و متخصص تصحیح کننده اطلاعات سلامت نادرست موجود در شبکه های اجتماعی

شناسایی تاثیر تصحیح اطلاعات سلامت نادرست موجود در شبکه های اجتماعی

سیاست گذاران حوزه سلامت و بهداشت عمومی

وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی

دانشگاه های علوم پزشکی

1. کمک به سازمانها و حامیان سلامت جهت طراحی، پیاده سازی و اجرا مداخلات و استراتژیهای موفق جهت تصحیح اطلاعات سلامت غلط و جعلی منتشر شده در شبکه های اجتماعی

تعریف واژه ها:

تعریف نظری اخبار جعلی: اخبار جعلی به عنوان مقالات خبری خاصی که در رسانه‌های (آنلاین یا آفلاین) یا رسانه‌های اجتماعی به منتشر می شوند و هیچ پایه و اساس واقعی ندارند، اما به عنوان حقایق در نظر گرفته می شوند. (29)

تعریف عملی اخبار جعلی: تعریف عملی مطابق با تعریف نظری است.

تعریف نظری اطلاعات غلط سلامت[1]: در اینجا اطلاعات نادرست سلامت را به عنوان ادعای مرتبط با سلامت تعریف میشود که بر اساس شواهد تجربی، نادرست یا گمراه‌کننده است و به دلیل کمبود دانش علمی موجود  منتشر می شود.(30)

تعریف عملی اطلاعات غلط سلامت: تعریف نظری مطابق به تعریف عملی است.

تعریف نظری تصحیح: تغییری که برای اصلاح یا بهبود چیزی انجام می شود که به انجام چنین تغییراتی اصلاح یا تصحیح می گویند.(31)

تعریف عملی تصحیح: کلیه اقداماتی که جهت تصحیح اطلاعات غلط و جعلی سلامت در شبکه های اجتماعی صورت می گیرد.

نوع مطالعه: این پژوهش از نوع توصیفی است که به روش تحلیل محتوا انجام خواهد شد.

جامعه پژوهش شامل کلیه مقالاتی است که به حوزه تصحیح اطلاعات غلط/جعلی سلامت در شبکه های اجتماعی پرداخته اند که بدون محدودیت زمانی بر مبنای راهبردهای جستجو مناسب و دقیق از پایگاه های معتبر بین المللی بازیابی خواهند شد.معیار ورود به این مطالعه، شامل مطالعاتی است که در حوزه تصحیح اطلاعات سلامت غلط و جعلی منتشر شده در شبکه های اجتماعی است که در پایگاه اسکوپوس، وب آف ساینس و پاپمد نمایه شده اند و محدودیت زمانی و زبانی برای مطالعات در نظر گرفته نشده است. مطالعاتی که امکان دسترسی به متن یا چکیده کامل آنها امکان پذیر نباشد از نمونه مطالعه حذف خواهند شد.

حجم نمونه کلیه مقالات حوزه تصحیح اطلاعات غلط/جعلی سلامت در شبکه های اجتماعی نمایه شده در پایگاه اسکوپوس، وب آف ساینس و پاپمد و موتور جستجوی گوگل اسکالر بدون محدودیت زمانی است.

در این مطالعه تمامی مطالعاتی که به تصحیح اطلاعات غلط/جعلی سلامت در شبکه های اجتماعی پرداخته اند و در پایگاه اسکوپوس، وب آف ساینس، پاپمد و موتور جستجوی گوگل اسکالر نمایه شده اند و با راهبرد جستجوی مناسبو دقیق از پایگاه های فوق بازیابی می شوند به عنوان نمونه مطالعه وارد خواهند شد بنابراین نمونه گیری مطرح نخواهد بود. معیار ورود به این مطالعه، شامل مطالعاتی است که در حوزه تصحیح اطلاعات سلامت غلط و جعلی منتشر شده در شبکه های اجتماعی است که در مورد بررسی نمایه شده اند و محدودیت زمانی و زبانی برای مطالعات در نظر گرفته نشده است. مطالعاتی که امکان دسترسی به متن کامل آنها امکان پذیر نباشد از نمونه مطالعه حذف خواهند شد.

برای شناسایی مطالعات مرتبط از فرم استخراج داده شامل عنوان مقاله، نویسنده، سال و کشور، روش‌شناسی پژوهش و اطلاعات سلامت غلط و جعلی موجود در شبکه های اجتماعی که تصحیح شدند، کشور، سازمان و متخصص تصحیح کننده ، چگونگی تصحیح اطلاعات و تاثیر تصحیح  این اطلاعات، شبکه های اجتماعی منتشر کننده  و بازه زمانی بین انتشار و تصحیح اطلاعات سلامت جعلی و غلط استفاده ‌شده است.

پژوهشگران با استفاده از راهبرد جستجو به جستجوی فیلد عنوان، خلاصه مقاله و کلیدواژه‌ها پایگاه‌های اسکوپوس، وب آف ساینس، پاپمد و موتور جستجوی گوگل اسکالرخواهند پرداخت. هسته اولیه و مرکزی تدوین راهبرد جستجو در پایگاه های اطلاعاتی مورد بررسی، ترکیب کلیدواژه ها و استفاده از عملگرهای بولین بوده است. مقالات مرتبط با تصحیح اطلاعات سلامت جعلی و غلط منتشر شده در شبکه های اجتماعی با استفاده از راهبرد جستجوی مناسب با کلیدواژه های مترداف  و مشابه نظیر misinformation, disinformation , 'fake news', 'inaccurate information', 'poor quality information', 'low-quality information', 'misleading information', 'rumor', 'gossip',  'hoax',  'urban legend',  'myth',  'fallacy' , 'conspiracy theory',  infodemic* و Twitter, Facebook, Instagram , Flickr, Youtube, Reddit, Myspace,  Pinterest, Whatsapp, 'Social  media',  'Virtual space' از پایگاه اطلاعاتی مربوطه جمع آوری خواهد شد.  نمونه راهبرد جستجو در پایگاه پاپمد به پیوست ارائه شده است.

(( ('misinformation'[Title/Abstract] OR 'disinformation'[Title/Abstract] OR 'fake news'[Title/Abstract] OR 'inaccurate information'[Title/Abstract] OR 'poor quality information'[Title/Abstract] OR 'low quality information'[Title/Abstract] OR 'misleading information'[Title/Abstract] OR 'rumor'[Title/Abstract] OR 'gossip'[Title/Abstract] OR 'hoax'[Title/Abstract] OR 'urban legend'[Title/Abstract] OR 'myth'[Title/Abstract] OR 'fallacy'[Title/Abstract] OR 'conspiracy theory'[Title/Abstract] OR 'infodemic*'[Title/Abstract]) AND ('Medical'[Title/Abstract] OR 'health'[Title/Abstract])) OR ('disinformation'[MeSH Terms] AND 'infodemic'[MeSH Terms])) AND ('Medical'[Title/Abstract] OR 'health'[Title/Abstract]) AND ('Twitter'[Title/Abstract] OR 'Facebook'[Title/Abstract] OR 'Instagram'[Title/Abstract] OR 'Flickr'[Title/Abstract] OR 'YouTube'[Title/Abstract] OR 'Reddit'[Title/Abstract] OR 'Myspace'[Title/Abstract] OR 'Pinterest'[Title/Abstract] OR 'WhatsApp'[Title/Abstract] OR 'social media'[Title/Abstract] OR 'virtual space'[Title/Abstract] OR 'Facebook'[Title/Abstract] OR 'telegram'[Title/Abstract] OR 'social media'[MeSH Terms])

داده های کتابشناختی  و توصیفی مقالات شامل نام نویسنده، عنوان مقاله، کشور و یا وابستگی سازمانی نویسنده، نام مجله، ناشر، سال انتشار، روش‌شناسی پژوهش استخراج و به نرم افزار اکسل انتقال داده می شود. در ادامه با توجه به اهداف پژوهش با بررسی متن کامل مطالعات بازیابی شده موضوعات و اطلاعات سلامت غلط و جعلی که در شبکه های اجتماعی منتشر و اقداماتی جهت اصلاح این اطلاعات صورت گرفته استخراج خواهد. علاوه براین نوع اقداماتی که جهت اصلاح اطلاعات سلامت غلط و جعلی و تاثیر این اصلاحات با روش تحلیل محتوا با واکاوی متن  کامل مقالات استخراج خواهد شد. لازم به ذکر است اطلاعات مربوط به تصحیح کننده این اطلاعات که شامل کشور، سازمان و تخصص افراد تصحیح کننده این اطلاعات است از متن کامل مقالات گردآوری خواهد شد. برای گردآوری این اطلاعات  و برای بالابردن اعتبار نتایج و کاهش خطر سوگیری دو محقق به صورت مستقل همه مقالات را بررسی و نتایج باهم مقایسه می گردد و در صورت وجود هرگونه اختلاف نظر از نظر محقق سوم استفاده خواهد شد.

از آمار توصیفی مانند فراوانی، درصد و محدوده بین چارکی (IQR) برای توصیف خصوصیات کتابشناختی مقالات استفاده خواهد شد. تحلیل مقالات مورد بررسی با رویکرد تحلیل محتوای مرسوم[1] که به وسیله گرانهیم و لاندمن (11)ارائه شده است، تحلیل خواهد شد. به این منظور پژوهشگر پس از بررسی محتوای مقالات، مفاهیم مرتبط با سوالات پژوهش را استخراج و در طبقات مختلف طبقه بندی می شود. فهرست طبقات در نشستی با حضور اعضای گروه پژوهش مورد ارزیابی و مورد توافق اعضا قرار خواهد گرفت.

کد های اخلاقی این مطالعه براساس راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش‌های علوم پزشکی دارای آزمودنی انسانی  در جمهوری اسلامی ایران می باشند:

1-هدف اصلی هر پژوهش ‌باید ارتقای سلامت انسان‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

   27-در پایان پژوهش، هر فردی که به‌عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌هایی که سودمندیشان در آن مطالعه نشان داده شده است، بهره‌مند شود.

28. پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش‌های خود را صادقانه ، دقیق، و کامل منتشر کنند. نتایج، اعم از منفی یا مثبت، و نیز منابع تأمین بودجه، وابستگی  سازمانی، و تعارض منافع – در صورت وجود – باید کاملاً آشکارسازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش، هیچ  گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌هایی که از نظر حمایت کننده‌ی پژوهش  مطلوب نیست، بپذیرند.

29- نحوه‌ گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش، از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی‌ها و مؤسسه‌ی حمایت کننده‌  پژوهش باشد

30-       گزارش‌ها و مقالات حاصل از پژوهش‌هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

31-       روش پژوهش نباید با ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی و دینی  جامعه در تناقض باشد.

در این پژوهش متن کامل مقالات مورد بررسی قرارخواهد که در مورد برخی مقالات احتمالا امکان دسترسی به متن کامل آنها امکان پذیر نخواهد بود که برای کاهش این محدودیت از روشهای جایگزین مانند تماس با نویسنده مسئول و درخواست متن کامل مقاله استفاده خواهد شد. از طرفی از آنجاییکه محدودیت زبانی برای مقالات در نظر گرفته نشده است مقالاتی که به زبان غیرانگلیسی و فارسی با کمک نرم افزاریهای مترجم ترجمه خواهد شد.

1.            McKernon E. Fake news and the Public. How the Press Combats Rumor, the Market Rigger, and the Propagandist. Harper …; 1925.

2.            Wardle C, Derakhshan H. Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policymaking: Council of Europe Strasbourg; 2017.

3.            Patel R, Chang T, Greysen SR, Chopra V. Social media use in chronic disease: a systematic review and novel taxonomy. The American journal of medicine. 2015;128(12):1335-50.

4.            Smailhodzic E, Hooijsma W, Boonstra A, Langley DJ. Social media use in healthcare: A systematic review of effects on patients and on their relationship with healthcare professionals. BMC health services research. 2016;16:1-14.

5.            Institute PHR. Social media “likes” healthcare: from marketing to social business. 2012.

6.            Wang Y, McKee M, Torbica A, Stuckler D. Systematic literature review on the spread of health-related misinformation on social media. Social science & medicine. 2019;240:112552.

7.            Broniatowski DA, Jamison AM, Qi S, AlKulaib L, Chen T, Benton A, et al. Weaponized health communication: Twitter bots and Russian trolls amplify the vaccine debate. American journal of public health. 2018;108(10):1378-84.

8.            Chen L, Wang X, Peng T-Q. Nature and diffusion of gynecologic cancer–related misinformation on social media: analysis of tweets. Journal of Medical Internet Research. 2018;20(10):e11515.

9.            Swire-Thompson B, Lazer D. Public health and online misinformation: challenges and recommendations. Annu Rev Public Health. 2020;41(1):433-51.

10.         New infodemic management tools to support pandemic planning and preparedness for pandemic influenza and respiratory pathogen disease events. [Internet]. 2023 [cited 7 NOV 2024]. Available from: https://www.who.int/news/item/25-10-2023-new-infodemic-management-tools-to-support-pandemic-planning-and-preparedness-for-pandemic-influenza-and-respiratory-pathogen-disease-events.

11.         Ziapour A, Malekzadeh R, Darabi F, Yıldırım M, Montazeri N, Kianipour N, et al. The role of social media literacy in infodemic management: a systematic review. Frontiers in Digital Health. 2024;6:1277499.

12.         Mahdizadeh Taleshi SM, Saaadat Sirat N. Social Media and Fake News in the Post-Truth Era. Communication Research. 2023;30(113):9-35.

13.         Tavosi M, Shirshahi S, Riahinia N. Science Mapping COVID-19 Infodemic. Journal of Modern Medical Information Sciences. 2023;9(1):90-101.

14.         Shabani K, Geranmayepour A, Hashemi S. Ways to Detect Fake News in the Media from the Point of View of Communication Specialists and Professionals. New Media Studies. 2022;8(30):233-07.

15.         Bashokouh Ajirloo M, Dehghani Ghahnavieh A. Factors affecting corona fake news sharing on social media: Emphasizing the modifying role of consumer knowledge of fake news. Interdisciplinary Studies in Media and Culture. 2023;12(2):23-47.

16.         Mohammadi Motlaq A, Abazari Z, Sepehr F. Determining the Components of a Health Information Social Network Based on a Delphi Study. Qom University of Medical Sciences Journal. 2021;15(4):240-51.

17.         Seyf A, Borojerdi M. Fake news and the corona crisis emphasis on the views of experts in crisis communication. New Media Studies. 2020;6(22):361-84.

18.         safari H. Corona infodemic in Persian social media. Journal of applied studies in scoial sciences and sociology. 2021;4(17):63-76.

19.         SeyyedHosseini S, Asemi A, Shabani A. Infodemiology in Public Health Infoveillance: An Inevitable Necessity in 21st Century. Digital and Smart Libraries Researches. 2019;5(4):49-62.

20.         Ho KKW, Ye S. Factors Affecting the Formation of False Health Information and the Role of Social Media Literacy in Reducing Its Effects. Information. 2024;15(2):116.

21.         Lillie HM, Ratcliff CL, King AJ, Pokharel M, Jensen JD. Using narratives to correct politically charged health misinformation and address affective belief echoes. J Public Health (Oxf). 2024;46(3):430-6.

22.         Balakrishnan V, Ng WZ, Soo MC, Han GJ, Lee CJ. Infodemic and fake news–A comprehensive overview of its global magnitude during the COVID-19 pandemic in 2021: A scoping review. International Journal of Disaster Risk Reduction. 2022;78:103144.

23.         Suarez-Lledo V, Alvarez-Galvez J. Prevalence of health misinformation on social media: systematic review. Journal of medical Internet research. 2021;23(1):e17187.

24.         Brennen JS, Simon FM, Howard PN, Nielsen RK. Types, sources, and claims of COVID-19 misinformation. Reuters Institute. 2020;7(3).

25.         Walter N, Brooks JJ, Saucier CJ, Suresh S. Evaluating the impact of attempts to correct health misinformation on social media: A meta-analysis. Health communication. 2021;36(13):1776-84.

26.         Pulido CM, Ruiz-Eugenio L, Redondo-Sama G, Villarejo-Carballido B. A New Application of Social Impact in Social Media for Overcoming Fake News in Health. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2020;17(7):2430.

27.         Vafeiadis M, Bortree DS, Buckley C, Diddi P, Xiao A. Refuting fake news on social media: nonprofits, crisis response strategies and issue involvement. Journal of Product & Brand Management. 2020;29(2):209-22.

28.         Gesser-Edelsburg A, Diamant A, Hijazi R, Mesch GS. Correcting misinformation by health organizations during measles outbreaks: a controlled experiment. PloS one. 2018;13(12):e0209505.

29.         Paskin D. Real or fake news: who knows? The Journal of Social Media in Society. 2018;7(2):252-73.

30.         Chou W-YS, Oh A, Klein WM. Addressing health-related misinformation on social media. Jama. 2018;320(23):2417-8.

31.         : Oxford University Press; 2024. correction.

32.         Graneheim UH, Lundman B. Qualitative content analysis in nursing research: concepts, procedures and measures to achieve trustworthiness. Nurse education today. 2004;24(2):105-12.

فرم استخراج داده که در نرم افزار اکسل طراحی شده است.